پایان نامه با کلید واژگان منابع معتبر، مصالح مرسله، گونه مطلق

دانلود پایان نامه ارشد

ليث المرادي، حسن بن علي وشاء و زرارة بن اعين م زمان امام هفتم و حسن بن محبوب سراد م 224 و احمد بن محمد بن.

3-11 كتابهاي حديثي شيعه
اما در نزد اماميه مجموعه هاي چهارگانه حديثي مهم آنها در قرن چهارم و اوايل قرن پنجم پديد آمد كه عبارتند از:
كافي محمد بن يعقوب كليني(م329 )
من لا يحضره الفقيه شيخ صدوق(م381 )
دو كتاب تهذيب الاحكام و الاستبصار في ما اختلف من الاخبار شيخ طوسي(م 460)
3-12 دوره سوم، عصر تدوين قواعد اصولي و عناصر مشترک اجتهادي:
دوره تدوين قواعد اصولي و عناصر مشترک اجتهادي بگونه علمي و فني است. در شيعه اين دوره از زمان مجتهد بزرگ ابومحمدحسن بن علي حذاعماني، معروف به ابن ابي عقيل (م329) معاصر کليني، آغاز و تا زمان شيخ طوسي(م460)ادامه يافت، و در حدود چهل سال به طول انجاميد.123
اين دوره در ميان اهل سنت، بنا بر نظر مورخ بزرگ” ابن‌خلکان” از زمان”قاضي ابو يوسف” و بنا به نظر بعضي ديگر، مانند”ابن خلدون”، از زمان”محمد بن ادريس شافعي” آغاز شد و تا کنون ادامه دارد. در اين خصوص، فرق بين شيعه و اهل سنت در اين است که شيعه پس از گذشت چهل سال از تدوين قواعد اصولي و عناصر مشترک آن اقدام به استفاده از قواعد توسط کساني همانند”شيخ طوسي” در دامنه‌اي وسيع، نموده است، اما در بين اهل سنت، اين اصول پيش از تدوين به کار گرفته شد، زيرا آنان زودتر از شيعه به اجتهاد نياز پيدا نمودند.124

3-12-1 نخستين كسي كه علم اصول را تدوين كرد:
نخستين كسي كه مسائل اصولي و بحثهاي اجتهادي را به گونه علمي و فني مطرح و تدوين نمود، مجتهد بزرگ و فقيه نوپرداز، ابومحمد حسين بن علي عماني معروف به ابن ابي عقيل(م 329) بوده است.
ابن ابي عقيل عماني: وي در اين زمينه كتابي به نام المتمسك بحبل آل الرسول تصنيف نموده است. نجاشي آن را در كتاب الفهرست در شمار كتاب مشهور شيعه نام برده است. و شيخ طوسي در كتاب فهرست ـ مي گويد از جمله كتابهاي او المتمسك بحبل آل الرسول…است. اين كتاب نيكو و داراي حجم بسياري بوده است. بنابراين نخستين كسي كه درهاي اجتهاد را به گونه اي علمي و فني گشود و در اين زمينه كتاب تأليف و تدوين نمود ابن ابي عقيل عماني بوده است.125

3-12-2 ويران شدن بنياد اخباريگري توسط ابن جنيد

ملا محمد امين استرآبادي اخباري حق دارد كه چهره درخشنده مجتهد بزرگ جهان شيعه، ابن جنيد را خدشه دار سازد و بدون حساب او را مورد نكوهش قرار دهد، زيرا او مي داند كه انديشه هاي اجتهادي بلند اين مجتهد بزرگ چه آثار سوء و ويرانگري را براي انديشه هاي جامد و خشك آنها به دنبال دارد. و بر همگان واضح است كه براساس همين افكار او و ابن ابي عقيل بوده است كه در زمان استاد كل وحيد بهبهاني قدس سره بنياد نظريات و انديشه هاي اخباريگري ويران شد.126

