پایان نامه با کلید واژگان روشنفکران، اسلام و ایران، پایگاه اجتماعی، استادان دانشگاه

دانلود پایان نامه ارشد

“مجاهدين اسلام” در خدمت آيت‌الله كاشاني بودند. اين دو گروه از توانائي‌هايي ارزشمند براي مبارزات سياسي برخوردار بودند. تلفيق راهكارهاي پارلماني كه در بستر قانونمندي كارايي داشت با قدرت فراپارلماني كه با اتكا به بازوي ستبر و گرز گران “ورزشكاران” و «لوطي‌ها» در فضاي قانون‌گريزي و خودسري امكان رشد و تأثيرگذاري داشت، گرچه در كوتاه مدت امكان‌پذير بود، اما در درازمدت مسئله‌ساز و متضاد شد. در جريان مبارزات ضد هژير در خرداد 1327 رابطه سياسي نسبتاً نزديكي ميان حائري‌زاده و مكي به عنوان وكلاي مجلس مخالف هژير و محور كاشاني- نواب صفوي، به عنوان رهبريت جريان “مردمي” اين مخالفت، به وجود آمده بود.
در نامه‌اي به نواب صفوي، كاشاني نظر خود را دال بر اتحاد عملياتي با “جبهه ملي” جهت انتخاب كانديداهاي “ملي” و نه لزوماً مذهبي ابلاغ مي‌كند. صورت اسامي افراد مورد نظر كاشاني عبارتند از : دكتر مصدق، دكتر مظفر بقايي، دكتر سيدعلي شايگان، سيدابوالحسن حائري‌زاده، سيدمحمود نريمان، سيدحسين مكي، عبدالقدير آزاد.
به روايتي، كه توسط اسناد شهرباني قابل تأييد است، “جبهه‌ ملي” نيز در رأس نامزدان انتخاباتي براي موفقيت آيت‌الله كاشاني فعاليت مي‌كرد. اين اولين بار است كه “فدائيان اسلام” خود را مقيد مي‌بينند كه از افرادي “غيرخودي” حمايت و پشتيباني عملي كنند و آينده و آرمان‌هاي خود و زيرنظام‌شان را با آنها و مبارزه پارلماني گره بزنند. قبول اين مسئوليت “سؤال‌برانگيز” نيز به واسطه امر فتواگونه مجتهد مورد تقليدشان بود.52
ايشان معتقد بودند كه نمايندگان “مسلمان، شيعه و پاك و لايق” دو وظيفه دارند و بس. نمايندگان مي‌بايست نخست تمام قوانيني را كه “مخالف با قانون مقدس اسلام” بوده لغو نموده و “به دور اندازند” و سپس ” خود را به زحمت قانون‌گذاري دچار ننمايند و قانون نگذارند.” در مرحله عدم قانون‌گذاري بشري، كه در واقع دليل منطقي براي وجود مجلس شوراي ملي بصورت اوليه آن باقي نمي‌گذارد، “فدائيان اسلام” معتقدند كه جهت اجراي صحيح “قانون مقدس خدا”، نمايندگان بايد “تحت نظر حوزه روحانيت و علماء پاك طراز اول قرار گيرند.”
كاشاني از افرادي كه براي مجلس پيشنهاد مي‌كند، انتظاري جز ملي كردن نفت ندارد. اما در مورد حكومت اسلامي هم خواهيم ديد كه كاشاني اجراي آن را در چشم‌اندازي كوتاه مدت عملي و ممكن نمي‌ديد و به دوران پس از حل مسئله نفت معوق مي‌كرد.

