پایان نامه با کلید واژگان کاروانسرا، طرح و نقش، بازار اصفهان

دانلود پایان نامه ارشد

تر تجاری و رفاهی بازار نیز غالباً در طول یکی از همین راسته‌ها قرار دارد. طول راسته‌ها متفاوت بوده و به شهادت متون تاریخی گاه به یک تا دو فرسخ می رسیده است؛ اما بخش مسقف و پر جنب و جوش بازارها معمولاً بین 200 تا 500 متر و عرض راسته آن به طور متوسط بین 4 تا 6 متر بوده است. (توسلی،1388، 26) راسته‌های معروف در بازار اصفهان، کرمان، شیراز، تبریز، یزد، کاشان و… هستند. در بعضی شهرها به مناسبت‌هایی، این مسیرها طولانی می‌شدند مثل بازار زنجان که طولانی‌ترین بازار سرپوشیده ایران است. دلیل آن نیز سرمای زیاد و طولانی شهر است. (پیرنیا،1385، 123)

2- سرا و کاروانسرا (خان)، شمار کاروانسراها و وسعت آن‌ها در میان بازار یا در وسط شهر دلالت بر اهمیت اقتصادی و دادوستد بین‌المللی شهر داشته است. سراها همانند پاساژهای امروزی بر ظرفیت تجاری راسته‌ها می‌افزایند و محدود بودن طول راسته‌ها را جبران می‌کنند. سرا به طور کامل شامل یک حیاط میانی است که حجره‌های به هم پیوسته گرد آن را فرا گرفته است. تفاوت سراها بیشتر در شکل زمین، تعداد طبقات و نوع ایوان و رواق و راهروهاست. معمول‌ترین نوع سرا دو طبقه است. در تبریز چندین سرای سه طبقه هم دیده می‌شود. خان‌ها یا کاروانسراهای درون شهری محل توقف و انبار کردن کالاها و اقامت بازرگانان برای فروختن آن‌ها بوده است، این مکان‌ها بیشتر محل عمده‌فروشی کالاهای واردشده یا آماده صدور است که به صورت لنگه بارهای بسته‌بندی‌شده در حیاط یا انبارهای آن انباشته شده است. معمولاً حجره‌های طبقه همکف را به دکان‌های عرضه کالا تخصیص می‌دادند. علاوه بر این دفتر نمایندگی تجارت‌خانه‌های خارجی، دفتر و انبار بازرگانان بزرگ محلی نیز در سراها جای دارد. (میرسلیم، 1372، 317) گاه حجره‌هایی برای اقامت کوتاه مدت بازرگانان به ویژه در طبقات فوقانی در نظر گرفته می‌شد. بعضی از کاروانسراها فضاهایی خدماتی به صورت انبار در طبقه زیر همکف داشتند که در این حالت، دو طبقه و گاه سه طبقه واقع در روی آن به حجره‌ها اختصاص می‌یافت. به طور معمول در کاروانسراهای شهری، فضایی برای چهارپایان در نظر نمی‌گرفتند؛ زیرا محل استقرار در کاروانسراهای شهری جنبه کوتاه مدت و موقت داشت. در هر شهر یک یا چند محل برای استقرار چارپایان وجود داشت. از نیمه دوم قرن 13 ق به بعد یعنی بعد از سپری شدن روزگار عظمت و رونق سراها- که پیش از این مهم‌ترین مراکز تجاری و مالی شهرهای اسلامی بود – به تدریج تغییراتی در آن راه یافته است و سراهایی که از لحاظ ساختمانی و طرق دستیابی و رفت‌وآمد موضعی نامناسب دارند و یا در حاشیه بازارها و دور از حوزه فعالیت مرکزی قرارگرفته‌اند، وظیفه و اهمیت اصلی خود را از دست داده و به محلی برای تولید انبوه و عرضه کالاهای ارزان‌قیمت، پارکینگ وسایل نقلیه و انبار تبدیل‌شده‌اند. گونه‌های مختلف سراها را می‌توان با توجه به تعداد ورودی‌ها، دالان‌های اصلی و یا حیاط‌های میانی دسته‌بندی کرد. بعضی از کاروانسراها بیش از یک ورودی داشته‌اند، زیرا در این حالت افراد بیشتری از کاروانسرا عبور می‌کردند و این امر باعث رونق بیشتر آن می‌شد. (توسلی،1388، 27)
3-تیمچه، در تهران و اصفهان به فضای سرپوشیده وسیعی با حجره‌های 2 یا 3 طبقه دورتا دور و در تبریز و در چندین شهر دیگر به راسته بازار کوتاه و پهن و مسقفی گفته می‌شود که از دو سو می‌توان آن را بست. در معماری تیمچه‌ها که متأثر از دوران بعد از صفوی است، سه نوع رایج تر را می‌توان تشخیص داد:
1- معمول‌ترین شکل آن، دو طبقه مسقف و به شکل مربع یا مستطیل است؛ مانند تیمچه عتیقه‌فروشی‌ها در اصفهان و مظفریه تبریز و حاجب الدوله تهران.
