پایان نامه با کلید واژگان رسول خدا (ص)، محل سکونت

دانلود پایان نامه ارشد

پيوسته و اين سه جانب را پنج دريا از جمله: خليج فارس، درياي عمان، درياي عرب، خليج عدن و درياي سرخ، فراگرفته است.
جزيرة العرب از نظر جغرافيايي به پنج بخش تقسيم مي شود:
1 – حجاز؛ سواحل شرقي درياي سرخ و طبعاً شامل بخشي از ناحيه غربي جزيرةالعرب است که مهم ترين شهرهاي آن مکه، مدينه، طائف و جده است.
کلمه حجاز به معناي “مانع” است. اين نام بدين دليل است که رشته کوه “سراة” که از شمال تا جنوب در برابر درياي سرخ کشيده شده، دو قسمت را از يکديگر جدا کرده که در يک سوي آن نجد و در سوي ديگر تهامه قرار گرفته است. بدين ترتيب، اين کوه ها مانعي در ميان اين دو ناحيه است. در واقع، بخشي از حاشيه شرقي درياي سرخ را که مکه و مدينه در آن قرار دارد، حجاز مي نامند.حجاز چون ديگر نواحي جزيرة العرب، بسيار خشک و کم آب است و تنها در برخي از وادي ها، آب هاي فصلي و يا چاه وجود دارد که از قديم برخي از قبايل عرب را پيرامون خود گرد آورده است. به همين دليل در زمان ظهور اسلام تنها چند ناحيه به عنوان مراکز شهري شناخته مي شده است: مکه، طائف، يثرب و خيبر.
2 – تهامه؛ آن بخش از جزيرة العرب است که در جنوب حجاز قرار دارد. حجاز به دو ناحيه غربي و شرقي تقسيم مي شود؛ ناحيه شرقي آن، که منطقه اي کوهستاني است “حجاز” ناميده مي شود و قسمت غربي آن، دشتي سرازير به سوي درياي سرخ است “تهامه” نام دارد.
3 – نجد؛ قسمت مياني جزيرة العرب از شمال به جنوب است که در شرق حجاز قرار دارد.
4 – عروض؛ بخش وسيعي از جزيرة العرب را که در ناحيه شرقي آن قرار دارد، اصطلاحاً عروض مي نامند. مهم ترين شهرهاي منطقه شرقي، شهرهاي احساء و قطيف است که مرکز شيعيان عربستان مي باشد. در حاشيه شرقي و جنوب شرقي جزيره، کشورهاي قطر، بحرين و عمان قرار دارند.
5 – يمن؛ شامل نواحي جنوب جزيرة العرب است که به دو قسمت يمن جنوبي و يمن شمالي تقسيم گرديده و در حال حاضر يک کشور به حساب مي آيند. ( نظري، 1385، ص102) بدين ترتيب، جزيرة العرب افزون بر آن که از لحاظ جغرافيايي به مناطق مختلف تقسيم مي شود، به لحاظ سياسي، مشتمل بر چندين واحد مستقل سياسي است. امروزه گسترده ترين و مهم ترين بخش جزيرة العرب را کشور عربستان سعودي تشکيل مي دهد.
2-2. موقعيت جغرافيايي مکه

موقعيت شهر مکه در عربستان سعودي
مختصات?????? شمالي ?????? شرقي
يکي از شهرهايي که در بخش اول جزيره العرب که شامل شمال و شرق عربستان يعني حجاز مي شود شهر مکه است که در فاصله ?? کيلومتري درياي سرخ واقع شده و ارتفاع آن از سطح دريا، ??? متر است. اين شهر در بستر وادى ابراهيم و در دره اى تنگ و هلالى شكل به نام ابطح ميان رشته كوه هاى مرتفعى (از طرف مشرق و مغرب) محصور شده است. مكه در شرق درياى سرخ و به فاصله 62 كيلومترى بندر جده قرار دارد و محدود است از شمال به مدينه و از غرب به جده و از شرق به رياض و نجد و از جنوب به يمن و عسير. (مسائلي، 1392، ص 188) شهر مكه در طول 40 درجه و 9 دقيقه و عرض 31 درجه و 28 دقيقه خط استوا قرار گرفته است. (جعفريان،1389، ص 32)
فلسفه پيدايش و مرکزيت اين شهر که به نام “ام القري” نيز شناخته مي شده عبارت است از:
الف – وجود کعبه، مرکز عبادت ساکنين جزيرةالعرب.
