پایان نامه با کلید واژگان قواعد فقهی، مذاهب اسلامی، مفهوم شناسی، تعریف عدالت

دانلود پایان نامه ارشد

قاعدهی عدالت جلب شده است.

3. پرسش هاي تحقيق
پرسش اصلی: آيا عدالت را ميتوان يك قاعدهی فقهي براي شناخت حكم شرعي در مذاهب اسلامي به شمار آورد؟
پرسش های فرعی: معنا ومفاد، اصول ومبانی عدالت به عنوان قاعدهی فقهی چیست؟
ادلهی دال بر اعتبار این قاعده کدام است؟
رابطهی قاعدهی عدالت با احکام اولیه و دیگر قواعد فقهی چگونه است؟
در فقه مذاهب اسلامي در چه مواردي به عدالت استناد شده است؟ آيا اين قاعده در تمام ابواب فقهي جریان دارد؟

4. پیشینه و سابقهی تحقیق
آن چه اكنون مورد نظر است و بايد سابقهی آن بررسي شود قاعدهی عدالت در فقه، به معنايي است كه گفته شد. شهيد مطهري (رحمةالله) سابقهی اصل عدالت را در فقه، به كارگرفتن رأي وقياس در شريعت از سوي اهل سنت ميداند.2 البته انديشمندان اهل سنت همچون مراغي هم اين تلقي را تأييد ميكنند.3 چنان چه سابقهی اين بحث در شيعه نیز، به بحثهاي ملازمات عقليه وحسن وقبح عقلي برمیگردد.
بايد گفت به دلیل اهمیت وگستردگی موضوع عدالت ونقش وتأثیر آن در ابواب مختلف فقهی چون امور قضایی، سیاست وحکومت، تقلید ومانند آن و دیگر علوم از جمله اصول ودرایه، تاکنون مقالات و کتب مختلفی در این زمینه به رشته تحریر در آمده است، که هر کدام جنبهی خاصی از عدالت را مورد بررسی قرار دادهاند و از فراخوانی اسلام به عدالت سخن گفتهاند. در فقه اماميه نيز تاكنون چند كتاب در باب بررسي اين قاعده وجايگاه آن به مثابهی قاعدهی فقهي به چاپ رسیده است كه از جملهی آن کتب، کتاب “قاعدهی عدالت در فقه امامیه” به کوشش آقای حسنعلی علی اکبریان است که با بررسي ضوابط قواعد فقهي وتطبيق آن بر اصل عدالت و با پرسش از خبرگان پیرامون این قاعده، تفسیر روشنی از آن را بیان کرده است.
از دیگر کتب در این زمینه کتاب “عدالت به مثابهی قاعده همراه قواعد لاضرر، لاحرج، عدل وانصاف و…” به همت آقای سید محمد اصغری است. این کتاب از چهار بخش عمده تشکیل شده است که تنها دو بخش ابتدایی آن در معرفی مفهوم و ماهیت عدالت در مکاتب مختلف و دلایل و مدارک این قاعده در فقه امامیه است. در این دو بخش ضمن بیان مفاهیم مرتبط با عدالت، همچون انصاف، از عدالت ترمیمی و نقش آن در مناسبات اجتماعی نیز سخن گفته شده است. دو بخش انتهایی این کتاب نیز به بررسی دیگر قواعد فقهی از جمله قاعدهی لاضرر اختصاص دارد.
همچنین کتاب “قاعدهی فقهی عدالت” که توسط آقای علی الهی خراسانی تدوین شده است را میتوان از دیگر کتب در این عرصه به حساب آورد. این کتاب بیش از آن که به بررسی عدالت به عنوان قاعدهی فقهی بپردازد، تطبیقات این اصل در تقسیم حقوق را که از آن به عنوان قاعدهی عدل وانصاف تعبیر میشود مورد بررسی قرار داده است گرچه به نکات مهمی پیرامون عدالت به عنوان شاخص در اجرای احکام و ادارهی حکومت اسلامی نیز اشاره کرده است.
مقالهی “عدالت به مثابهی قاعدهی فقهی” آقای مهدی مهریزی نیز یکی از مهمترین تلاش هایی است که در راستای قاعده مند سازی مفهوم عدالت در فقه انجام شده است. در این مقاله ابتدا به معانی دقیقتر و نویی از قاعدهی فقهی اشاره شده است، سپس برخی از کاربردهای این قاعده را در فقه شیعه به طور خلاصه بیان کرده است. در حقیقت این مقاله مهمترین چارچوب تدوین پژوهش حاضر است که سعی شده با مبنا قراردادن آن، این پژوهش را به نحو گسترده تردر فقه مذاهب اسلامی بررسی کرد.
اما در میان قواعد فقهی اهل سنت، مجموعهای که اختصاصاً به مطالعهی قاعدهی عدالت بپردازد وجود ندارد. گرچه در بسیاری از احکام فقهی اهل سنت، عدالت و نفی ظلم به عنوان دلیل حکم شرعی واقع شده است. البته در بررسی قاعدهی عدالت در میان مذاهب اسلامی با قاعدهای به نام “الأصل فی العقود جمیعها العدل” برخوردیم که در کنار معرفی دیگر قواعد فقهی اهل سنت در کتاب “القواعد الفقهیه و تطبیقها فی المذاهب” نوشتهی محمد مصطفی الزحیلی به طور مختصر پیرامون این قاعده سخن گفته شده است. همچنین دربرخی از مقالات فقهی اهل سنت نیز به برخی از ادلهی این قاعده اشاره شده است. مانند مقالهی” العدالة التشرعیه فی القوانین الوضعیه و رأی فی التشریع الإسلامی” نوشتهی مصطفی مراغی.
اما بايد گفت بینش ویژهی اسلام از عدالت نیازمند آن است که مصادیق عدالت مطالعه وتطبیقات آن در ابواب مختلف فقهی در مذاهب اسلامی مورد بررسی دقیقتری قرار گیرد، تا درضمن ریشه یابی این مسئله در کتب فقهی و مقایسهی آن با اصول به کار گرفته شده در دیگر مذاهب بهتوان به شناخت جایگاه عدالت در مقام استنباط و ارزیابی احکام شرعی دست یافت و تقریب اصول مورد استفاده در استنباط احکام در مذاهب فقهی را نشان داد که رسالهی حاضر این مهم را مورد توجه قرار داده است.
شاید بهتوان گفت مزیت پژوهش حاضر آن است که در مقایسه با دیگرمنابع پیرامون این موضوع، بررسی تطبیقی این قاعدهی در فقه اسلامی هدف اصلی این مطالعه قرار گرفته است. در این پژوهش سعی شده است تا با استفاده از دیگر منابع این موضوع، تحقیقی وسیعتر در میان مذاهب اهل سنت و امامیه انجام شود. همچنین از اشتباه دیگر کتب در خلط مباحث عدل وانصاف و قاعدهی عدالت جلوگیری شود.