احزاب و گروههای تشکیل دهنده جبهه ملی:
جبهه ملی برآیندی از احزاب ، گروهها و طیف های مخالف و منتقد دربار بود. و مرامی جز آزادی و استقلال ایران نداشتند و همه با حقوق مساوی ، در راه تامین هدفهای سیاسی ، اجتماعی جبهه ملی متحد بودند53. این خواسته ی مصدق بود که نیاز آن روزگار ایران را نه یک حزب سیاسی که در ائتلافی آزاد از سازمان ها و احزاب تحت یک هدف عام می دانست .54حزب ملت ایران: بر بنیاد پان ایرانیست ، در شهریور 26 توسط محسن پزشکپور ، حسنعلی صارم کلانی ، تقی علیخانی و عاملی تهرانی و جواد تقی زاده ایجاد شد و داریوش فروهر نیز به دبیر کلی برگزیده شد. ایدئولوژی ناسیونالیستی(ملی گرایی) ، ضد کمونیستی و ضد سرمایه داری داشتند و علت عقب ماندگی ایران را وجود سلطنت فاسد ، نفوذ خارجی ، روحانیت مرتجع و ملاکین آزمند می دانستند.55 حزب ایران: دیگر حزب این ائتلاف به‌ دست گروهی از استادان دانشگاه و روشنفکرانی که اندیشه‌های ناسیونالیستی و لیبرالی داشتند مانند مهندس زیرک‌زاده، مهندس حسیبی، مهندس بازرگان ، شاپور بختیار، نظام‌الدین موحد، کریم سنجابی و الهیار صالح، بنیان‌گذاری شده بود ، این حزب ، مخالف دیکتاتوری وحاکمیت بیگانگان بود و مانند دیگر گروههای دموکراتیک نسبت به حزب توده نظری دوستانه داشت.56 حزب زحمتکشان : قوی‌ترین حزب از مجموعه احزاب جبهه ‌ملی بود که اعضای آنرا کارگران و روشنفکران چپ تشکیل می دادند و قدرت بسیج عمومی مردم را به نسبت قابل قبولی داشت، ولی به مرور بعد از 30 تیر 1331 و باشدت گرفتن اختلافات بین خلیل ملکی و مظفر بقایی، دو نفر از رهبران حزب زحمتکشان، منجر به آن می‌شود که خلیل ملکی از حزب زحمتکشان اعلام انشعاب کند و یک گروه جدید با نام خط ‌(نیروی)سوم را تشکیل بدهد. بقایی به طیف نیروهای استبدادی-استعماری پیوست و ملکی تا پایان راه وفادار به محمد مصدق باقی ماند، وقوع این انشعاب بیانگر ضعف شدید تشکیلاتی و وجود اختلافات لاینحل در نیروهای تشکیل‌دهنده جبهه ملی بود. جبهه‌ای از احزاب متحد را تصور کنید که قوی‌ترین حزبش، نه‌تنها از ائتلاف خارج شود که رهبر آن مظفر بقایی، در صدر مخالفان آن جبهه بایستد. خروج حزب زحمتکشان به شدت باعث تضعیف جبهه ملی شد. ریشه بیشتر این اختلافات در تقسیم پست و مقام‌ها پس از به نخست‌وزیری رسیدن دکتر مصدق بود. حتی آنها خواب و خیال نخست وزیر شدن و نشستن بر مسند قدرت و قهرمان سیاسی شدن را در سر می پروراندند57. مجمع مجاهدین اسلام: توسط آیت‌الله کاشانی و خانواده اش ، قنات آبادی و سه تاجر ثروتمند بازار رهبری می شد این مجمع را نمی‌توان یک حزب با معنی امروزی آن دانست. ولی هر نامی که به آن بدهید، قدرتمند‌ترین عضو ائتلافی بود که به تشکیل جبهه ملی انجامید و اعضایش اکثرا بازاریان و کارگران و روحانیون بودند. مجمع مجاهدین اسلام نفوذ گسترده ای میان طبقه متوسط سنتی داشت و پایبند آرمان ها و کردارهای دموکراتیک نبودند.58 در اثر بروز اختلافاتی بین آیت‌الله کاشانی و دکتر مصدق خصوصا پس از قیام ۳۰ تیر سال ۱۳۳۱، این تشکل قدرتمند و دارای پایگاه اجتماعی حایز اهمیت عملا از جبهه ملی خارج شد. جمعیت آزادی مردم ایران: به رهبری محمد نخشب