ب – مسير تجارت از شام به يمن و بالعکس.
ج – شهر تجاري و مرکزيت تجّار.
مکه در ميان کوه‌ها واقع شده، فاصله بين دو کوه را اعراب شعب مي‌گويند. اين شهر در ميان کوه‌هاي کم ارتفاعي باسازند سنگي واقع شده‌است درحال حاضر، اطراف مسجدالحرام را خانه‌ها و هتل‌هايي فرا گرفته، که بر فراز اين تپه‌هاي سنگي واقع شده‌اند. براي سهولت رفت و آمد، تونل هاي زيادي براي عبور ماشينها در نظر گرفته‌اند، که مسافت‌ها را بسيار کاهش مي‌دهد. آب و هواي مکه گرم وخشک و کمي مرطوب‌تر از مدينه‌است. مکه شهرى است كوهستانى و بسيار خشك و سوزان و در تابستان، هوايش بسيار گرم است و شب ها، در تابستان هوايش بهتر شود. و آب مكه، از باران است در اين شهر رودخانه يا چشمه جوشاني به صورت طبيعي جريان ندارد و لازم است آب را از چاه ها و طبقات زيرين زمين استخراج کنند. و هر چه از حرم مكه دورتر شويم، چشمه سارها و چاه هاى آب و مزارع و نخلستان ها بسيار باشد و آذوقه آن شهر را از جاى ديگر مي آورند. (القزويني،1373، ص، 163)
مكه در طول سال، در معرض بادهاى مختلف شمال غربى، شمال شرقى و جنوب غربى است. اين بادها معمولا خشك هستند و گاه در فصل زمستان موجب بارش مى شوند.(كردي، 1379، ص 148)
3-2. موقعيت اقتصادى مکه
شهر مکه از ديرباز باراندازى تجارى براى قافله هايى بود که از يمن به سوى شام يا بالعکس در حرکت بودند. اين شهردر مسير و ميانه جاده بسيار مهم بازرگانى يمن ـ شام، يعنى اصلى ترين مسير بازرگانى منطقه که بيشترين کالاهاى مصرفى بازارهاى منطقه از آن عبور مى کرد، قرار داشت و با شبکه اى از بازارها و لنگرگاه هاى بازرگانى در ارتباط بود و از اين رو، اهميت و شهرت ويژه اى يافته بود.( جميلى، ص 105)
در اوايل قرن ششم، مکه به مرکز تجارى و مالى مهمى تبديل شد که در روابط تجارى و داد و ستد کشورها و بلاد منطقه، نقشى اساسى ايفا مى کرد، به گونه اى که زمام بازرگانى سرزمين هاى عربى را در دست داشت. در اين شهر و اطرافش بزرگ ترين بازارهاى داد و ستد و کانون هاى شعر و ادب در موسم حج بر پا مى شد و قافله هاى تجارى آن تا اطراف شبه جزيره و خارج از آن در فعاليت و رفت و آمد بودند.( جميلى، ص 113)
اين موقعيت خطير، هم به لحاظ وجود کعبه که به دست حضرت ابراهيم(ع) و اسماعيل(ع) بنا شده بود و قداستى ويژه نزد مردمان آن سرزمين داشت و هم به جهت نقش راهبردى مکه در ارتباطات مواصلاتى و پيوند تجارى بين شمال و جنوب بود. ايجاد جاده اى بازرگانى در اين منطقه به چند قرن قبل از ميلاد بر مى گشت. چه، دولت سبأ در يمن (750 ـ 115 قبل از ميلاد) ناچار از ايجاد راهى خشکى بين يمن و شام در حوالى ساحل غربى جزيره شد که از مکه و بتراء عبور مى کرد و از آن جا به مصر و شام و بين النهرين و يمامه انشعاب مى يافت.(جميلى، ص 105)
بنابراين، دست يابى و تسلط بر اين شهر به لحاظ اقتصادى اهميت زيادى داشت و مى توانست در وضع تجارى مناطق شمال و جنوب جزيره بسيار تأثيرگذار باشد. ممکن است فکردست يابى به عايدات عظيم اقتصادىِ حاصل از کنترل وضع بازرگانى و بازارهاى مناطق مرتبط به اين مسيرِ مواصلاتى مهم، ابرهه را براى حمله و لشکرشى به مکه مصمم کرده باشد.