5. فرضیهی تحقیق
عدالت قاعدهای فقهی است.

6. روش تحقیق
در اين پژوهش سعي شده است با توصيف وشرح مفاهيم و موضوعات مربوط به عدالت و بيان خصوصيات قواعد فقهي وتطبيق آن بر مذاهب اسلامي نقاط اشتراكي پيرامون اين قاعده در ميان مذاهب بیان شود. بطور اجمال ميتوان گفت روش كار در تدوين اين اثر، توصيفي ـ تطبيقي است. همچنین روش گردآوري اطلاعات نيز كتابخانهاي است. كتب، مقالات علمي ـ پژوهشي، نرم افزارهاي كامپيوتري وشبكه هاي اينترنتي نيز از ابزارهاي مورد استفاده در اين پژوهش است كه بعد از فيش برداري، جمع بندي مطالب ودسته بندي آن ها در قالب فصول منسجم، سعي شده ارتباط دهي و نتيجه گيري علمي در آن صورت گيرد.
7. اهداف تحقيق
1ـ تعيين حوزه هاي كاربرد قاعده عدالت در فقه، همچون كشف و استنباط احكام شرعي، تقييد ادله و…
با پذیرش عدالت به عنوان قاعدهی فقهی، فقیه میتواند در وقت تزاحم مصالح و مفاسد از موافقت با عدالت به عنوان سنجهی تقدیم وترجیح بهره برد وآن را سند، در تقدیم یک الزام بر الزام دیگر قرار دهد و حکم فقهی را بیان نماید. بدین معنا که اگر حکمی مخالف با عدالت بود به آن فتوا نمیدهد.
2ـ اثبات برخورداری عدالت از ضوابط یک قاعدهی فقهی.
بررسی معیارهای یک قاعدهی فقهی مهمترین سند در اثبات قرار گرفتن یک اصل در قالب یک قاعدهی فقهی است. قاعدهای کلی که مدارک شرعی از جمله کتاب، سنت، عقل و سیرهی عقلا آن را اثبات میکند.
3ـ اثبات معیار قرار گرفتن عدل و نفی ظلم به عنوان یکی از علل احکام شرعی.
در فصل تطبیقات فقهی به احکامی اشاره شده است که عدالت و نفی ظلم در آن به عنوان مستند حکم فقهی واقع شده است و این امر در اثبات قاعده بودن عدالت و مغفول ماندن آن نقش مهمی دارد.

