پایان نامه با کلید واژگان جهان اسلام، نهج البلاغه، نزول قرآن، دانشگاهها

دانلود پایان نامه ارشد

روشن اهل بيت عليهم السلام و ارائة آن به جهانيان به طريقي که با چالشهاي جهان مقابله کرده و پاسخگوي مسائل تربيتي بشر باشد، اهميت ويژه اي پيدا مي کند.
استخراج آموزه هاي تربيتي از کتب ادعيه بالاخص کتاب مفاتيح ـ که شيعيان انس ويژهاي با آن دارند ـ مي تواند افق تازه اي به روي کارشناسان علوم تربيتي بگشايد و آموزههاي تازه اي را به علم تعليم و تربيت ارائه دهد. در پرتو انجام اين تحقيق، ويژگيهاي خداوند، انسان، دنيا و مرگ از ديدگاه مفاتيح کشف خواهد گرديد و آموزههاي تربيتي متناسب با هر کدام از آنها جهت رسيدن به وضعيت مطلوب در تعليم و تربيت تشريح خواهد شد.
سؤالهاي تحقيق:
1- ويژگيهاي خدا در مفاتيح الجنان چيست و آموزههاي تربيتي آن کدامند؟
2- ويژگيهاي انسان در مفاتيح الجنان چيست و آموزههاي تربيتي آن کدامند؟
3- ويژگيهاي دنيا در مفاتيح الجنان چيست و آموزههاي تربيتي آن کدامند؟
4- ويژگيهاي مرگ در مفاتيح الجنان چيست و آموزههاي تربيتي آن کدامند؟
تعريف مفاهيم مطرح شده در سؤالات تحقيق
الف- تربيت6
تعريف مفهومي: «تربيت عبارت است از پرورش دادن، يعني استعدادهاي درونياي را که بالقوه در يک شيء موجود است به فعليت درآوردن و پروردن» (مطهري، 1388الف، ص 43). در لغت به معناي افزايش دادن، بالا آوردن، رشد دادن، به فعليت رساندن، شکوفا ساختن، پرورش دادن، پاک و مهذّب ساختن و به اختصار تربيت در معناي «پرورش» است» (علوي، 1386).
«تربيت، شکوفا ساختن و به فعليت رساندن يا پرورش «استعدادها» است» (علوي، 1386، ص 41). پرورش7 نيز يعني شکوفاندن و به کار بستن تواناييهاي دروني و استعدادهاي طبيعي (علوي، 1389).
تربيت اسلامي، به معناي «شناخت خدا به عنوان رب يگانة انسان و جهان و برگزيدن او به عنوان ربّ خويش و تن دادن به ربوبيت او و تن زدن از ربوبيت غير» (باقري، 1387، ص 61) است.
تعريف عملياتي: در اين پژوهش منظور از تربيت، مجموعة متشکّل از اجزا و عناصري نظير اهداف تربيت، منابع و ابزارهاي شناخت، نقش معلم و شاگرد، روشهاي تدريس، محتواهاي درسي، روشهاي تدريس، برنامه هاي درسي و آموزشي، ارزشهاي تربيتي و غيره مي باشد.
ب- آموزههاي تربيتي
تعريف عملياتي: منظور از آموزه هاي تربيتي در اين تحقيق، کلية دستورالعملهاي کاربردي و عملياتي است که از مباني استخراج مي گردند و قابليت اجراء و کاربرد در امر تعليم و تربيت را داراست. آموزه هاي تربيتي با توجه به مباني (خدا، انسان، دنيا و مرگ) استخراج گرديده و شامل کلية مسائل مربوط به معلم، شاگرد و موضوع آموزشي و همة لوازم مرتبط کنندة اين سه محور به يکديگر از جمله رابطة معلم و شاگرد و شرايط تدريس، مکان تدريس، زمان تدريس، نحوة آماده سازي موضوع و غيره مي باشد.
