پایان نامه با کلید واژگان کاروانسرا، دوران اسلامی، ساختار فضایی

دانلود پایان نامه ارشد

آن‌ها وجود دارد. کاروانسراهای ایران بارونق تجارت شکل‌گرفته‌اند و شک نیست که سلسله‌های حاکم بر ایران به خاطر توسعه سلطه‌های سیاسی و لشکرکشی‌ها و حتی اطلاع‌رسانی در پیدایش و بنیاد آن‌ها نقش بسزایی داشته‌اند، یعنی عوامل گوناگون در احداث آن‌ها نقش داشته‌اند. از عمر کاروانسراهای ایران قرن‌ها گذشته و هدف اصلی از بنای آن‌ها ایجاد مکان‌های مناسب به منظور استراحت گاه بوده است تا کاروانیان از رفاه نسبی برخوردار باشند. معماران تکامل کاروانسراها را بیشتر به دوران اسلامی نسبت می‌دهند. پراکندگی جغرافیایی آن‌ها را در مسیر روستاها، شهرها، راه‌های کوهستانی و کویری و بالأخره زمانی در داخل شهرها و زمانی درست در مراکز اقتصادی شهرها، یعنی بازار و حتی کنار راسته‌ها با کاربری خاص می‌بینیم. کاروانسراها علاوه بر ارزش‌های معماری، محل برخورد انسان‌ها و اقوام مختلف با یکدیگر بوده و مبادلات فرهنگی، گاهی در آن‌ها صورت می‌گرفته است. هرودت، مورخ یونانی از منزلگاه‌های بین شوش و سارد سخن گفته است. او از 111 بنای شبیه کاروانسرا نام می‌برد که در طول 2500 کیلومتر، فاصله بین تخت جمشید و بابل وجود داشته و کاروانیان آن زمان، این فاصله را سه ماهه طی می‌کرده‌اند. متأسفانه از این ایستگاه‌های بین راهی آثاری بر جای نمانده است. از دوره اشکانیان نیز کاروانسرا و یا بنایی مشابه آن بر جای نمانده تا درباره آن‌ها اظهارنظر قاطع نماییم، ولی در این عصر جاده ابریشم از اهمیت و منزلت خاصی برخوردار بوده است که بدون شک، ایستگاه‌ها و توقفگاه‌های مناسبی داشته است. در عصر ساسانیان که تجارت رونق یافت و شهرهای معتبری پدید آمد، زندگی آن‌ها به تجارت متکی بوده است. در این اثنا کاروانسراهای بین راهی به منظور استراحت کاروانیان به وجود آمد. (کیانی و کلایس،1373، 2) در دوران اسلامی تعداد کثیری از کاروانسراها با اهداف تجاری، نظامی و زیارتی در ایران احداث گردید. مطالب سفرنامه سیاحان قدیمی چون ابن حوقل، ناصرخسرو و ابن‌بطوطه همه حکایت از کاروانسراهای زیبا دارند. با حملات ویرانگرانه مغول، مدتی از احداث و بنیان آن‌ها خبری نبود تا اینکه غازان خان در سال 694 به مقام ایلخانی رسید. با روی کار آمدن او که بر خلاف پدر بودائی مذهب خود، اسلام آورد؛ ایران با امنیت و پیشرفت‌های اقتصادی و معنوی روبرو شد و بار دیگر احداث کاروانسراها آغاز گردید که در تاریخ معماری و ساختار فضاهای معماری ایران قابل توجه است. (شفقی،1385، 256)
3-2-3 ویژگی‌های کاروانسرا، سرا یا خان
این اسامی سه‌گانه ریشه فارسی دارند و مترادف همدیگر بیان‌شده‌اند. واژه کاروانسرا از دو کلمه کاروان به معنی گروه مسافران و سرا به معنی خانه و مکان تشکیل‌شده و مشتق از پهلوی ساسانی است، لکن قدمت بناهای آن قدیمی‌تر از این دوره است و در ایران به عصر هخامنشیان می‌رسد. کاروانسرا و سراها از عناصر بسیار مهم بازارهای ایران هستند. لغت خان واژه فارسی است و در ایران تا قرن چهارم و پنجم بیشتر بکار برده می‌شد. لکن طی چهار قرن اخیر از واژه سرای و کاروانسرای استفاده شده است. (میرسلیم،1372، 316) اصول ساختمانی کاروانسراها منجر به پدید آمدن بازار شهری و عناصر مختلف آن شده است. قراین و شواهد تاریخی زیادی، وجود آن را بر سر