پایان نامه با کلید واژگان فضاهای عمومی، فضای عمومی، فضاهای شهری، تصویر ذهنی

دانلود پایان نامه ارشد

et.al,2003, 61-210) ).
مبني بر نظرات متفاوت مي‏توان شاخصهاي گوناگوني را در كيفيت فضاهاي شهري و ارزيابي كيفيت آنها موثر دانست. بر اساس مطالعهاي كه توسط موسسه پي پي اس بر روي بيش از هزار فضاي عمومي شهري كه در كشور هاي مختلف جهان انجام داده شد، مطالعه كنندگان به اين نتيجه رسيدند كه چهار عامل اساسي دسترسي و به هم پيوستگي، آسايش منظر، استفادهها و فعاليتها و اجتماع پذيري در سنجش مطلوبيت كيفي وضعيت فضاهاي عمومي شهري از اهميت بيشتري برخوردارند (رفيعيان و خدايي، 316،1389).
كيفيت فضاي شهري را مي‏توان در مواردي همچون ديد و هويت، استراتژي فصلي، جذابيتها و مقاصد متنوع، لبه‏هاي فعال، مديريت، تامين منابع بودجه مختلف آن فضا معرفي مي‏نمايد (رفيعيان و خدايي، 1389، 306).
کیفیات کالبدی یک فضای عمومی با نحوه دسترسی، موقعیت، آسایش فیزیولوژیکی در شرایط مختلف اقلیمی و امنیت، در رابطه است. علاوه بر این وجود عناصر طبیعی در فضاهای عمومی که سبب افزایش هیجان و سرزندگی محیط و دعوت عابران به این فضاها و فراهم نمودن امکان استراحت، تجارب خوشایند و سلامت بیشتر برای مردم می‏گردند نیز در این میان حائز اهمیت اند. عناصری چون : یادمانها، پله‏ها، آبنماها، و سایر عوامل موثر در تشویق انسانها به حضور و تعامل در فضا، در زمره عوامل تاثیرگذار در ارتقاء جنبه‏های کالبدی فضاهای عمومی محسوب می‏شوند (دانشپور، 21،1390).
2-7-1- راحتی
راحتی پیشنیاز یک فضای عمومی موفق است. طول زمانی که مردم در یک فضای عمومی توقف می‏کنند نشانه عملکرد و راحتی آن محسوب می‏شود. احساس راحتی شامل موارد زیر است: عوامل زیست محیطی (در پناه اشعه خورشید، وزش باد و)…، راحتی فیزیکی (وجود تعداد کافی صندلی‏های راحت)؛ راحتی اجتماعی، راحتی روانی، مورد آخر وابسته به شخصیت و جوی است که فضا ایجاد می‏کند. امنیت به عنوان یک نیاز ابتدایی در همه فضاها مورد توجه استفاده کنندگان است. بدون احساس امنیت مردم به نیازهای بالاتر توجه‏ای نمی‏کنند.
2-7-2- آسایش
آسایش حالت پیشرفته‏تری از آرامش تن و جان است. حالتی که فشارهای درونی آزاد گردد و آسودگی ایجاد شود. سطح آزاد شدن فشارها در حالت آسودگی بسیار بالاتر از حالت راحتی است. در حالت آسودگی بدن و فکر در آزادی بسر می‏برد. برای آسودگی عمیق یک احساس آسودگی روانی مورد نیاز است. بطور سنتی در شهرهای امروزی مردم جهت بدست آوردن احساس راحتی و آزاد شدن از فشارهای روزانه یا هفتگی به پارک‏ها روی می‏آورند.