2- دو طبقه بی سقف شبیه معماری سرا با راهروهای دورادور سرپوشیده یا بی سقف؛ مانند تیمچه نبی و ملک اصفهان.
3- یک طبقه، با سقف یا بی سقف؛ مانند تیمچه سعادت در اصفهان.
کمال و زیبایی معماری مهم‌ترین خصوصیات تیمچه‌های ایرانی است. زیباترین و بزرگ‌ترین نمونه، تیمچه بزرگ قم و تیمچه امین‌الدوله کاشان است. تیمچه‌های امیر و مظفریه تبریز، حاجب الدوله و تیمچه بزرگ تهران و تیمچه‌های قزوین و اراک نیز در نوع خود نمونه‌های جالبی هستند. تیمچه‌ها معمولاً جایگاه طراز اول و بنکدارهای بزرگی بوده است که فقط به تجارت یک نوع کالا می‌پرداختند؛ بنابراین چند خصوصیت، این بنا را از خان و کاروانسرا متمایز می‌سازد. نوع معماری زیباتر و مجلل تر، سرپوشیدگی فضای آن، تجارت تک کالایی و بعضاً فقدان انبار و بارانداز و در نتیجه بهره‌گیری از سکوت و آرامش بیشتر، از خصوصیات عمومی تیمچه‌ها است. (میرسلیم، 1372، 326- 327)
4 -قیصریه، به مجموعه‌های تجاری یا فروشگاهی سرپوشیده با شکل‌ها و معماری متفاوت اطلاق می‌شود که غالباً به دستور پادشاهان و حکام وقت ساخته می‌شد و معمولاً جدا از مجموعه بازار به دادوستد یک نوع کالا اختصاص داشت و فاقد محل اقامت بود. قیصریه‌ها سه خصوصیت مشترک دارند، اول، داشتن در و دربند، دوم، محل فروش منسوجات عالی و کالاهای ظریف و گران‌بها و سوم، برخورداری از زیبایی و شکوه معماری. قیصریه اغلب شکل راسته فرعی عریض تری را دارد که کاملاً بسته است و فقط با دو در به راسته‌های اصلی و فرعی بازار راه پیدا می‌کند؛ اما معماری آن معمولاً از راسته‌ها ظریف تر و مجلل تر است و پوشش درونی گنبدهای آن، تزئینات و ریزه‌کاری‌های بیشتری دارد. قیصریه‌ها بیشتر محل کار صنعتگران ظریف کار مانند درزیان، علاقه بندان، زرگران، گوهریان، سوزن دوزان و بزازان بوده است. قیصریه ابراهیم‌خان کرمان و قیصریه و بازارچه بلند اصفهان، قیصریه خان یزد و وکیل شیراز و قیصریه قزوین، از نمونه‌های خوب در بازارهای ایران است. (همان، 1372، 330-331)
5-میدان، فضای بازی است که برخی از کاربری‌های بازار را داخل یا گرداگرد خود سامان می‌دهد. کاربری‌هایی نظیر مال فروشی، کاه فروشی و…نیاز به این فضاهای بازدارد. در فضای میدان اغلب بازارهای روز یا ادواری نیز برپا می‌شود. این میدان‌ها جزء جدانشدنی و ضروری بازار به معنای متداول آن نیستند، به جز چند استثنای مهم مانند یزد، نطنز، کرمان و از جهاتی میدان نقش جهان اصفهان که با بازار اصلی، وحدت و پیوستگی تمام‌عیاری دارد. به طور کلی می‌توان گفت در ایران وجود فضایی به نام میدان در کنار بازار مرسوم بوده است. نمونه‌های بسیار زیبای این‌گونه میدان‌ها را در اصفهان و گنج علی‌خان کرمان و میدان خان یزد هنوز می‌توان دید. بیشتر این میدان‌ها در برابر نیاز