پایان نامه با کلید واژگان قانون مدنی، بیمه عمر، ماهیت حقوقی، عامل انسانی

دانلود پایان نامه ارشد

شرایط اختصاصی لازم برای وقوع عقد احتمالی است. بدین ترتیب مبحث حاضر به سه بند تقسیم می گردد که در بند نخست نامعلوم بودن میزان یا حصول عوض یا عوضین، در بند دوم تعیین معیاری ثابت و در بند سوم وجود غرر ذاتی مطرح و مورد تبیین قرار می‌گیرد.

بند نخست – نامعلوم بودن میزان یا حصول عوض یا عوضین
شرط اصلی که عقد احتمالی را از سایر عقود مشابه متمایز می‌کند نامعلوم بودن میزان یا حصول (هر دو) عوض یا عوضین در هنگام انعقاد قرارداد است. نامعلوم بودن حداقل میزان یک عوض و یا نامعلوم بودن حداقل حصول یک عوض برای وقوع عقد احتمالی کافی است. اگر چه به نظر برخی از نویسندگان حقوقی تنها احتمالی بودن یک عوض شرط اختصاصی عقد احتمالی است.379 و بنابر عقیده برخی دیگر از نویسندگان حقوقی تنها احتمالی بودن هر دو عوض را شرط است.380 و در نهایت بعضی احتمالی بودن یک عوض یا هر دو عوض را شرط دانسته اند.381 با این وجود بر مبنای مصادیق بارز و مشهور عقد احتمالی (گروبندی، بیمه و قراردادمستمری) به نظر می رسد تنها نامعلوم بودن حداقل میزان یک عوض و یا نامعلوم بودن حداقل حصول یک عوض برای وقوع عقد احتمالی کافی است. بدین ترتیب عقد احتمالی در صور مختلفی واقع می‌شود؛ بدین نحو که گاه تنها میزان عوض یا عوضین نامعلوم است، در بعضی موارد تنها حصول عوض یا عوضین نامعلوم بوده و در برخی حالات دیگر نه تنها میزان عوض یا عوضین حین انعقاد قرارداد نامعلوم است بلکه حصول عوض یا عوضین نیز نامعلوم است که ذیلاً هر یک صور فوق الذکر جداگانه مطرح می‌گردد:
الف- احتمالی بودن میزان عوض یا عوضین
در برخی از عقود احتمالی میزان آنچه طرفین می‌توانند در نتیجه انعقاد قرارداد بدست آورند و از دست بدهند معلوم نیست382 و تعیین آن بر مبنای معیاری که مورد توافق طرفین بوده، در آینده تعیین می‌گردد. احتمالی بودن میزان عوضین از آنجاست که عامل یا عوامل متعدد محتمل یا قطعی می‌توانند در تعیین میزان عوضین مؤثر باشند؛ به طور مثال در قرارداد پیش فروض خودرو، هنگام انعقاد قرارداد میزان تعهد فروشنده (سازنده خودرو) و خریدار، احتمالی است. از آنجائی قطعات خودرو (ساخته شده) از سایر کارخانجات خارجی و داخلی وارد می‌شود و قیمت آن قطعات از یک سو به علت نوسان بازار و از سوی دیگر متغیر بودن مقرارت گمرکی و مالیات مؤثر در میزان قیمت این قطعات، در حال نوسان است. پس میزان تعهد سازنده خودرو هنگام انعقاد قرارداد نامعلوم بوده و تا پایان مدت قرارداد، عوامل احتمالی فوق الذکر در تعیین میزان آن مؤثر است. در خصوص تعهد خریدار خودرو ساخته نشده نیز به علت اینکه هنگام انعقاد قرارداد پیش خرید خودرو، قیمت روز تحویل را ملاک قرار می‌دهند پس میزان تعهد خریدار نیز نامعلوم است.383 بدین ترتیب قرارداد مذکور به عنوان یکی از مصادیق عقد احتمالی است که در آن میزان عوضین هنگام انعقاد عقد است بنابراین قرارداد مذکور به اعتبار نامعلوم بودن میزان عوضین احتمالی است. در برخی دیگر از مصادیق عقود احتمالی تنها میزان یکی از عوضین هنگام انعقاد قرارداد نامعلوم است384 که تعیین آن بر حسب معیار مشخص مورد توافق طرفین به آینده موکول می‌گردد و عامل یا عوامل متعدد محتمل یا قطعی می‌تواند در تعیین میزان آن اثر گذار باشد؛ به طور مثال در قرارداد بیمه عمر، میزان تعهد بیمه گر هنگام انعقاد قرارداد به طور قطعی معلوم و معین است. میزان تعهد بیمه گذار معلوم نیست و تعیین آن در آینده صورت می‌گیرد.385 بدین ترتیب وجود حداقل نامعلوم بودن یکی از عوض که از شرایط اختصاصی عقد احتمالی است در بیمه عمر وجود دارد پس قرارداد مذکور از نوع عقود احتمالی است.

