پایان نامه با کلید واژگان عوامل داخلی، کودتای 28 مرداد، وزارت امور خارجه، کودتای ۲۸ مرداد

دانلود پایان نامه ارشد

بود که چگونه مي بايستي مصدق را روانه کرد؟… در تیر 1330 امیر کیوان از فعالان اتحادیه های کارگری ، نخستین فرد ایرانی بودکه طرح مفصلی در خصوص برکناری مصدق به وسیله ی کودتا تسلیم انگلیسی ها کرد .470 اکنون روشن است که سازمان هاي اطلاعاتي امريکا و انگليس از فروردين ماه, طرح يک کودتا را دنبال مي کردند. دو طرح, کودتا و برکناري “مسالمت آميز” مصدق, به احتمال قوي در کنار يکديگر عمل مي کردند تا يکي از طريق جنگ فرسايشي پارلماني- تبليغاتي نيروي مصدق و دولت او را تحليل برد و ديگري در لحظه مغتنم ضربه نظامي را بزند.در طرح اولیه ، نقشه بر این بود که با تجهیز نیروهای سیاسی و اجتماعی مخالف ، شرایط را برای برکناری مصدق بوجود بیاورند ، طبق این نقشه قرار بود ، برای ایجاد بحران مصنوعی ، روحانیون در مجلس بست بنشینند و نمایندگان با رای عدم اعتماد دولت را ساقط کنند و در صورت شکست این برنامه جناح نظامی دست به کودتا بزند. همکاری روحانیون سرشناس و پشتیبانی ارتش و اکثریت مجلس لازمه موفقیت این نقشه بود. در اوایل فروردین 1332 اولین تماس مخالفان مصدق با سفارت آمریکا صورت گرفت برنامه های براندازی علیه دولت مصدق از طرف مخالفین داخلی، پیش از تدارک نقشه مشترک انگلیس و آمریکا مطرح بود.471
در عملیات کودتای 28 مرداد 1332 و اقداماتی که منجر به سقوط دولت مصدق گردید، چند تن از روحانیون تراز اول مداخله داشته اند. از جمله آیت الله سید ابوالقاسم کاشانی و سید محمد بهبهانی و شیخ بهاء الدین نوری و شیخ احمد کفائی خراسانی است472. هم پایگاه عملیاتی ایالات متحده و هم گروه بریتانیایی ارتباط های محکمی با رهبران مذهبی داشتند. این افراد از طریق ارتباط مستقیم با شاه در مرقد امام رضا هواداری آشکار خود را از نهاد سلطنت و پشتیبانی معنوی خویش را از وی اعلام داشتند و به هنگام نیاز ، تظاهرات کوچکی در هواداری از مذهب و ضدیت با مصدق و به صورت دسته های بسیار پراکنده در تهران ترتیب دهند.473 .مانتی وودهوس474 رهبر سازمان جاسوسی MI-6 بریتانیا که از طراحان اصلی کودتا به شمار می رفت می گوید: هر چند دلایل موجود نشان می دهد که کودتای اوت 1953 بوسیله گروههای انگلیسی ـ آمریکایی ، طراحی و اجرا شد ، ولی ما بجز بسیج نیروهایی که از پیش در ایران وجود داشتند ، کاری انجام ندادیم 475
در تجزيه سازمان سيا, از رويدادهاي 9 اسفند, که جهت اطلاع رئيس جمهور آمريکا تهيه شده بود, نقش کليدي و اهميت سياسي آيت الله کاشاني, به عنوان گرداننده وقايع اين روز مورد توجه ويژه قرار مي گيرد. در اين گزارش, کاشاني به عنوان جانشيني جدي براي مصدق مطرح مي شود.476 کاشاني خود را لايق حمايت غرب, به عنوان گزينه اي مطلوب جهت جانشيني مصدق, نشان داده بود. به گفته ی گازیورسکی ، مقامات آمریکایی گزارشاتی دریافت کردند که کاشانی ملاقات هایی با رهبران توده داشته و آنان پذیرفته اند به او کمک کنند که جانشین مصدق شود و به فعالیت بر ضد نفوذ آمریکا در ایران بپردازد.477