فزاینده بازار به زمین، در مرکز شهرهایی مانند تبریز، قزوین، همدان و شیراز جای خود را به تأسیسات بازار داده و یا مانند سبزه‌میدان تهران و میدان بزرگ کاشان از بین رفته و یا مانند سمنان مسقف شده‌اند. بازارهای کرمان، زرند و نیشابور نیز در مجاورت میدان‌های وسیعی قرار داشته‌اند. میدانچه‌ها و میدان‌های داخل یا در کنار بازار گهگاه کاربرد مذهبی، سیاسی و نمایشی نیز داشته‌اند. از لحاظ اقتصادی این میدان‌ها محل مناسبی برای دست‌فروشی به حساب می‌آمدند. (همان، 1372، 332)
6- دالان، دالان به راسته فرعی بازار گفته می‌شود که به وسیله دو در از دیگر راسته‌ها جدا می‌شود و بیشتر در مدخل سراها یا کاروانسراها قرار دارد. دالان در بازارهای بزرگ در واقع یک فضای ارتباطی است. حجره‌های درون دالان معمولاً سکودار و از دید تجار نسبت به راسته اصلی، جایگاهی دست دوم است. از دید معماران فضای بند یا دالان مانند راسته‌های بازار است. با این تفاوت که دالان خلوت تر است و هیاهوی راسته اصلی را ندارد. این ویژگی، دالان را محل مناسبی برای فعالیت صنعتگران و پیشه وران ساخته است. درهای اغلب دالان‌ها نزدیک غروب بسته می‌شد. (همان، 1372، 334)
7-چهارسوق، محل تقاطع دو راسته اصلی، مرکز تجاری ممتازی پدید می‌آورد که چهارسو یا «چارسوق» نامیده می‌شود. معماری آن از دیگر قسمت‌های راسته متمایز و دارای ظرافت و تزئینات داخلی بیشتری است. این فضا در بعضی شهرها به صورت هسته مرکزی اقتصاد شهر در می‌آید. (همان، 1372، 334) چهارسوق‌ها علاوه بر قرارگیری در تقاطع راسته بازارها، گاهی نیز در امتداد راسته اصلی بازار و یا ورودی اماکن عمده و مهم بازار از قبیل سراها، مساجد، مدارس و… نیز پدید می‌آمد. برای نمونه چهارسوق بازار قیصریه اصفهان را می‌توان ذکر نمود که به سبب وجود سرای شاه و ضرابخانه در بخش شمال بازار قیصریه اصفهان به وجود آمده است. چهارسوق در مجموعه بازار علاوه بر نقشی که به عنوان یک مفصل معماری، جهت تلفیق فضاهای عملکردی متفاوت به عهده می‌گرفت. عامل هماهنگ‌کننده دید و منظر در امتداد راسته بازار از لحاظ ابعاد و نحوه نورگیری نیز بود. چهارسوق‌ها معمولاً هشت گوش هستند و کار کنج سازی در آن با دقت و ظرافت خاص صورت گرفته است و در هر کنج آن یک تا سه حجره و در بعضی از موارد یک راه‌پله بنا شده است. چهارسوق به سبب گشایش فضایی خاص و ارتفاع زیاد محل هنرنمایی معمار است. در تزئینات چهارسوق‌ها از کاربندی، یزدی بندی، مقرنس‌کاری و در ظریف‌کاری از گچ بری، انواع نقاشی و تذهیب‌کاری جهت هر چه زیباتر شدن فضا استفاده می‌شود. در هنگام برپایی جشن‌های ملی و مذهبی، بازاریان نیز در آراستن چهارسوق‌ها هنرنمایی می‌کردند. به گفته سفرنامه نویسان، برخی از شاهان ایران به ویژه شاه‌عباس صفوی از مهمانان خارجی در داخل بازار و در محل چهارسوق پذیرایی می‌کردند. در گذشته، چهارسوق محل استقرار داروغه و محتسب نیز بود که به امور انتظامی بازار و نظارت بر اوزان و مقادیر و قیمت‌ها می پرداخته است. چهارسوق بزرگ بازار اصفهان، چهارسوق بازار لار، چهارسوق بازار کرمان و. … از نمونه‌های زیبای برجای‌مانده است. (توسلی،1388، 30)