ج- مفاتيح الجنان
تعريف مفهومي: نام کتابي است که مرحوم ثقة المحدثين حاج شيخ عباس قمي ـ رضوان الله تعالي عليه ـ (متوفاي 1359 ﻫ .ﻕ) تأليف نمود. ايشان با احاطة وسيعي که بر آثار اهلبيت عليهم السلام و کتب دعا و زيارات سابقين داشت و با ذوق سرشار و سليقة بسيار خوب توانست به واسطة خلوص نيت خويش کتابي تأليف نمايد که به سرعت جهانگير شده و به همة مساجد و خانه ها راه يابد (مکارم شيرازي، 1387). محتواي کتاب مفاتيح الجنان از کتب معتبر نظير «مهج الدّعوات، فلاح السائل، زهره الربيع، جمال الاسبوع، اقبال» سيد بن طاووس متوفاي سال 664 ﻫ .ﻕ، «مصباح المتهجّد» شيخ طوسي متوفاي سال 460 ﻫ .ﻕ، «کامل الزيارات» ابن قولويه متوفاي سال 368 ﻫ .ﻕ، «المصباح» و «البلد الامين» کفعمي متوفاي سال 905 ﻫ .ﻕ، و … تأليف گشته است که اعتبار منابعي که محتواي مفاتيح الجنان از آن گرفته شده به تفصيل در مفاتيح نوين تأليف مکارم شيرازي (1387) مرقوم گرديده است.
تعريف عملياتي: در اين پژوهش متن دعاهاي کميل، عرفه، ابوحمزه ثمالي از ادعية کتاب مفاتيح الجنان به عنوان شالودة مطالب قرار داده مي شود و از ما بقي کتاب براي توضيح آموزههاي تربيتي و استخراج استلزامات آن استفاده خواهد شد. مفاتيح در نظر گرفته شده براي استفاده در اين تحقيق «مفاتيح نوين» مي باشد که ناصر مکارم شيرازي مفاتيح الجنان را با شيوه اي نوين گردآوري نموده و جمعي از فضلاء از جمله احمد قدسي و سعيد داودي در اين امر همکاري نموده و هاشم رسولي محلّاتي آن را ترجمه کرده است. در پرورش مطالب از منابع ثانويه نيز چشم پوشي نخواهد گرديد.
د- دعا
تعريف مفهومي: «درخواست، نيايش، درخواست از خداوند و کلماتي که در اوقات مختلف در مقام استغاثه از خداوند و طلب آمرزش يا درخواست خير و برکت و برآورده شدن حاجت بخوانند» (عميد، 1376، ص 603). «خواندن جمله هاي مأثور از پيغامبر و امامان در اوقات معين براي طلب آمرزش و برآورده شدن حاجات، نيايش کردن، اسم مصدر: درخواست حاجت از خدا، نيايش، مدح و ثنا، تحيت، درود، سلام، تضرّع» (معين، 1386، ص 1227).
تعريف مفهومي: منظور از دعا در اين پژوهش کلية جملات مأثوره از ائمة اطهار از جمله ادعيه، زيارات، مناجاتها و غيره در کتاب مفاتيح نوين مي باشد.
پيشينه نظري و تجربي
الف- پيشينة نظري
کيلاني (1389) در کتاب فلسفه تربيت اسلامي در تحليل مشکلات جهان اسلام به اين نتيجه ميرسد که مشکل جهان اسلام، غرب زدگي نظام هاي آموزشي است. وي مي گويد: «ما نياز شديدي به اسلامي کردن اين نظامها داريم و در اين راستا نبايد تنها به کميت توجه کنيم بلکه ناچاريم کيفيت را هم در همه فعاليتهاي آموزشي يا معرفتي لحاظ کنيم» (ص101). وي وظيفه مسلمان معاصر را شناختن زمانه خود در کنار شناخت ميراث مکتوب خود مي داند. سعيد بهشتي در مقدمه کتاب درباره کيلاني مي نويسد: او «خواننده را به تدبر و تأمل در آيات آفاقي و انفسي و مطالعه يافته هاي پژوهشي علوم روان شناسي، عصب شناسي، جامعه شناسي، گياه شناسي، زمين شناسي، ستاره شناسي و مانند آن فرامي خواند تا از اين رهگذر، به صحت و حقانيت آيات قرآن کريم يقين و به آرامش روحي دست يابد. خود نيز چنين مي کند و با ذکر نمونه ها و شواهد علمي روزآمد و مرتبط، بحث ها را باطراوت مي سازد و ميدان ديد و نگاه خواننده را به کرانه هاي هستي مي گستراند و فراخي ميبخشد» (همان، ص33). پس مسلمانان موظف به جهد صدچندان در جهت يافتن نظام تربيتي اسلام هستند، بطوريکه بتواند با چالشهاي روز مقابله کرده و بر آنها پيروز گردد.