راه‌های بزرگ کاروانی از روزگار هخامنشی مسلم می‌سازد. (پوپ، 1365، 289) در عصر ماد نیز شهرها بر سر راه‌های تجاری بنیان نهاده شد. شک نیست که با وسایط نقلیه آن عصر بیتوته کردن و توقف‌های موقتی، فضاهای وسیع و امنی در کنار قلعه‌های دفاعی پدید آمده که همان کاروانسراهای میان راهی بوده است و برخی از آن‌ها بر اثر رونق تجاری، به شهر تبدیل شدند. کاروانسراهای میان راهی برای مبادلات کالا نیز بکار می‌رفت. معروف است که در ایران قدیم کاروان‌های شتر، بار خود را در میان راه‌ها تحویل الاغ‌ها و قاطرها می‌دادند تا آن‌ها بعد از عبور از کوهستان‌های غربی خود را به سواحل مدیترانه برسانند. قدمت خان‌های میان راهی را بعضی از محققان به دوران روم، اشکانی و ساسانی نسبت می‌دهند که کاروانسرایی بیش نبوده و به منظور استراحت میان راهی مسافران و مرکب‌های آن‌ها، تدارک دیده می شده و شباهت زیادی به خان‌های بازار داشته‌اند. (ماکسیم سیرو، 1357، 51)
3-2-4 فرق بین کاروانسراها و سراها
با اینکه اغلب نویسندگان و بازار شناسان در گزارش‌های علمی خود خان یا سرا را مترادف کاروانسرا دانسته‌اند، اما مطالعات ما در بازار شهرهای ایران این واقعیت را روشن می‌سازد که تفاوت‌هایی بین سراها و کاروانسراها دیده می‌شود:
* کاروانسراها پدیده بسیار قدیمی هستند که باستان‌شناسان قدمت آن‌ها را به عصر هخامنشی می‌رسانند، درحالی‌که سراها پدیده بسیار جدیدی هستند که از عناصر اصلی بازار محسوب می‌شوند و جدا از پیکر بازار قرار ندارند.
* کاروانسرا چنانکه از اسم آن‌ها بر می‌آید، به منظور اتراق کاروانیان بوده‌اند، درحالی‌که سراها چنین نقشی را نداشته‌اند و ورود دام به آن‌ها ممنوع بوده و یا صرفاً تخلیه بار در آن‌ها صورت می‌گرفته است.
* اقامت شبانه در سراها وجود نداشته، درحالی‌که کاروانسراها جنبه اقامت موقت داشته‌اند و کاروانیان بعد از دادوستد و تحویل یا دریافت بار به ترک آن‌ها مبادرت می‌ورزیده‌اند.
* کاروانسراها معمولاً در بیرون از بخش بازار هم قرار داشته‌اند، درحالی‌که سراها جدا از پیکره بازار نبوده‌اند. اگر کاروانسرایی در حاشیه بازار قرار می گرفته، دارای در ورودی بوده است که از طریق پس کوچه‌های بیرونی تعبیه‌شده و امکان رفت‌وآمد شبانه در آن وجود داشته، ولی دری که به بارانداز و یا سرا راه داشته، شب‌ها بسته می‌شده است.
* طرح و پلان کاروانسراها به منظور جای دادن چهارپایان کاروانیان تدارک دیده می‌شده و از این نظر فرق کلی با سراها داشته‌اند، بطوریکه طبقه همکف به صورت اصطبل و طبقه بالای آن جهت سکونت کاروانیان بوده است. به همین جهت اغلب ساختمان آن‌ها دو طبقه بوده است.
* کاروانسراها به علت کارکرد خود، گاهی خالی از سکنه و زمانی پرجمعیت، ولی شب هنگام اغلب پر جمعیت بوده‌اند، در صورتی که سراها شب هنگام کاملاً خالی و روزها دارای جمعیت زیادی بوده‌اند که شاغلان دائمی جمعیت اصلی آن‌ها را تشکیل می‌داده‌اند.
* سراها جزو پیکره بازار و همیشه به آن متصل بوده‌اند و این مکان‌یابی به خاطر کارکردی بوده که به عهده آن‌ها بوده است، چه در نزدیکی سراها به شبکه‌های اصلی بازار، تهیه کالا را برای خرده‌فروشان که در راسته‌ها پراکندگی داشته‌اند، سهل‌تر می کرده و بدین وسیله همکاری و پیوستگی دو گروه عمده‌فروش (سراها) و خرده‌فروش (راسته‌ها) را ممکن می‌ساخته است. (همان،1384، 270)