8. ساختار وسازمان دهی تحقیق
پژوهش حاضر با عنوان “جایگاه عدالت به مثابهی قاعدهی فقهی نزد مذاهب اسلامی”، شامل چهار فصل است، که قبل از ورود به فصول اصلی، فصل کلیات تحقیق قرار دارد. این فصل شامل مباحثی جامع در مورد رساله است و اجمالاً در آن از پیشینه، اهداف وضرورت تحقیق پیرامون عدالت بحث شده است.
فصل اول رساله با عنوان “موضوع شناسی” شامل دو گفتار است:1ـ مفهوم شناسی عدالت، 2ـ اصول و مبانی عدالت.
قبل از پرداختن به هر موضوع علمی بیان قلمرو و دامنهی معنایی آن موضوع و ارتباط آن با مفاهیم دیگر که گاه مترادف تصور میشوند از مباحث اصلی و زمینهای است که در گفتار اول این رساله مورد بررسی قرار گرفته است. بعد از بیان مفهومی موضوع، آن دسته از اصول و پیش فرض هایی که مدعا و استدلال متوقف برپذیرش آن است باید بررسی شود که در گفتار دوم این فصل به آن ها اشاره شده است.
فصل دوم این رساله نیز با عنوان “قاعدهی فقهی عدالت”، مشتمل بر دو گفتار است:1ـ قواعد فقهی،2ـ مستندات قاعدهی عدالت.
از آن جایی که موضوع اصلی رساله عدالت به مثابهی قاعدهی فقهی است، تمهید و مقدمهای از قواعد فقهی و تفاوت آن با ضابطه و مسألهی فقهی و قاعدهی اصولی، بیان نقش و ویژگی های قواعد فقهی، معیارها وضوابط آن مهم جلوه میکند. همچنین مستندات قاعده وکاربرد آن و ادلهی مخالفان وپاسخگویی به آن از مباحث دیگری است که باید به عنوان یکی از معیارهای قاعدهی فقهی مورد ارزیابی قرارگیرد. لذا درگفتار دوم این فصل به آن اشاره شده است.
رابطهی عدالت با احکام اولیه و دیگر قواعد فقهی، دو گفتار از فصل سوم تحقیق میباشد. این فصل بیان کنندهی کاربردهای عدالت حتی بر فرض عدم پذیرش آن به عنوان یک قاعدهی فقهی است. کاربرد ونقشی که عدالت را فراتر از یک اصل فقهی قرار داده است. بیان ارتباط این قاعده با دیگر قواعد فقهی حکومت و نقش آن را روشن تر میسازد، که در گفتار دوم به نحو اجمال مورد بررسی قرار گرفته است.
فصل چهارم این رساله نیز شامل تطبیقات فقهی در مذاهب اسلامی است که در آن احکام فقهی مستند به عدالت و نفی ظلم تحت سه عنوان فقه العبادات، فقه المعملات وفقه السیاسات بیان شده است. این مستندات فقهی میتواند مهمترین دلیل برای اثبات فرضیهی پژوهش حاضر باشد.
همچنین در انتهای رساله نیز نتیجهی تحقیق به همراه چند پیشنهاد به عنوان موضوعات مرتبط با این موضوع آورده شده است که پژوهش پیرامون آن میتواند مکمل رسالهی حاضر باشد.

فصل اول: موضوع شناسی
گفتار اول: مفهوم شناسی
گفتار دوم:اصول ومبانی عدالت

گفتار اول: مفهوم شناسی
ـ تعریف عدالت
ـ عدالت در لغت
ـ عدالت در عرف عام
ـ مفاهیم گسترده تری از عدالت
ـ عدالت از دیدگاه امیرالمؤمنین علی (علیه السلام)
ـ عدالت از دیدگاه علامه طباطبایی(رحمة الله)
ـ عدالت از دیدگاه شهید مطهری(رحمة الله)
ـ عدالت در دیدگاه فقها و اندیشه فقهی تشیع
ـ عدالت در دیدگاه فقها و اندیشه فقهی اهل سنت
ـ بررسی مفاهیم مرتبط با عدالت ـ عدالت و حق
ـ عدالت و قسط
ـ عدالت وانصاف
ـ عدالت و مساوات
ـ عدالت و احسان
ـ موضوع و قلمرو
ـ اقسام عدالت

1ـ1ـ1. تعریف عدالت
درباب عدالت تعریفها و دیدگاههای متنوع و متعددی وجود دارد که توسط اندیشوران رشتههای مختلف علوم اسلامی در گذشته و حال عرضه شده است. افراد نادری نیز به ارائهی تعریف در متون دینی اعتقادی ندارند.
چنین دیدگاهی معتقد است:
«تعریف عدالت کار آسانی نیست، نه از آن رو که دریافت نمیشود؛ زیرا که عدل و ظلم از مفاهیم بدیهی در حوزهی عقل عملی است ـ بسان وجود و عدم در حوزهی عقل نظری ـ بلکه بساطت مفهومی آن این امر را سبب میشود.»4
به نظر این دیدگاه تعریفهایی که اندیشوران از عدالت ارائه کردهاند، بیشتر تعریف به مصداق است، از اینرو در متون دینی هم به هیچ گونه تعریفی از عدالت بر نمیخوریم. شهید محمد باقرصدر فلسفهی تعریف نشدن عدالت از سوی دین را جلوگیری از تفسیرهای مختلف و ناروا ذکر میکند. وی پس از آن که ارکان اقتصاد اسلامی را مالکیت، حریت

پایان نامه
Previous Entries منابع تحقیق با موضوع ساختار بازار، اقتصاد متعارف، حق تصرف Next Entries منابع تحقیق با موضوع اقتصاد بازار، اقتصاد باز، اعلان جنگ، نرخ بهره