ب- احتمالی بودن حصول عوض یا عوضین
گاه در عقود احتمالی آنچه به عنوان وصف احتمالی مورد معامله مطرح می‌شود تنها محتمل الحصول بودن عوض یا عوضین است؛386 به عبارت دیگر اینکه تعهد ایجاد شده در اثر عقد احتمالی وصف التزام به تأدیه التزام به تأدیه یا تسلیم را بدست می‌آورد یا خیر هنگام انعقاد قرارداد نامشخص است(اثر ناشی از اجرای عقد)؛387 به طور مثال در عقد گروبندی صرف انعقاد قرارداد هر یک طرفین متعهد می‌شود که در صورت برنده شدن طرف دیگر مبلغ معین شده را به او بپردازد. بدین ترتیب میزان هر یک از عوضین معلوم است اما اینکه کدام یک از طرفین مسابقه برنده می‌شود تا در نتیجه طرف ملزم به پرداخت مبلغ مورد تعهد شود در هنگام انعقاد قرارداد کاملاً محتمل است و با برنده شدن یکی از طرفین قرارداد، طرف دیگر ملزم است مبلغ مورد تعهد را بپردازد.

پ – احتمالی بودن میزان و حصول عوض یا عوضین
در برخی دیگر از مصادیق عقود احتمالی نه تنها میزان مورد معامله هنگام انعقاد قرارداد نامعلوم است بلکه حصول آن نیز نامعلوم است.388 عقود مشارکتی مزارعه، مساقات و مضاربه از مصادیق بارز این دسته از عقود هستند.389 میزان محصول (در مزارعه و مساقات) و میزان سود (در عقد مضاربه) از یک طرف و اصل حاصل شدن محصول و سود از طرف دیگر390 در عقود مذکور حین انعقاد قرارداد به طور کامل معلوم نیست و تعیین آن در آینده صورت می‌گیرد. احتمالی بودن میزان و حصول مورد معامله در عقود مذکور از آنجاست که از یک سو عوامل متعددی از جمله بروز عوامل سماوی (در عقود مزارعه و مساقات)391 و تغییر مقررات و یا تغییر شرایط اقتصادی و از سوی دیگر میزان تلاش و مهارت خود عامل در میزان سود حاصله و اصل به دست آوردن آن نقش اساسی دارد.