امام خميني رحمة الله عليه در اين باره مي فرمايند: « اسلام عميقتر از همه جا و از همه مکتبها راجع به امور انساني و راجع به امور تربيتي (نظر) دارد که در رأس مسائل اسلام است؛ … ما نميتوانيم امروز همانطور که انبار مي کردند از غرب براي ما سوغات مي آوردند و در دانشگاههاي ما بچه هاي ما را فاسد مي کردند، امروز هم بنشينيم که مغزهايي که تربيت غربي دارند براي ما تربيت کنند بچه هاي ما را. بايد تربيت، تربيت قرآني باشد. قرآن غني ترين کتابهاي عالم است در تربيت، در تعليم و تربيت، منتها متخصص لازم دارد» (1387، ص109).
براي تبيين نظريات اسلام در باب تربيت نياز به تفحص و پژوهش است و پژوهش تربيتي در اسلام، امري منطقي و ممکن مي باشد. علي رضا صادق زاده قمصري در مقدمهاي که بر کتاب «روش شناسي تحقيق در تعليم و تربيت» نوشته عبدالرحمان عبدالرحمان نقيب (1389) نگاشته است در دفاع از امکان پژوهش مسائل تربيتي در اسلام با تکيه بر پيش فرضهاي فلسفي و ارزشي، مي گويد: « به نظر مي رسد ساختن و پرداختن ديدگاه با رويکردي متمايز در زمينه مباحث روش شناسي پژوهش تربيتي، بر اساس مباني و ارزشهاي اسلامي، امري به لحاظ منطقي ممکن و در عمل قابل تحقق باشد، بلکه بايد اذعان نمود که داشتن موضعي مشخص در مباحث روش شناسي پژوهش، بدون تکيه بر پيش فرضهاي فلسفي و ارزشي خاص (چنان که اثبات گرايي در صدد دفاع از چنين داعيه اي بوده است)، اساسا امري غير ممکن به نظر مي رسد»(ص25).
وي از قول باقري مي گويد: «مهمترين نقش دين اسلام تربيت افراد آدمي» است و در ادامه ميافزايد: « ظرفيت و امکانات آموزه هاي وحياني اسلام براي کمک به شناخت و هدايت شايسته فرايند تربيت، بسيار غني و قابل ملاحظه است؛ زيرا «مدلول صريح بسياري از آيات و روايات، چگونگي عمل پيامبر صلي الله عليه و آله و سلم و ائمه معصومين عليهم السلام در مواجهه با توده مردم و حتي کيفيت نزول قرآن که همراه با ملاحظات تربيتي بوده، اين مطلب را مسلم مي سازد که چگونه تربيت شدن و تربيت کردن بخش مهمي از تعاليم وحياني اسلام را تشکيل مي دهد»» (همان، ص27).