جمع‌بندی:
در این فصل جهت آشنایی با بستر بنای مورد نظر پس از معرفی تاریخ، اقلیم، جغرافیا و اقتصاد شهر مراغه و همین طور شناخت کلی از بازار و کاروانسراها زمینه‌ای فراهم شد تا در قسمت‌های بعدی به معرفی محله و نحوه ارتباط آن با سرای خواجه‌ملکم پرداخته شود.

4 فصل چهارم
شناخت بنا

4-1 بازار، سراها و کاروانسراها در مراغه
مراغه همچنان که یکی از قدیمی‌ترین و مهم‌ترین مراکز زیستی آذربایجان بوده دارای رونق اقتصادی و تجاری قابل‌توجهی نیز بوده است. این رونق تحت تأثیر عوامل مختلف جغرافیایی و تاریخی به وجود آمده بود و امروزه نشانه‌های فراوانی از آن برجای مانده است. این نشانه‌ها به همراه شواهد تاریخی بیانگر این است که می‌توان مراغه را به عنوان شهری بازرگانی – کشاورزی به حساب آورد. در چنین شهرهایی بافت شهری – معماری در عین پویایی و پذیرفتن تغییر شکل‌های موضعی در جهت نیازهای اجتماعی، وحدت ارگانیک خود را حفظ می‌کرده است. شکل‌گیری بافت شهری در اینجا نیز با رعایت تمام داده‌های محیطی و شرایط زیست اجتماعی به انجام رسیده است. بازار و بافت معماری ارگانیک مراغه به دنبال احداث معابر جدید شهری و تغییر نیازهای اقتصادی شهروندان نقش اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی خود را تا حدی از دست داده است. چنانکه در بررسی‌های تاریخی و معماری مشخص می‌شود بازار و عناصر معماری وابسته آن اساسی‌ترین جایگاه برخوردهای اجتماعی بوده است و حتی تصمیم‌گیری‌های مدیریتی و سیاسی شهر نیز در میدان‌ها و مساجد اتخاذ می شده، امروزه بعد از تعرض‌ها و مداخلات بی‌شمار در کیفیت‌های کالبدی – کارکردی بازارهای سنتی بیم آن می‌رود در آینده‌ای نه چندان دور اثری از مهم‌ترین بنیاد قدیمی شهر بر جای نماند. بررسی علل و عوامل تحولات و تعرضات نیز از حوصله این بحث خارج است. به اختصار به دلایل منطقی این امر اشاره می‌شود که عبارت‌اند از:
1- احداث خیابان‌ها و میدان‌ها و اختصاص برهای آن‌ها به واحدهای تجاری با شرایط دسترسی، بهداشتی و تأسیساتی مناسب.
2- نیاز فعالیت‌های بازرگانی جدید به تجهیزات فنی جدید و امکان توسعه فضایی.
3- عدم وجود دسترسی سواره به بازار برای حمل‌ونقل کالا و مراجعه.
4- ناتوانی فضای قدیمی بازارها به جذب انواع فراورده‌های نو و صنعتی.
5- عدم تکافوی واحدهای موجود بازار.
6- افزایش فاصله متوسط بین فضای سکونت و تجارت.
و عوامل بسیار دیگر. ناگفته نماند که تأثیر تفکرات بیمار نیز کمتر از دلایل برشمرده نیست.
با وجود تغییرات ناموزون فراوان در بازار که باعث گسستگی ساختار فضایی – کالبدی آن شده، هنوز هم بازار نقش تجاری، اقتصادی و اجتماعی مؤثری دارد. عناصر معماری متشکله بازار مراغه که قابل‌شناسایی باشند عبارت‌اند از: راسته‌ها، مساجد، حمام‌ها، سراها، کاروانسراها و انبارها.