بند دوم – تعیین معیاری ثابت
اگرچه در عقود احتمالی میزان یا حصول مورد معامله هنگام انعقاد قرارداد نامعلوم است. اما طرفین جهت دوری از هر گونه سهل انگاری یا نزاع و مشاجره در اجرای قرارداد معیاری ثابت که مورد معامله در آینده بر مبنای آن تعیین گردد را حین انعقاد قرارداد مشخص می‌نماید؛ به طور مثال در عقود مشارکتی مطابق مواد 518 و 548 ق.م و توافق طرفین سهم هر یک از طرفین از سود احتمالی آینده بصورت جزء مشاع از قبیل ربع یا ثلت و غیره تعیین می‌گردد.
به طور کلی معیار ثابت یا یک عامل انسانی و یا یک عامل مادی غیر انسانی است که در هر دو صورت قابلیت احتمال تغییر و نوسان آن معیار نباشد و الا معامله غرری و محمول بر بطلان است.392
بند سوم – وجود غرر ذاتی
ماهیت حقوقی غرر و تحول مفهوم آن در بخش دوم به طور کامل توضیح داده شده است. آنچه در این قسمت مدنظر است ذکر عنوان حاضر به عنوان یکی از شرایط اساسی عقد احتمالی است.
غرری بودن به عنوان یکی از شرایط عقود احتمالی بدین نحو است که عقد احتمالی ذاتاً مبتنی بر آن باشد؛393 به عبارت دیگر وقوع عقد احتمالی بدون وجود غرر قابل تصور نیست. غرری بودن عقد احتمالی به عنوان شرط اساسی از جهت نامعلوم بودن میزان یا حصول عوض یا عوضین است؛ به طور مثال در قرارداد فروش میوه روی درخت برای یکسال، میزان و حصول میوه در آخر سال به عنوان مورد تعهد فروشنده، در زمان انعقاد عقد، نامعلوم و احتمالی است و تعیین آن در پایان مدت سال معلوم می‌گردد. به نظر می‌رسد قرارداد مذکور از جهت نامعلوم بودن میزان و حصول مورد معامله غرری است؛ اما نظر به اینکه این نوع غرر مورد پذیرش جامعه است و جامعه چنین غرری را به دید تسامح می نگردد و طرفین آگاهانه به استقبال آن می‌روند؛ لذا غرر مبطل عقد نیست.394 به علاوه دفع غرر با تعیین معیاری ثابت که در آینده مورد معامله بر مبنای آینده تعیین می‌گردد، صورت می‌گیرد. در حقوق مصر غرری که جزو ذات مورد معامله بوده و در رفع نیازهای جامعه مورد احتیاج است تحت عنوان غرر غیر مؤثر در صحت قرارداد مطرح شده است.395 به نظر می رسد به همین جهت قانون مدنی مصر عقود احتمالی را تحت عنوان عقود الغرر مطرح نموده است.396

فصل دوم- اثر عقد احتمالی
با وقوع عقد احتمالی، تعهد یا تعهدات اصلی بلافاصله پس از انعقاد قرارداد پدید می آیند. از آنجایی که وضعیت حقوقی این تعهد یا تعهدات قبل از تعیین قطعی میزان یا حصول عوض یا عوضین و بعد از تعیین آن متفاوت است؛ لذا هر یک از این دو حالت به تفکیک مورد بررسی قرار می گیرد. بر این اساس در گفتار نخست اثر عقد احتمالی قبل از تعیین مورد معامله مورد تبیین قرار می گیرد و در گفتار دوم اثر عقد احتمالی بعد از تعیین مورد معامله مورد تحلیل قرار می گیرد.