جدول (2-4): نیازهای انسان در فضاهای شهری و تجلی کالبدی آن
نیازها
ملاحظات طراحانه
توضیح
راحتی
ملاحظات اقلیمی، محل هایی برای نشستن، تأمین ایمنی
نیاز انسان به پناهگاه، محلی برای آرمیدن
آسودگی
– عناصر طبیعی- آب، فضای سبز، مناظر آرام و نواحی بدون- آزاد سازی فشارهای فیزیکی و روانی
صدا، کم کردن آلودگی صوتی، تأمین امنیت
حضور غیرفعال
– نگاه کردن مردم، نمایشگران، مناظر مطبوع، هنرهای عمومی، مبلمان شهری با طرح های خاص و …
نظاره گر بودن و مواجهه با مجموعه فضا (کالبدی، غیرکالبدی)
حضور فعال
فضاهای ثانوی، مبلمان آزاد
– بعضی از فضاها بایستی فعالیت های بالای بدنی را بطلبند
– قابلیت انطباق فضا برای انجام مراسم
– برنامه ریزی برای فعالیت های خاص
تعاملات اجتماعی
کشف
– مشاهده بخش های متفاوت و غیر قابل پیش بینی فضا و فعالیت ها
– تباین طراحی کالبدی
– فعالیت های برنامه ریزی شده
– پیچیدگی بصری
– بعضی فضاها بایستی فرصت اکتشاف را فراهم آورند
– لذت بردن از تجربه فضاهای جدید
منبع: (عباس زادگان، 1384: 160)

2-8- خصوصیات فضای شهری
به طور خلاصه میتوان گفت برخی خصوصیات مکانهای زیبا و مطلوب شهر از منظر شهروندان عبارتند از: ایمنی، سرزندگی، انعطاف پذیری، خاطره انگیزی، خودمانی بودن فضا، خوانایی و … که در اینجا به اختصار به بررسی بعضی از آنها میپردازیم.
2-8-1- ایمنی
از آنجائیکه اساساً در خیابانهای شهری حضور سواره و پیاده را توأمان داریم و هردو مجاز به حرکت در مسیرهای خود به صورت دائم هستند، ایمنی پیاده و سواره بسیار مهم می‏شود. بخصوص که پیاده ها در خیابان شهری حرکت عرضی پیوسته و متعددی دارند. سرعت مجاز در نظر گرفته شده برای سوارهها در خیابان شهری به علت عبور عرضی از خیابان 30 کیلومتر در ساعت می‏باشد. طیف شهروندان حاضر در خیابان شهری از گستردگی بالایی برخوردار است و به تبع آن دامنه رفتاری بسیار متنوع و بزرگی را در بر میگیرد. تمهیدات کالبدی خیابان شهری بایستی به گونهای باشد که علاوه بر پذیرش این دامنه وسیع رفتارها ایمنی افراد حاضر را نیز تضمین نماید. در نهایت زمانی که شهروندان در مسیرها هم از لحاظ حضور سواره و هم عوامل متعددی که در ایمنی شهر تاثیر بسزایی دارند در امان باشند احساس آرامشی به آنها دست می‏دهد که خود این آرامش میتواند تاثیر بسزایی در زیبا احساس کردن (مطلوبیت) شهر باشد.
ايمني و امنيت از اساسيترين توقعاتي است كه از يك فضاي شهري انتظار ميرود.سرزندگي و انعطافپذيري فضاي شهري در شرايطي قابل حصول است كه فضاي مذكور امن باشد. در غير اينصورت فرد چنان درگير تامين ايمني خود ميگردد كه حتي اگر فضا سرزنده يا انعطافپذير هم باشد. احساس نشاط و آزادي از فعاليت ايجاد نميشود. پياده راه ها معابري هستند كه كاملا اختصاص يافتهاند.
2-8-2- سرزندگی
حضور قوی و مداوم افراد از گروههای مختلف موجب سرزندگی فضا می‏شود. تنوع افراد، رفتارها، کاربریها و فعالیتها میتواند از مهمترین عوامل تقویت سرزندگی باشد. بسیاری از فضاهای شهری مذکور در بخش پیشین، فضاهایی هستند که در مقیاس شهری عمل مینمایند و شادابی را در تمام شهر به جریان میاندازد. طبیعی است که اکثر شهروندان توقع سرزندگی را از چنین فضایی داشته باشند.