وزارت امور خارجه آمريکا از سازمان هاي اطلاعاتي خود خواست تا ارزيابي خود را در رابطه با موضوعات ذيل اعلام کنند, “(اولاً) تا چه حد مقدور و ممکن است که کاشاني قدرت را به دست گيرد: با کمک خارجي (يا) بدون کمک خارجي؟ (ثانياً) او احتمالاً چگونه رژيمي برپا خواهد کرد؟ سياست هاي او از چه نوع خواهد بود و احتمال بقاي اين رژيم تا چه حد خواهد بود؟… در هفتم فروردين 1332, پاسخ هاي ذيل به سوالات بالا داده شد… الف) 1- به قدرت رساندن کاشاني با کمک قاطعانه از خارج, غيرممکن نخواهد بود… 2- بدون کمک خارجي امکان به قدرت رسيدن کاشاني نامتحمل است, مگر اينکه با يک گروه ايراني ديگري ائتلاف کند… ب) ما بر اين باور هستيم که به دلايل سياسي و شخصي, او قادر نخواهد بود رژيمي برپا کند که بيش از مصدق براي غرب سودمند باشد, اگر چه او ممکن است موقتاً مجبور شود در صورت وابستگي به حمايت خارجي به اين امر تظاهر کند. تمايل طبيعي او به سياست‌هايي خواهد بود که از سلف خود کمتر ضداجنبي نخواهد بود… بطور کلي, ما براي اين باور هستيم که او يکي از معدود کانديداهايي مي باشد که از نقطه نظر (منافع) ما حتي از مصدق نيز بدتر خواهد بود.478
در آغاز سال 1332, نتيجه تحقيقات انگلستان و آمريکا, جهت يافتن جانشيني براي مصدق, اين بود که به طور کلي, “کاشاني به هيچ درد ما نمي خورد و به عنوان جانشين مصدق, به احتمال بسيار قوي در همه زمينه ها و همچنين در مورد حل و فصل مسئله نفت, مانع و مزاحم خواهد بود.”
پس از اينکه در اوايل فروردين 1332, آمريکا و انگليس به اين نتيجه مي رسند که کاشاني نمي تواند منافع آنها را تأمين کند, اجماع محور داخلي و خارجي ضد مصدق بر سر زاهدي شکل مي گيرد و نقش او به عنوان جايگزين, نهايي مي شود. در ملاقات 10 فروردين ميان علاء وهندرسون, وزير دربار اختلاف ميان مصدق و شاه را غيرقابل ترميم توصيف مي کند و اظهار مي دارد که اگر “گام هاي محکمي براي برکناري مصدق در آينده بسيار نزديک” برداشته نشود, ” مانده نفوذي که شاه دارد” از بين خواهد رفت و نيرويي جلودار مصدق نخواهد بود.
ری تاکیه479 معتقد است نقش سازمان سیا در سقوط محمد مصدق ناچیز بود. واقعیت این است که بزرگترین نقش در سقوط مصدق را جامعه روحانیت ایران ایفا کرد وی در این باره بیان می کند:
با فاش شدن خبر نقشه ی کودتا، شاه از ایران فرار کرد و زاهدی پنهان شد. اما آنچه حیرت انگیز است این است که مدارک سری امریکائی که در دهه اخیر قابل دسترس شده اند نشان میدهند که امریکا نقشه دومی برای استفاده در صورت شکست نقشه ابتدائی نداشت، و واشنگتن در حال آماده شدن برای قبول شکست بود. تلگرافهای وزارت امور خارجه و سازمان سیا حاوی اعلام شکست کامل برنامه های مخفی آنها بود. اما درست در زمانی که امریکائی ها امیدهای خودشان را برباد رفته میدیدند و برای ترک صحنه آماده میشدند، ارتش و روحانیون با هم متحد شدند تا مصدق را سرنگون کنند. مراجع روحانی از آغاز نسبت به بحران ناشی از ملی گرائی مصدق ظنین و نگران بودند. روحانیت همیشه در مقابل تلاشهای سیاستمداران سکولار از قبیل مصدق برای مدرنیزه کردن کشور و برای ایجاد یک سیستم جمهوری و ایجاد آزادی های مدنی مقاومت کرده بود. ملا ها احترامی که شاه با وجود همه کم و کاست هایش برای مراجع و روحانیون قائل بود را عمیقا به افکار و برنامه های سکولار مصدق ترجیح می دادند.