صادق زاده قمصري «نظام تربيتي اسلام» را منبع معرفتي معتبري براي پژوهشگران تربيتي اسلام معرفي ميکند و درباره نحوه فراهم آوردن اين نظام مي گويد: «از آنجا که دين اسلام در همه برنامهها و احکام اعتقادي، اخلاقي، عبادي و اجتماعي خود تربيت متعادل ابعاد متنوع شخصيت آدمي را تا رسيدن به کمال شايسته انسان محور قرار داده است، به گونهاي که جامعيت و کمال اين آيين الهي بيش از هر چيز در عنوان «مکتب تربيتي اسلام» جلوه مي نمايد، بي شک اگر از ديدگاه تربيتي، آيات قرآن کريم و سنت و سيره پيامبر صلي الله عليه و آله و سلم و اهل بيت عليهم السلام و نيز مقررات و آداب فردي و اجتماعي اسلام مورد تدبير و تحليل قرار گيرند، مجموعهاي ارزشمند از آموزهها و رهنمودهاي تربيتي با نام «نظام تربيتي اسلام» فراهم خواهد شد که براي کمک به شناخت و هدايت فرايند تربيت و پشتيباني از تحقيقات تربيتي، منبع معرفتي معتبري به حساب خواهد آمد» (همان، ص28). او زمينهسازي براي استفاده از امکانات و ظرفيتهاي تعاليم وحياني را به عنوان منبع معرفتي براي کمک به هدايت فرايند تربيت نه تنها ضروري، بلکه در مقايسه با ديگر رشته هاي علوم انساني، ضروري تر مي داند. نظريات طرح شده اهميت معارف وحياني را در حيطه نظريه پردازي تربيتي مورد تأييد قرار مي دهند.
همچنين کيلاني، (1387) در کتاب سير آراي تربيتي در تمدن اسلامي بر اين اعتقاد است که قرآن و سنت، اصول تربيتي معيني دارند که مباني نظريه تربيتي اسلام را تشکيل داده و آن را از ساير نظريات تربيتي متمايز مي گرداند. وي اصول تربيتي اسلام را کلياتي مي داند که زمينه اجتهاد دارند و به تحولات روز پاسخ مي گويند و با فلسفه خاص و هدف روشن خود مي تواند امر تربيت را به نحو احسن انجام دهد.
براي پرداختن به نظرياتي که نقش ائمه عليهم السلام را در تکوين نظريات تربيتي اسلام مؤثر اعلام نمايند ميتوان به گفتار رفيعي در پيشگفتار کتاب سير آراي تربيتي در تمدن اسلامي (1387) نظر افکند: « … امامان عليهم السلام به اذن خدا بر علوم الهي اشراف و احاطه دارند. امامان عليهم السلام علوم و معارف قرآني را به طالبان علم اعم از شيعه و سني آموزش مي دادند و احاديث نبوي را براي آنان بازمي شکافتند و گذشته از فقه و کلام و حديث و علوم و معارف قرآني که ماهيت ديني داشتند در فراواني از علوم که ماهيت ديني نداشتند نيز دستگير اهل نظر بودند و في الجمله بر روند تعليم و تربيت در اسلام چنان مؤثر افتادند که بررسي اقدامات آنان، لازمه منطقي و معرفت شناختي و روش شناختي تقرير و تحليل تربيت در اسلام است» (ص30). رفيعي در همانجا ضمن معرفي روشهاي آموزشي و تربيتي شيعي، «دعا» را يکي از ابداعات تربيتي مي داند که خاص شيعه است و نقش گستردۀ دعا – که البته منظور شيعه از دعا، دعاي رسيده از معصوم عليه السلام است – را اينگونه بيان مي کند: « در روش دعا، عصاره معارف ديني و مسائل اخلاقي و اعتقادي و حتي آراي فلسفي و علمي حوزۀ الهيات عرضه مي شود، از اين رو، دعا شکل ها و شيوه ها و مضامين گوناگوني دارد و براي تربيت و درمان روحي به کار برده مي شود» (ص53). امام خميني رحمة الله عليه ادعيه را تربيت کننده و انسان ساز دانسته و مي فرمايند: «همين ادعيه و همين خطبه ها و همين نهج البلاغه و همين مفاتيح الجنان و همين کتابهايي که ادعيه هستند، اينها همه کمک انسانند، در اينکه انسان را آدم کنند» (خميني، 1387، ص102).
نظريات ذکر شده امکان استخراج نظريات، مباني، اصول و روشهاي تربيتي را از ادعيه ائمه عليهم السلام، و همچنين کتاب

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با کلید واژگان شناخت انسان، آموزش علوم، دانشگاهها Next Entries پایان نامه با کلید واژگان آموزش و پرورش