اوضاع سياسي و اجتماعي شهر مکه
پس از به هم خوردن وضع جنوب عربستان و پراکنده شدن مردم آن و نيز پس از آن که راه بازرگاني از طريق خشکي رونق يافت از جاهايي که براي تجمع، جذابيت بيشتري داشت مکه بود. مکه به سبب نزديکي با درياي سرخ از يک سو بر سر راه بازرگاني شام و فلسطين واقع شده و از سوي ديگر واسطه ارتباط راه تجارتي با يمن بود. اما گذشته از موقعيت بازرگاني، اين شهر اهميت ديگري نيز داشت که مردمان را از نقطه هاي مختلف جزيره، در موسمي معين از سال، به خود جذب مي کرد. مي دانيم که خانه کعبه در شهر مکه واقع است و کعبه هزاران سال پيش از اسلام مورد احترام بوده است. قرآن کريم مي گويد ابراهيم (ع) چون خانواده خود را در سرزمين بي آب و گياه حجاز جاي داد به پروردگار خود چنين گفت: :ربنا إني أسکنت من ذريتي بواد غير ذي زرع عند بيتک المحرم ربنا لــيقيموا الصلوه فاجعل أفئده من الناس تهوي إليهم” (ابراهيم، 37)؛ پروردگار ما و من؛ تني چند از فرزندانم را در دره اي بي آب و علف، نزديک خانه با حرمت تو جاي دادم. اي پروردگار ما تا نماز را بر پا دارند. پس دل هاي مردماني را بسوي آنان بگردان.
و درباره شهر مکه از خدا چنين خواست: “رب اجعل هذا بلدا آمنا و ارزق أهله من الثمرات من آمن منهم بالله و اليوم الآخر” (بقره، 126)؛ پروردگار من اين شهر را ايمن گردان. و از مردم آن، آنان که به خدا و روز رستاخيز گرويده اند را ميوه ها روزي کن. از عهد ابراهيم (ع) خانه کعبه که محلي براي پرستش پروردگار يکتا بود، بدين سرزمين اهميت داد. اما در آن روزگار مردم در آن جا چگونه مي زيسته اند، پرستش آنان به چه صورت بوده است، روشن نيست. مي توان گفت تاريخ مکه از دو سو روشن است، آغاز آن، چنان که قرآن کريم خبر مي د هد، و سده پيش از تولد رسول خدا چنان که تاريخ عرب آن را ضبط کرده است. آنچه مسلم است اين که در سده پنجم و ششم ميلادي مکه شهري آبادان بوده است. نزديکي آن به درياي سرخ به پيوستن راه بازرگاني آفريقا به سوريه از سوي شمال، کمک مي کرده است. زيارتگاه بودن خانه کعبه و آمدن قافله هاي حاج در موسم نيز به آباداني آن مي افزوده است. پس از به هم خوردن وضع جنوب عربستان، دسته هايي از مردم آن سرزمين به ديگر نقطه هاي شبه جزيره رفتند. از اينان دو قبيله بنام جرهم و خزاعه مکه را محل سکونت گرفتند تاريخ جرهميان و زماني که در يمن مي زيسته اند روشن نيست. بعض مورخان برآنند که جرهميان در عهد اسماعيل بوده اند. رياست شهر مکه را جرهميان به دست گرفتند، اما با آمدن خزاعه و جنگي که ميان آنان و جرهم درگرفت، زمام شهر به دست قبيله خزاعه افتاد. سلطه خزاعه در شهر مکه تا زماني قصي بن کلاب که جد اعلاي پيغمبر(ص) اسلام است ادامه داشت. نام قصي زيد و مادر او دختر سعيد بن سيل است. مادر زيد پس از مرگ شوهرش کلاب به مردي از خزاعه