بعد از ناکام ماندن کودتا، روحانیون بلند پایه در قم پشتیبانی تلویحی خود را از آیت الله کاشانی که سخنگوی مجلس بود اعلام کردند، و از طریق روابط خود با بازار و نفوذ جدی که بر توده مردم داشتند نقشی مرکزی در ایجاد تظاهراتی که تهران را در خود غرق کرد ایفا کردند. مصدق تنها شده بود، و پس از اینکه با تاثیر روحانیت تظاهرات خیابانی هم به نفع شاه عوض شد، آنوقت ارتش وارد قضیه شد و مصدق را برکنار کرد. و به این ترتیب تنها چند روز بعد از تلاش شکست خورده ی سازمان سیا، شاه در میان جشن و هلهله به ایران برگشت. 480
آبراهمیان در نشست یک روزه‌ای که شنبه، ۴ خرداد ۱۳۹۲ (۲۶ مه ۲۰۱۳) توسط انجمن سخن در لندن به مناسبت شصتمین سالگرد کودتای ۲۸ مرداد برگزار شد با رد این ادعا که کودتای ۲۵ مرداد و ۲۸ مرداد سال ۱۳۳۲ متفاوت هستند و یکی آمریکایی و یکی داخلی است، در ادامه سخنانش گفت: «به نظر من وجه تمایز این دو کودتا در این نیست که چه کسی باعث و بانی‌اش است. بلکه در این است که در یکی از اینها تانک‌های ارتش به میدان می‌آیند و این باعث موفقتیش می‌شود. به نظر من کودتای ۲۸ مرداد مشخصاً تداوم فعالیت امریکایی و انگلیسی در کودتای ۲۵ مرداد بود. ۲۵ مرداد ناموفق بودند و  ۲۸ مرداد تدوامش برای موفقیت بود. آنها می‌دانستند که باید ملی کردن غیر واقعی صورت بگیرد و این فقط از طریق برکناری مصدق انجام می‌شود
داریوش بایندر، نویسنده کتاب «ایران و سیا: بازبینی سقوط دولت مصدق» اما از منظر دیگری به این رویداد تاریخی پرداخت و آن را بیشتر معلول عوامل داخلی دانست. و اینکه روزولت هم در برنامه ی تلویزیونی سال 1973 تاکید بر این داشته که شورش ، مسئله ای داخلی بوده است.481
بر اساس آنچه در این پژوهش آمده است: «رویداد ۲۸ مرداد که از سوی رهبران مذهبی جرقه خورد، به این علت به ثمر رسید که نیروهای انتظامی و واحدهایی از ارتش به جمعیتی ناهمگون از شبکه مساجد و محلات جنوب تهران و نیز هواداران شاه در خیابان‌های پایتخت پیوستند و در میان جمعیت گروهی از لوطی‌ها و اوباش نیز حضور داشتند که این ترکیب مهیب ضربه مهلک نهایی را وارد کرد.» او با بیان اینکه خطاهای استراتژیک مصدق او را به بیراهه کشاند، «کمبود واقع‌بینی، شناخت ناکافی از ساختار قدرت در ایران، آگاهی ناکافی از سیاست‌های جنگ سرد و پیچ و خم بازار نفت ایران به همراه یک نگرش وسواس‌گونه و تمامیت‌خواه نسبت به بحران نفت» را از جمله عواملی دانست که سبب شد نیروهای داخلی و خارجی مخالف مصدق هم‌صف و هم‌پیمان شوند . در این نشست محمود کاشانی، پسر آیت‌الله کاشانی اما به کل منکر وقوع کودتا شد و گفت: «مصدق به صورت دقیق زمینه‌چینی کرده بود تا قدرت را تحویل زاهدی بدهد و این در خاطرات ریاحی، رئیس ستاد ارتش آمده است.» وی همچنین بعد ها در مصاحبه خود گفته مصدق در ملي كردن صنعت نفت نقش بسيار ناچيزي داشته، و در مبــارزات ملي كردن صنعت نفت كوچك ترين نقشــي را نداشــته اســت482و سیاست هایش در راستای سیاست انگلستان بود483این سخنان به گونه ای دیگر در رونامه آفتاب یزد از همسر نواب صفوی بیان شده است خانم نیره اعظم نواب احتشام اظهار داشت که نفت را نواب ملی کرد نه مصدق.484 بقایی هم این کودتا را ساخته و پرداخته خود مصدق می داند.