گفتار نخست – اثر عقد احتمالی قبل از تعیین قطعی مورد معامله
با انعقاد قرارداد احتمالی، بلافاصله اثر اصلی آن به صورت یک تعهد یا دو تعهد جاری می گردد. اما از آنجایی که میزان یا حصول عوض یا عوضین هنگام انعقاد قرارداد نامشخص است و تعیین آن در آینده صورت می گیرد؛ لذا هر یک از تعهد یا تعهدات قبل از تعیین عوض یا عوضین قابلیت اجرایی ندارند؛ به عبارت دیگر تعهدات هر یک از طرفین تا تعیین قطعی دارای وصف التزام به تسلیم یا التزام به تأدیه نمی باشد.397 بنابراین در این دوره زمانی تعهد یا تعهدات احتمالی فاقد الزام قانونی مندرج در بند 3 و 4 ماده 362 قانون مدنی است، با این وجود در برخی از عقود احتمالی وصف التزام به تأدیه یا التزام به تسلیم زمانی به تعهد ملحق می گردد که مفاد تعهد مطابق قرارداد از طرف متعهد انجام شود؛ به طور مثال در عقد جعاله «التزام به تسلیم یا تأدیه» زمانی به تعهد ملحق می شود که عامل تعهد خود مبنی بر پیدا نمودن گمشده را انجام داده باشد.
از آنجایی که در گروهی از عقود احتمالی انجام تعهد یا تعهدات هر یک از طرفین در تعیین میزان یا حصول عوض یا عوضین مؤثر است398 و در گروه دیگر از عقود مذکور چنین نیست و تعیین، صرف وقوع حادثه خارجی صورت می گیرد، لازم است نحوه تعیین عوض یا عوضین احتمالی در هر یک از این دو گروه از عقود، به طور جداگانه مورد تحلیل قرار گیرد. بر این اساس در مبحث نخست گفتار حاضر آن دسته از عقود احتمالی مطرح می شود که انجام تعهد یا تعهدات هر یک از طرفین در مشخص شدن عوض یا عوضین موثر است و در مبحث دوم عقود احتمالی که انجام تعهد یا تعهدات هر یک از طرفین در مشخص شدن عوض یا عوضین تأثیری ندارد و عوامل دیگری در تعیین آن موثر است، مطرح می گردد.

مبحث نخست: تأثیر انجام تعهد طرفین در تعیین مورد معامله
چگونگی تأثیر تعهد یا تعهدات هر یک از طرفین در معلوم نمودن میزان یا حصول عوض یا عوضین در هر یک از عقود به شرح ذیل مطرح می گردد:
بند نخست – گروبندی
در عقد گروبندی میزان تعهدات طرفین در زمان انعقاد قرارداد معلوم است اما حصول عوضین399(میزان سود و زیان طرفین)400 برای هر یک از طرفین نامعلوم است. آن عاملی که در تعیین حصول یا عدم حصول عوض برای یکی از طرفین موثر است انجام تعهد اصلی هر یک از طرفین نیست؛ بطور مثال در قرارداد فوق الذکر تعهد اصلی هر یک طرفین آن است که در صورت برنده شدن هر یک از آن دو طرف دیگر مبلغی که میزان آن هنگام انعقاد مقطوع است بپردازد. پس تعهد اصلی طرفین در حصول یا عدم حصول عوضین تأثیری ندارد. با این وجود تعهد مقدماتی دیگری از عقد گروبندی ناشی می شود که در تعیین حصول یا عدم حصول عوض برای هر یک از طرفین مؤثر است؛ مثلاً آنچه باعث اجرای مسابقه در عقد گروبندی می شود و زمینه برنده شدن را مهیا می نماید تعهد فرعی یا تعهد مقدماتی طرفین مبنی بر ایجاد زمینه برای اجرای مسابقه و مهیا شدن برای اجرای سابقه است و اجرای این تعهد الزامی است.401 بدین ترتیب با اجرای این تعهد یعنی مهیا نمودن زمینه اجرای مسابقه و انجام مسابقه که در نهایت منجر به برنده شدن یکی از آن دو می گردد، حصول یا عدم حصول هر یک از عوضین را برای طرفین مشخص می گردد. بنابر این می توان گفت انجام تعهدات طرفین در کنار عوامل احتمالی (شانس، بخت و اقبال) تعیین کننده حصول یا عدم حصول عوضین است.

بند دوم- عقد مزارعه
با انعقاد مزارعه این قرارداد برای هر یک از مزارع و عامل تعهداتی به وجود می آید؛ مزارع متعهد به تسلیم زمین مقرر به عامل است و عامل متعهد به انجام عمل کشت مورد قرارداد است.402 تعهد مزارع مقدمه شروع و انجام تعهد عامل است به عبارت دیگر تقارن (همزمانی) بین تعهدات هر یک از طرفین وجود

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با کلید واژگان شرایط صحت، قانون مدنی، اشخاص ثالث، حقوق اشخاص Next Entries پایان نامه با کلید واژگان قانون مدنی، قصد مشترک طرفین، ورشکستگی، نظریه وابستگی