2-8-3- خودمانی بودن فضا
وقتی فضایی خودمانی است، فرد احساس می‏کند که مقهور آن نمی‏باشد و میتواند در تغییر و ساماندهی آن نقش داشته باشد و به عبارتی در آن دخل و تصرف نماید. در صورت نیاز به مبلمان آن را تغییر دهد یا متناسب با کارکردی که در شرایط خاص از آن انتظار دارد، فضا را آرایش نماید و حتی برای انجام مراسم خاص که میان تمام ساکنین یک محله مشترک است، تجهیز نماید. برای مثال در اعیاد آن را چراغانی کند یا در فصول مناسب، مراسم عزاداری مذهبی در آن برگذار کند. این تجهیز فضا میتواند بسیار محدودتر و موقتیتر هم باشد. برای مثال فرد میتواند برای مدت کوتاهی صندلیای از خانهاش بیاورد و در کنار ورودی واحدش مستقر کند و دقایقی را در کنار همسایگانش بگذراند. همین امکان تغییر و تجهیز موقت و آسان احساس خودمانی بودن را در فضا تقویت می‏کند.عدم سلطه فضا بر انسان منوط به مقیاس (اندازه) آن نیز می‏باشد. فضایی که مقیاس انسانی دارد خود را بر شهروند تحمیل نمینماید، البته مقیاس انسانی خود کمیتی مطلق نمی‏باشد و در فضاهای مختلف متفاوت جلوه می کند.
2-8-4- خوانایی
خوانایی به طور ساده و خلاصه یعنی اینکه شهر به گونهای باشد که برای همه شهروندان قابل فهم و درک باشد؛ یعنی اینکه افراد در شهر احساس سرگشتگی به آنها دست ندهد و نسبت به تمام نقاط شهر محل زندگی خود آگاهی کامل داشته باشند؛ البته با توجه به تصویر ذهنی قویای که شهر به آنها می‏دهد. قبل از قرن بیستم شهرها از بعد خوانایی خیلی خوب کار میکردند. مکانهایی که مهم به نظر میرسیدند واقعاً مهم بودند و مکانهایی که جنبه همگانی داشتند به راحتی قابل تشخیص هویت میشدند. این مطلب هم درباره فضاهای همگانی و بیرونی و هم درباره ساختمانها به طور عام صادق بود. معمولاً بزرگترین فضاهای عمومی با مهمترین تسهیلات یا خدمات عمومی ارتباط و پیوند داشتند. معمولاً ساختمانهایی که به دلیل اهمیت بیشتر از سایر ساختمانها متمایز میشدند واجد بالاترین ارتباط و پیوند با کارکردهای همگانی بودند. شهر مدرن فقط از این جنبه که«ساختمانها نمیتوانند دروغ بگویند» خوانایی دارد. در این شهرها، عمتاً به خاطر نوعی افراط در عملکرد گرایی و همچنین به علت سرعت شکلگیری این خوانایی تا حدی ضعیف شده است که میتوان در این شهرها نیز از طرق تقویت گرههای فعالیتی شاخص شهری و همچنین هویت بخشی به محلات و ناحیهها، این خوانایی را تقویت نمود و تصویر ذهنی قویتری در ذهن شهروندان شکل داد.
2-8-5- دعوت کنندگی فضا
یان گل در کتاب زندگی در فضای میان ساختمانها چند اصل را برای دعوت کنندگی و کشش فضا مطرح می‏کند:
1. گذار آرام بین نواحی خصوصی و عمومی، به شکل نواحی گذار و انتقال، که نه کاملا خصوصی هستند و نه کاملا عمومی، به عنوان عناصر پیوند دهنده و مرتبط کننده عمل می‏کنند و حرکت بین فضاهای عمومی و خصوصی و بین درون و بیرون را برای ساکنین و فعالیت‏ها تسهیل می‏کنند.
2. توانایی دیدن آنچه در فضاهای عمومی حال انجام است، جزء دیگر کشش فضاست.
3. راهی کوتاه و قابل کنترل، میان محیط عمومی و خصوصی نیز کشش ایجاد می‏کند. روابط و ارتباطات “سرزدن‏ها”هنگامی که مردم نزدیک هم زندگی می‏کنند از سهم بیشتری برخوردارند.