بنام ربيعه بن حزام از بني عذره شوهر کرد و همراه شوي با فرزندش زيد به شام نزد خويشاوندان شوهر خود رفت. گويند زيد را به مناسبت دور افتادن از زادگاهش بدان لقب (قصي) خواندند و سپس لقب جاي اسم را گرفت. قصي پس از رسيدن به سن بلوغ به مکه بازگشت و دختر يکي از بزرگان خزاعه بنام حليل را به زني گرفت، و از اين زن چهار فرزند بنام هاي عبدالدار، عبدمناف، عبدالعزي و عبد قصي يافت. قصي رياست شهر را از دست خزاعه گرفت و خويشاوندان خود، قريش را که بيرون شهر مي زيستند به درون آورد. در شهر مکه پيش از ظهور اسلام، جايي براي آموختن خواندن و نوشتن نبوده است. اما در خانواده ها کساني بوده اند که ضرورت چنين هنر را دريافته و به خواندن و نوشتن مي پرداختند. ليکن هيچ سندي نشان نمي دهد که چادرنشينان از خواندن و نوشتن بهره داشته اند. مگر آن که برحسب اتفاق شاعري يا کاهني از موطن خود به کشورهاي مجاور سفر کند و در آن جا فن خواندن و نوشتن را بياموزد. آنچه شاعران مي سرودند و آنچه از سخنان سجع وار بر زبان کاهنان مي رفت از سينه اين بدان منتقل مي شد. بازار عکاظ که سالي يک بار بين طائف و نخله برپا مي شد و بازار ديگري که در ماه ذي قعده در مرالظهران و پس از آن در ذي المجاز (زديک عرفه) برقرار مي گرديد جايي بود که شاعران در آن جا سروده هاي خود را بر مردم مي خواندند.
قريش که رياست شهر مکه را از خزاعه گرفته به خود اختصاص داده بودند، اندک اندک در کار بازرگاني افتادند. آنان محصول جنوب و شرق عربستان را به بندرهاي کنار درياي مديترانه مي بردند و از بازارهاي دمشق گندم، زيتون، ابريشم و ديگر کالاها را به حجاز مي آوردند. کاروان قريش در سال دو سفر تجارتي داشت، زمستان به يمن و تابستان به شام. چنان که ابن هشام نوشته است تأسيس اين دو سفر تجارتي به ابتکار هاشم جد رسول خدا (ص) بود. و اين دو سفر تجارتي است که در قرآن کريم بدان اشارتي رفته است: “لايلاف قريش. إيلافهم رحلة الشتاء و الصيف. فليعبدوا رب هذا البيت الذي أطعمهم من جوع و آمنهم من خوف” (قريش، 4-1) براي الفت عطا کردن به قريش، الفت عطا کردن به ايشان در سفر زمستاني و تابستاني، پس بپرستند پروردگار اين خانه را که از گرسنگي شان به طعام سر کرد و آنان را از بيم رهاند.
مهمتران قبيله نيز که از حاشيه بيابان به داخل مکه آمده و در آن جا اقامت کرده بودند، پول هاي اندوخته را در راه بازرگاني و يا رباخواري به کار انداختند، و دريافتند که سود زندگاني اين چنين بهتر و بيشتر از زيستن در بيابان است و زيان آن کمتر. از اين گذشته نيازي ندارد با قبيله ها بجنگد، و يا مهمانسرا بسازد و مستمندان را پذيرايي کند. تغيير تدريجي وضع شهر

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با کلید واژگان دوران باستان Next Entries پایان نامه با کلید واژگان حجرالاسود