3-2 کاروانسرا
3-2-1 مفهوم کاروانسرا
کاروانسرا در ساده‌ترین تعریف آن بنایی است که کاروانی را در خود جای می‌دهد. کاروانسرا به معنی ساختمانی برای کاروان است و کاروان نیز به نوبه خود از کلمه کاربان مشتق شده است. کاربان کسی است که تجارت را پاسداری می‌کند؛ بنابراین، معنی اصلی کاروان که در زبان انگلیسی نیز مصطلح شده، عبارت از هیئتی از تجاراست که برای حفاظت از خود در مقابل راهزنان، با یکدیگر متحد شده‌اند. سیمای استحکامی کاروانسرا که فقط دارای یک ورودی است و اطراف آن نیز با دیوارها و استحکاماتی بسته‌شده به راحتی بیانگر همین امر است. (هیلن براند،1380، 331) به رباط‌های بزرگ و جامع نیز کاروانسرا میگویند، مرحوم پیرنیا در تعریف کاروانسرا این‌چنین می‌نویسد: کاروانسرا علاوه بر اتاق و ایوان دارای باره بند و طویله و انبار است و اغلب ورودی آن را بازار کوچکی به نام غلاف خانه تشکیل می‌دهد و بر روی سردر آن چند اتاق پاکیزه قرارگرفته که به کاروان‌سالار اختصاص دارد. گاهی در دو سوی در کاروانسرا و رباط برج‌هایی جای گرفته که در مواقع ناامنی مورد استفاده مدافعان و راهداران قرار می گرفته است. (پیرنیا، 1385، 232)
3-2-2 تاریخچه کاروانسراها
با اینکه کاروانسراها ارزش و اهمیت اقتصادی، اجتماعی، مبادلات فرهنگی و نظامی خود را در این زمان از دست داده‌اند، لکن آن‌ها یادگار باارزش معماری گذشته این کشور هستند. تاریخ دقیق نخستین کاروانسراها در ایران برای ما روشن نیست، اما باستان‌شناسان قدمت و پیدایش آن‌ها را به عصر هخامنشی نسبت می‌دهند. تکامل و توسعه کاروانسراها به قرون متمادی نیاز داشته است. ایران به علت قرارگیری در مسیر شاهراه بازرگانی شرق و غرب، از دیرباز به ایجاد راه‌های بازرگانی و نظامی و تأمین امنیت کاروانیان توجه خاصی نموده است. ایرانیان در احداث جاده‌ها و کاروانسراها و حتی ایجاد سیستم ارتباطات سریع و خبررسانی از ملل پیشگام دنیا بوده‌اند. آثار باقیمانده از کاروانسراهای قدیمی بیانگر این حقیقت است که آن‌ها از مهم‌ترین دستاوردهای معماری ایرانی – اسلامی هستند. جالب است بدانیم که از میان تمام کاروانسراهای ساخته‌شده در ایران، هرگز دو کاروانسرا با طرح و نقشه واحد وجود ندارد و تفاوت‌هایی در طرح و نقشه‌ی

پایان نامه
Previous Entries منبع مقاله با موضوع داده کاوی Next Entries منبع مقاله با موضوع فراوانی تجمعی، ضریب همبستگی