4. نیاز به ارتباط، نیاز به آگاهی و نیاز به انگیزش، به گروهی از نیازهای روانشناختی تعلق دارند. مثلا بزرگسالان بیشتر به دلایل پذیرفتنی و منطقی – خرید، پیاده‏روی، هوای تازه خوردن، روزنامه خریدن، شستن ماشین و… بیرون می‏روند.
5. جایی برای رفتن، می‏تواند جای خاصی برای گردش، نقاط چشم‏نواز، خرید کردن، مغازه‏ها، مراکز اجتماع، تسهیلات ورزش و… باشد. برای بچه‏ها زمین بازی جایی است که همیشه می‏توان رفت. چیزها و جاهایی که فرد به طور طبیعی به عنوان انگیزه و کشش برای بیرون رفتن در جستجوی آنهاست.
6. کاری برای انجام دادن، اگر کاری برای انجام دادن وجود داشته باشد با دیگر فعالبتهای تفریحی و اجتماعی ترکیب می‏شود، اگر کاری برای انجام دادن وجود داشته باشد پس از آن حرفی نیز برای گفتن وجود دارد.
7. مسیر راه رفتن نیاز به فضا دارد، می‏بایست بدون اذیت شدن، بدون هل داده شدن و بدون مانور بسیار بتوان آزادانه حرکت کرد. قلوه سنگ، شن و ماسه، سنگریزه‏های سست و سطوح ناهموار، مخصوصا برای کسانی که دارای مشکل راه رفتن‏اند نامناسب‏اند. فاصله قابل قبول در یک موقعیت معین فاصله فیزیکی و واقعی نیست، بلکه فاصله‏ای است که به تجربه درمی‏آید. یک فاصله 500 متری مستقیم، محافظت نشده و کسل کننده بسیار طولانیتر از آنچه هست به نظر می‏رسد.
8. ایستادن به منظور گفتگو با کسی، لذت بردن از اطراف، در انتظار کسی بودن انجام می‏گیرد. محبوبترین جاها برای توقف و ماندن در امتداد جدارهها در یک فضا یا در مناطق انتقال میان یک فضا و فضای دیگر هستند؛ یعنی جاهایی که امکان دیدن هر دو فضا به صورت همزمان وجود دارد (لبه). ردیف ستونها، ساباط‏ها و سایبانهای کنار نماها در فضاهای شهری نیز امکانات جذابی برای مردم به منظور درنگ کردن و مشاهده کردن و در عین حال مشاهده نشدن فراهم می‏آورند. اگرفضاها خالی و متروک باشند –بدون نیکمت، ستونها، گیاهان، درختان و مانند اینها-و نماها فاقد جزئیات جالب توجه- فرورفتگی‏ها، سوراخ‏ها، دروازه‏ها، پله‏ها و مانند اینها – باشند، یافتن جایی برای توقف و ماندن دشوار است.
9. نشستن؛ اگر فرصت‏های نشستن کم باشند مردم فقط راه می‏روند و رد می‏شوند و این نه تنها به معنای کم ماندن مردم در فضای عمومی است، بلکه به معنای ممانعت از بسیاری از فعالیت‏های بیرونی جذاب و ارزشمند است. وجود فرصتهای خوب برای نشستن، راه را برای بسیاری دیگر از فعالیتها که جذابیت‏های اصلی فضاهای عمومی هستند، هموار می‏کند: خوردن، خوابیدن، بافندگی، شطرنج بازی کردن، تماشای مردم و گفتگو و مانند اینها. امکان دیدن رویدادها عامل مهمی در انتخاب محل نشستن می‏باشد (گل، 112،1387-107).
شکل (2-1): اصول دعوت کنندگی و کشش فضا در فضای میان ساختمان ها

منبع: 1387، Gehl
2-9- بررسی مؤلفه‏های تأثیرگذار بر کیفیات فضایی پیاده‏راها
2-9-1- پیاده‏راه، فضای عمومی شهری12
تحقيقات مختلف نشان مى دهد كه 4 كيفيت كليدى براى

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با کلید واژگان فضای شهری، فضاهای عمومی، فضاهای شهری، اوقات فراغت Next Entries پایان نامه با کلید واژگان نفوذپذیری، ایمنی و امنیت، فضاهای شهری، حمل و نقل