راسته اصلی بازار مراغه که در اصل سرپوشیده بوده و در حال حاضر نیز بخش اعظم آن دارای پوشش‌های سبک است از کوچه قم پایین و کنار مسجد قدیمی کوچکی به نام ” آق مسجد”(مسجد سفید) شروع می‌شود و با گذر از جوار مسجد جامع، رسته‌های فرعی، سراها و کاروانسراها و حمام‌ها به مسجد معروف ملارستم ختم می‌شود.

تعدد کاروانسراها و سراهای وابسته به بازار نقش بازرگانی آن را در گذشته مشخص می‌کند. در سمت شرقی مدخل بازار، میدان قدیمی قطب واقع‌شده که در گذشته ده‌ها کاروانسرا را در پیرامون خود جای می‌داده (از این مجموعه بیشتر اسامی کاروانسراها برجای‌مانده) در این فضاها که معمولاً دو طبقه بودند طبقه همکف اختصاص به چهارپایان و طبقه اول خوابگاه مسافران بوده است. همچنان که گفته شد در راسته‌ها و رسته‌ها ویژگی‌های معماری قابل‌توجهی برجای نمانده ولی هنوز به فعالیت خود ادامه می‌دهند. بخش‌های مختلف این راسته‌ها بر اساس تقسیم‌بندی فعالیتی و صنفی عبارت‌اند از: بازار آهنگران، بازار مسگران، بازار سبزی‌فروشان، بازار خشکبار، بازار سراج‌ها، بازار قماش فروشان، بازار نجارها، بازار زرگران، بازار کوزه چی ها، بازار فرش‌فروشان و… سراهای پیوسته بازار غالباً نقش تجارتی عمده (خشکبار، گردو، بادام، میوه و. …) داشته‌اند ولی به صورت کاروانسرا نیز عمل می‌کردند. ساختار کلی این سراها عبارت است از صحن راست گوشه‌ای با حجره‌ها و اتاق‌هایی در پیرامون به صورت دو طبقه بر پایه تفاوت‌های ظاهری.
4-1-1 گونه‌بندی سراهای مراغه
سراهای مراغه را می‌توان به دو گونه کلی تقسیم کرد:
الف- سراهایی که دارای یک ردیف ستون چوبی در جلوی مغازه‌ها هستند.
در این نمونه‌ها قرابت معناداری با ساختار مساجد مراغه به دلیل استفاده از ستون‌های چوبی بلند و آراسته و اسکلت نمایان سقف در آن‌ها، حس می‌شود. از جمله این سراها موارد زیر را می‌توان برشمرد:
1- سرای شیخ‌الاسلام (معروف به کاروانسرای بزرگ که نیمی از آن در احداث خیابان خواجه نصیر تخریب‌شده)
2- سرای خواجه‌ملکم
3- سرای متولار
4- سرای خامنه‌ای
ویژگی‌های مشترک معماری این بناها که امروزه نیز مشهودند عبارت‌اند

پایان نامه
Previous Entries منبع مقاله با موضوع فراوانی تجمعی، ضریب همبستگی Next Entries پایان نامه ارشد رایگان با موضوع تحلیل آماری، خواجه نصیر، خواجه نصیرالدین طوسی