از سال 22 در مسیر مبارزه با استعمار و استبداد بود و در کنار نهضت ملی ماند ، نخشب طی سال های 23 تا 29 تحت عنوان نهضت خداپرستان سوسیالیت در مبارزات سیاسی شرکت داشت. فداییان اسلام : با جامعه مسلمانان مجاهد همکاری داشتند و ترور هر کس را که ضد مذهب شناخته می شد حق خود می دانستند . فداییان اسلام به علت قشری بودن و عدم آگاهی های عمیق سیاسی در معرض تعرض دشمنان اسلام و ایران و نهضت ملی قرار گرفتند و با تحریک عوامل وابسته به سید ضیاء به جان دکتر حسین فاطمی افتادند وی را مجروح ساختند.59مجمع مسلمانان مجاهد: به رهبری شمس قنات آبادی ، وابسته به آیت الله کاشانی و متشکل از اصناف و کسبه بود. از تیر 31 به همراه کاشانی از مصدق جدا شدند ، پس از کودتا این جمعیت متلاشی و قنات آبادی که در لباس روحانیت اما جاسوس انگلیس60 بود به استخدام دربار درآمد61. بازاریان که اقشار متوسط و پایین جامعه ، تجار و کسبه بودند. دانشگاهیان ، فرهنگیان ، نوجوانان دبیرستانی ، کارگران و اتحادیه های کارگری : که بیشتر تحت رهبری حزب توده بودند ،(حزب توده خود عضو جبهه نبود) دهقانان : که در آغاز به علت عدم آگاهی در پیکار ملی نقشی نداشتند اما پس از 30 تیر 31 ، مصدق با استفاده از اختیارات قانونی ، لایحه 20 درصدی بهره مالکانه را تصویب نمود و رفاه نسبی کشاورزها را در پی داشت و باعث جذب آنان به جبهه شد.
حزب ایران و زحمتکشان جزء جناح چپ جبهه ملی بودند. در مرکز و جناح محافظه کار جبهه ملی ، خود مصدق و یارانش که شامل بازرگانان ثروتمند با گرایشات مذهبی و استادان و دانشجویان بودند ، قرار می گرفتند جناح راست محافظه کار ، بازاریان بزرگ ، زمینداران و افسران ارتشی بودند.

فروپاشی جبهه ملی
جبهه ملی دارای سازماندهی ضعیفی بود. حزب توده که نماینده طبقه کارگر و بخشی از روشنفکران بود خارج از جنبش باقی ماند ، فرهنگ سیاسی عمدتا غیرمذهبی جنبش نتوانست روحانیت را جذب کند ، مصدق هم نتوانست مشکل نفت را با بریتانیا حل و از اختیاراتش استفاده کافی ببرد. ترکیب فکری و شخصیتی شرکت کنندگان در جنبش ملی با اهداف گوناگون در حمایت از جبهه ملی از دیگر نکات قابل توجه است این نیروها (لیبرال ها و محافظه کاران و مترقی ها و تندروها و تجددطلبان اسلامی) دارای انگیزه های سیاسی یکسان نبودند و بیشتر به دلیل وجود دشمنان مشترک در بیرون دارای وحدت بود و با وجود فقدان دشمنان مشترک در بیرون ، جبهه با بحران موضوعیت مواجه می شد62 نزدیکی زاهدی به جبهه ملی نه به دلیل استقرار جنبش ملی نفت و تحدید اختیارات شاه ، بلکه مخالفت با رزم آرا و کسب منصب جانشینی احتمالی وی بود، زیرا مصدق و یارانش نیز با رزم آرا مخالفت می ورزیدند، همراهی وی تاکتیکی بود در حالی که جبهه ملی به همراهی استراتژیک و مبتنی بر اعتقاد به اصول جنبش نیاز داشت.63 برخی افراد هم انفرادی کار می کردند و علت گردآمدنشان مصدق بود از جمله محمود نریمان ، دکتر شایگان، سنجابی ، بقائی ، مکی ، حسین فاطمی و دکتر معظمی و چند نفر دیگر که بین آنها هم اختلاف رخ می داد.64 به مرور جبهه ملی دچار انشعاب شد گروه اول را کاشانی ، بقایی، شمس قنات آبادی ، علی زهری و ناد علی کریمی تشکیل می