3-13 دوره چهارم، عصر به کار گيري عناصر مشترک اجتهاد در منابع:
چهارمين دوره اجتهاد، دوره به کار گيري و عمل به قواعد اصولي و عناصر مشترک اجتهادي، در دامنه‌اي وسيع، در منابع معتبر شرعي است. اين دوره از زمان” شيخ طوسي”( 460ه) آغاز گشت و تا زمان نوه وي” ابن ادريس”( 598ه) ادامه يافت و حدود يک قرن و نيم طول کشيد.
“شيخ طوسي” در اوايل اين دوره، اجتهاد را به صورت عملي، در اصول احکام و قوانين آن به کار گرفت و فروع تازه را به اصول برگرداند و قوانين کلي را بر مصاديق خارجي منطبق ساخت که اين امر سبب گسترش فروع فقهي گرديد.127
و اما بعضي از عالمان و مجتهدان اهل سنت در اين دوره كه باب اجتهاد بر آنها مسدود بود، همانند دوره دوم و سوم از ادوار اجتهاد بر اساس كتاب خدا و سنت رسول خدا و منابع ديگري مانند اجتهاد از راه رأي و تفكر شخصي و قياس تشبيه و تمثيل و استحسان و مصالح مرسله و جز اينها كه نزد آنان معتبر است داراي اجتهاد به گونه عملي بوده اند و در برابر رويدادها و حوادث واقعه پاسخگو مي شدند مانند علامه نووي صاحب المنهاج و ابوحامد محمد غزالي صاحب المستصفي في علم الاصول.
ما پيش از شيخ طوسي، فقيه و مجتهدي را سراغ نداريم كه در به كارگيري اجتهاد به گونه عملي و تفريع و تطبيق در دامنه وسيع چاره انديشي كرده باشد، و غالبا پيش از او به عرضه برداشتهاي مستقيم از ظواهر نصوص و عناصر خاصه استنباط ـ كه شيخ آنها را اصول مسائل ناميده بودـ بسنده مي كردند. و بدين جهت است كه شيخ طوسي طلايه دار دوره چهارم از ادوار اجتهاد به حساب آمده است.128
شيخ طوسي با ابداع شيوه اجتهادي نويني كه به وجود آورد ثابت كرد كه فقه شيعه براي هر واقعه و رويدادي حكمي مستقل دارد، منتها در برخي از موارد حكم به گونه خاص و در برخي ديگر به گونه عام است كه با به كارگيري آنها هيچ رويدادي بي پاسخ نخواهد ماند. در هر صورت آنچه كه از امامان ع از قواعد اجتهادي و اصولي در دست بود، توسط مجتهد نوپرداز حسن بن عقيل معروف به ابن ابي عقيل عماني، به گونه جامع و علمي تنظيم گرديد. پس از او توسط ابن جنيد اسكافي و شيخ مفيد و سيد مرتضي و سلار، به رشد فزاينده و تكامل خود ادامه داد، تا اينكه در دوره چهارم از ادوار اجتهاد آنها به گونه عملي در منابع به كار گرفته شد.129
3-13-1 نتايج مفيد عمل شيخ طوسي:

1 ـ گسترش محدوده تشريع از جهت مصداقهاي خارجي و مسائل مستحدث و بقاي اصول زيربنايي آن بر بكريت پيش از شيخ.
2 ـ محكوم شدن جمود فكري و ظاهر گرايي كه بر برخي از فقيهان پيش از شيخ حاكم بود و آنها بيش از اندازه در مقام بيان احكام بر الفاظ تكيه مي كردند، به گونه اي كه هراس و وحشت داشته اند از اينكه در مقام لفظي را جاي لفظ ديگر قرار دهند. در اين هنگام شيخ با تلاش پيگير خود اين جمود را محكوم ساخت و براي شيوه اجتهاد و استنباط، طرح نويني را ارائه داد، البته به گونه اي كه دقيقا با منابع شرعي سازگار باشد.
3 ـ پيدايش اجماع و استدلال به آن.
تأليفات گوناگون شيخ: شيخ طوسي كتابهاي گوناگون و متنوعي را تأليف نموده است. در زمينه فقه، كتابهاي المبسوط، خلاف و نهايه و غيره. و در زمينه احاديث، دو كتاب تهذيب و استبصار و در زمينه رجال كتابهاي الرجال و فهرست و در كلام المفصح و در تفسير كتاب تبيان، در زمينه اصول نيز كتابي به نام عدة الاصول تنظيم كرد، و کتابهاي ديگر تاليف کرد.130