فخرالدین عظیمی به نقش عوامل داخلی برای بی ثباتی حکومت مصدق اشاره و اینکه هیچ نخست وزیری بیش از وی مخالف داخلی و خارجی نداشته و انگلیس بی تردید بدون وجود برخی نیروهای داخلی و مخالفان مصدق ، امکان موفقیت کودتا ، کمتر و اجرای آن با مشکل روبرو می شد.485

عوامل کودتا
سپهر ذبیح و آبراهامیان بر نقش عوامل داخلی مانند اهمیت اشتباهات مصدق یا تقویت روزافزون محافظه کاران داخلی مخالف مصدق انگشت گذاشته و آنرا دلیل کودتا می دانند ، کرمیت روزولت از دست اندرکاران سیا در کودتا و گازیورسکی بر نقش عوامل خارجی تاکید دارند و گفته اند کودتا بدون مداخله آمریکا امکان موفقیت نداشت ، عده ای دیگر مانند کدی ، کاتوزیان ، و کاتم بر اهمیت عوامل داخلی و خارجی تاکید کرده اند.486
طرح اجرای کودتای 28 مرداد با هماهنگی سیا و MI -6 تهیه شده بود. این طرح از سوی آمریکا «تی پی آژاکس »487 نام گرفت و کرمیت روزولت488 به منظور اجرای کودتا عازم ایران شد . انگلیسی ها نیز کریستوفر وودهاوس مسئول بخش ایران اینتلیجنت سرویس را در راس عملیاتی قرار داد که از سوی آنها « عملیات چکمه » نامگذاری شده بود. 489یکی در جستجوی بازپس گيری امتيازات نفتی خود بود و دیگری، آن را فرصتی برای وارد کردن ضربه ای نابود کننده بر کمونيسم تلقی می کرد برنامه عملیات که در 11 خرداد 32 از نیکوزیا به مرکز فرماندهی تلگراف شده است گام به گام به مرحله اجرا درآمدگام اول کمک مالی به مخالفان و جلب همکاری شاه بود مراحل بعدی توافق با زاهدی ، ارتباط با مجلس و خریدن نمایندگان و ارتباط با رهبران مذهبی بود. شبکه ای به ریاست دو ایرانی به نام های سری «نرن» 490و «سیلی»491 (بعدها معلوم شد نام این دو فاروق کیوانی و علی جلالی است. در برخی از منابع مانند کتاب «کودتا در کودتا»ی روزولت از برادران« بوسکو» نام برده شده است. افرادی چون یرواند آبراهامیان بر این باورند که برادران بوسکو همان جلالی و کیوانی هستند، حال آنکه این نظر که آنها را برادران بزرگمهر می خواند مستندتر است)492یک برنامه کار تبلیغاتی و سیاسی را اجرا می کرد که سالیانه یک میلیون دلار برای سازمان اطلاعاتی هزینه در برداشت و تا حد زیادی بر اساس اطلاعات زدایی

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با کلید واژگان عوامل داخلی Next Entries پایان نامه با کلید واژگان قانون اساسی، کودتای ۲۸ مرداد، انقلاب مشروطه، ادارات دولتی