دهند و دسته ی دیگر فاطمی ، سنجابی ، حسیبی ، شایگان و زیرک زاده بودند، جدایی آنها باعث شد جبهه ملی از هم پاشیده شود .65 شايد آنچه نهضت ملي را به شكست كشاند فقط اختلافات هواخواهان نهضت نبود بلكه ناتواني آنها در دستيابي به نقطة مشتركي بود كه بتوانند با وجود همة اختلاف نظرها بر سر آن به تفاهم برسند و اصل موجوديت نهضت را بر باد ندهند. نهضت ملي به علت تركيب وماهيت خود نه فقط نمي توانست عامل يك تحول اساسي در كشور ما باشد بلكه عدم تجانس در ميان عناصر تشكيل دهنده آن و شکاف در رهبری آشكارا نشان مي داد كه اين جبهه قابل دوام نيست و دچار انشعاب و از هم پاشیدگی شد66 اگر نهضت ملي را از ابتدا در نظر بگيريم از زماني که طرح ملي شدن صنعت نفت تازه مطرح شده بود مي بينيم که اين اختلافات در بينش و منش رهبران وجود داشت ولي در هدف بزرگتر يعني پيروزي نهضت و شکست استکبار گم شده بود و همه بينش هاي خود را فداي هدف نهضت کرده بودند. ولي زماني که نهضت به پيروزي هايي دست يافت، همه ياد اهداف شخصي خود افتادند وبا خود زمزمه کردند حال که به هدف اوليه رسيديم بهتر است به خواستهاي قلبي خود نيز نائل شويم و از اين زمان بود که هرکسي به فکر منافع خود به سمتي رفت وآن همان موقع بود که استکبار نقشه کودتا راکشيد .هندرسن سفیر آمریکا چنین بیان می کند که مخالفان جبهه ملی نظیر دربار و مالکان بزرگ کار زیادی نمی توانستند بکنند اما نظریات سیاسی مختلف و جاه طلبی های شخصی رهبران جبهه ملی ، نطفه مشکلات آینده را برای این جبهه، در بطن خود می پروراند، بخصوص کاشانی بلندپرواز که می کوشد مصدق و تمام رهبران دیگر را تحت الشعاع قرار دهد و خود را به صورت صاحب اختیار کامل ایران درآورد.67
انتخابات مجلس هفدهم بین احزاب موجود در جبهه رقابت و اختلاف ایجاد کرد بقایی می گفت به همان اندازه که حزب ایران کاندید در تهران بدهند به همان اندازه به حزب زحمت کشان هم باید داده شود. آقازادگان آیت الله هم مشکل دیگر جبهه بود ، جبهه بجز آقا مصطفی نمی خواست که دو پسر دیگر آقا را از جائی کاندید کند ، کاشانی هم دچار غرور و نخوت شده بود و ادعا می کرد که اگر بخواهم 136 وکیل ایران را انتخاب کنم ، همه مردم به آنها که من می گویم ، رای خواهد داد.68
حسین فاطمی اطمینان داشت که اکثریت عمده ی طرفداران دکتر مصدق، انشعاب کنندگان را به عنوان خائن محکوم می کنند . فاطمی افرادی مانند کاشانی و بقایی و مکی را ناچیز می شمرد و عقیده داشت که گذشته ی سیاسی آنان ثابت می کند که آدم هایی فرصت طلب بوده و به لحاظ سیاسی قابل اعتماد نیستند 69

پیوند بازار با نهضت و روحانیت
ریچارد کاتم سه گروه روحانیون ، بازاریان و روشنفکران را فرهیختگان سیاسی ایران معرفی می کند که خواهان کاسته شدن نفوذ اجنبیان ، انجام اصلاحات اجتماعی و اعمال کنترل نهاد انتخاباتی بر اعمال دربار مستبد بودند.70 بازاریان همواره در پیوند سنتی و فرهنگی خود با

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با کلید واژگان قانون اساسی، نهضت مشروطه، نمایندگی مجلس، عدالت اجتماعی Next Entries پایان نامه با کلید واژگان وزارت خارجه، ارزش های دینی، اجرای احکام، بحران مالی