3-13-2 ايستايي و ركود اجتهاد پس از شيخ
به كارگيري اجتهاد به گونه عملي در منابع اجتهاد، اگر چه در اول اين دوره توسط شيخ طوسي صورت پذيرفت و باعث پويايي و تحرك و عمق فقه گرديد، ولي آنچه باعث تأسف است اين كه، پس از درگذشت شيخ طوسي، درست به مدت يك قرن از شيوه اجتهادي مفيد و سازنده او پيروي نشد و بدين جهت اجتهاد در مسير توسعه و گسترش قرار نگرفته است. علت ركود و ايستايي تفريع و تطبيق از راه به كارگيري اجتهاد در منابع به گونه عملي اين بود كه بيشتر فقها و دانشيان پس از شيخ طوسي از آنجا كه به او اعتقاد بيش از حد داشتند و مقهور عظمت وي بودند، در فتاوي از شيخ تقليد مي كردند، و بدين جهت بود كه بر آنها عنوان مقلده اطلاق شده است.131
3-14 دوره پنجم، عصر گسترش استدلال در مسائل اجتهاد
در نزد شيعه دوره توسعه و گسترش استدلال در ابحاث اجتهادي بوده است، اين دوره از زمان مجتهد نوپرداز”ابن ادريس حلي”(م598) نوره دختري شيخ طوسي شروع شد و تا زمان استاد کل وحيد بهبهاني(م1205) ادامه يافت. اين دوره با در نظر گرفتن زمان آغاز کار ابن ادريس، حدود 610 سال به طول انجاميد. و اما در نزد اهل سنت، باب اجتهاد در ا ين دوره بر عالمان آنان بسته و مردم براساس فتاواي علماي پيشين آنها عمل مي نمودند و تنها بعضي از عالمان مانند علامه محي الدين نووي نويسنده المنهاج و ابوحامد محمد غزالي نويسنده المستصفي في علم الاصول براساس اجتهاد خود از منابع و پايه هاي شناخت، عمل مي کردند.
3-14-1 ابن ادريس طلايه دار دوره پنجم:
حدود يک قرن پس از درگذشت شيخ طوسي، عالمان بگونه مطلق از آراء و نظرات او پيروي مي کردند و کلمه اي برخلاف نظر او نمي گفتند تا آنکه ابن ادريس حلي، در اوائل اين دوره باب نقد و اعتراض علمي را بر آراء و نظريات شيخ طوسي گشود و باب تقليد را بر روي همه عالمان بست. و بر آراي فقهي شيخ در کتاب سرائرش با ادله متقن حمله نمود.132
ابند ادريس، اين عالم شجاع و مجتهد نوپرداز، رهبر فکري اين دوره در فقه اجتهادي شمرده مي شود که با نقش سازنده خود به پايداري در برابر رکود و جمود فقه و ايستايي تفريع و تطبيق برخاست و با سعي و کوشش فراوان جو غالب را برهم زد و با شجاعت علمي سنت تقليد از نظريات شيخ را درهم شکست و مجددا فقه اجتهادي را در مسير توسعه و گسترش قرارداد و به رکود و جمود و ايستايي آن پايان داد وي شيوه هاي نويني در مسائل فقه اجتهاي پديد آورد و بناي استدلال را بنيان نهاد و به مباني آن نيز گسترش بخشيد بگونه اي که همه عالمان بعد از او به اين حقيقت اعتراف دارند.133
اين دوره نزد شيعه، دوره‌اي سرشار از بحث‌هاي استدلالي گسترده و نقد و تحليل‌هاي نوين در آرا و نظريات عالمان و مجتهدان بوده است، هر چند مانند دوره‌هاي قبل، به بررسي سند و دلالت اخبار و روايات نيز مي‌پرداختند.134
ابن ادريس حلي در کتاب ارزشمند خود وضع اسفبار را چنين توضيح مي دهد:
چون مشاهده كردم كه عالمان روزگار از فراگيري شريعت محمدي و احكام اسلامي شانه خالي مي كنند و با آنچه نمي دانند به مخالفت مي پردازد و دانسته هاي خود را به هدر مي دهند و چون ديدم پيرمرد سالخورده اين دوره را چنان غفلت فراگرفته و زمام خود را به ناداني سپرده و امانتهاي زمان را ضايع كرده و در آموختن علوم لازم و ضروري سستي مي كند كه گويا در همان روز زاده شده است. و چون ديدم كه علم و دانش به ابتذال كشيده شده و ميدان علم خالي از تاخت و تاز است، با تلاش و كوششي جانكاه به جبران باقيمانده ها پرداختم. ابن ادريس، اين عالم شجاع و مجتهد نوپرداز، رهبر فكري اين دوره در فقه اجتهادي شمرده مي شود كه با نقش سازنده خود به پايداري در برابر ركود و جمود فقه و ايستايي تفريع و تطبيق برخاست و با سعي و كوشش فراوان جو غالب را بر هم زد و با شجاعت علمي، سنت تقليد از نظرات شيخ را در هم شكست و مجددا فقه اجتهادي را در مسير توسعه و گسترش قرار داد و به ركود و جمود و ايستايي آن پايان داد.135
3-14-2 نتايج مفيد كار ابن ادريس:
1 ـ گسترش استدلال در ابحاث اجتهادي.
2 ـ بسته شدن باب تقليد و باز شدن مجدد باب اجتهاد.
3 ـ بازنگري در انديشه هاي شيخ طوسي.
4 ـ محكوم شدن خودباختگي در برابر آراي افراد بزرگ.
5 ـ پيدايش استدلال به عقل
3-14-3 آثار ابن ادريس:

كتاب السرائر الحاوي لتحرير الفتاوي، تعليقات او بر تبيان شيخ طوسي. منتخب تبيان شيخ طوسي. مسائل ابن ادريس. رساله در معناي ناصب. خلاصه الاستدلال في المواسعه و المضابعه. مناسك.136
3-15 دوره ششم، عصر تکامل اجتهاد:
دوره تکامل است که از زمان استاد کل وحيد بهبهاني 1205 ه آغاز و تا زمان شيخ مرتضي 1281ه انصاري ادامه يافت. حوزه هاي علميه در طول اين دوره شاهد جنبش و تکامل ابحاث اجتهادي بود و از آنجا که اصوليان و مجتهدان اين دوره به تحقيقات کاملي دست يافته بودند فقه اجتهادي مطابق شرايط آن زمان به اوج شکوفايي خود رسيد و اين بدين جهت بوده که استنباط احکام شرعي حوادث واقعه از منابع و پايه هاي اصلي آن داراي شرايط ويژگيهاي ذيل بود که عبارتنداز:
1- بررسي اصول و قوانين کلي و مايه هاي اصلي استنباط
2- بررسي فروع اصول و مصاديق قوانين کلي بگونه کامل
3- توجه به ابعاد ادله اجتهادي کتاب و سنت در مواردي که داراي ادله اجتهادي بود و نيز توجه به ابعاد ادله فقاهتي مانند اصول عمليه آنجا که داراي ادله اجتهادي نبود
4- نقد و بررسي آراء و نظرات و برداشتهاي عالمان پيشين از منابع اجتهادي.
مجتهدان پس از طي مراحل ياد شده فروع تازه را به اصول پايه بازگشت داده و قوانين کلي را بر مصاديق خارجي آنها منطبق مي ساختند. اين دوره همه مزاياي دوره هاي پنجگانه پيشين اجتهاد را دارا بود و بدين جهت است که اين مرحله تاثير بسزائي در پيشرفت و تکامل اجتهاد داشت بگونه اي که عالمان اصوليون فقيهان کنوني نيز

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با کلید واژگان امام صادق، امام زمان، دانش آموختگان Next Entries پایان نامه با کلید واژگان منابع معتبر، مصالح مرسله