پایان نامه با کلید واژگان تلاش مضاعف، کمال مطلق

دانلود پایان نامه ارشد

1368، ص48). با توجه به نکات ذکر شده ـ که «الدّعاءُ مُخُّ العِبادةِ» (مجلسي،1404ق ب، ص 300) « دعا مغز و جان‏ عبادت است» (غفاري ساروي، 1375، ص334) ـ و اينکه هدف نهايي آفرينش انسان «عبوديت» (باقري، 1387) و «هدايت متربي به سير الي الله و قرب به خداست» (صاحبدل، 1388)؛ و با توجه به اينکه ائمة اطهار عليهم السلام منابع اصيلي از معارف الهي را به انسان تعليم فرموده اند، پس مي توان اينگونه نتيجهگيري کرد که بررسي ادعية ائمة اطهار عليهم السلام و تعمّق در آن، مي تواند نکات ظريف و دقيقي را در طريق تربيت انسان و «عبوديت» به بشر تعليم دهد.
در فرهنگ تشيع، اهميت بسيار به مسئلة نيايش داده شده است و شرط لازم و ضروري رسيدن به کمال واقعي انسان، دعا معرفي شده است (کلباسي، 1362). از سوي ديگر رسيدن به کمال مطلوب انسانيت، جز با پرورش قواي فطري و دروني او امکانپذير نخواهد بود و «عبوديت» جز از راه «تربيت» ميسّر نميشود. از همة اينها اين نتيجه را مي توان اخذ نمود که از مضامين ادعيه در جهت تربيت انسان سود بسياري مي توان جُست و تعمّق در ادعيه باعث دريافت معارف ارزشمندي در باب تربيت خواهد گرديد.
در طول تاريخ، انسان به عنوان موجودي داراي انديشه، همواره در پي کشف مجهولات ذهني خود بوده است. او در وراي زندگي مادي خويش، با سؤالاتي روبرو مي شود که پاسخ به آنها براي او حياتي به نظر مي رسد. پاسخ صحيح به سؤالات ذهن او، باعث ترجيح و تعيين گزينه هاي خاص در زندگي و جهتگيري او در مسيري معين مي گردد. موجود چند ساحتي «انسان» براي پرورش ابعاد گوناگون وجود خود نظير جسم، عقل، عاطفه، اخلاق، معنويت و … بايد چارچوبي در ذهن خود بسازد و از فلسفه اي پيروي نمايد. «مي توان فلسفه را نوعي دانش جامع و ژرف قلمداد کرد که آدمي مي تواند نسبت به اشيا و امور و نحوة انجام کارها به دست آورد، به طوري که اينچنين دانشي مي تواند سبب گردد انسان امور عالم را آنگونه که هستند ببيند و کارها را آن گونه که بايد انجام دهد» (علوي، 1386، ص 17). نگاه جامع و ژرف به همة جوانب زندگي سبب مي شود که بصيرتي در فرد ايجاد گردد و کارها را آنگونه که بايد، انجام بدهد. در قرآن کريم، خداوند متعال به کَرّات انسان را به فيلسوفانه نگريستن دعوت مي نمايد (نساء: 86) و از پيروي کورکورانه از روشها منع مي نمايد (مائده: 104). مفاتيح الجنان تأليفي از ادعيه و زيارات منقول از ائمةاطهار عليهم السلام مي باشد که معارف زلال وحي را به نسل امروز منتقل مي نمايد. در صورتي که «تدبّر» به جاي سطحي نگريستن به ادعيه و زيارات قرار گيرد، مسلمين به گنجي عظيم دست خواهند يافت که هر چه بيشتر استخراج گردد، معادن جديدتري کشف خواهد شد.
شريعتي (1387) يکي از عناصري که دعاي اسلامي را تشکيل مي دهند را عنصر فکري ميداند: «عنصر فکري يعني اين که تمام متن دعاي اسلامي از اول تا آخر … درباره خداشناسي، انسان شناسي، اصول اخلاقي و اصول اجتماعي و حقوق افراد نسبت به هم و طبقات نسبت به هم و بيان ايدهآل هاي بشري و همچنين بيان ترس و گريز از خطرها و پستي هاي اجتماعي و فردي و اخلاقي است» (ص83).
قرآن و اهل بيت دو ثقل مهم دين الهي اسلام مي باشند که هر کدام با ديگري تفسير مي گردد و هر دو با هم اصول اعتقادي و عملي انسان را ترسيم مي نمايند و غفلت از هر کدام باعث ورود ضربات مهلک به پيکرة «برنامة زندگي انسان» خواهد بود. همانگونه که مسلمين امر به تدبّر در قرآن شده اند، در مفاهيم متون دعايي به يادگار مانده از ائمه نيز تدبّر واجب و لازم به نظر ميرسد.
حال اينگونه بحث ادامه مي يابد که دعا چيست؟ «آن حالت روحي که ميان انسان و معبودش رابطة انس ايجاد نموده و کشش برقرار مي سازد نيايش ناميده مي شود» (جعفري، 1347، ص 3).
دعا از جمله مفاهيم اسلامي است که عقيدة مسلمانان دربارة آن بسيار متفاوت است. عده اي دعا را در متن زندگي خويش قرار مي دهند و اعمالشان را در هم تنيده با دعا انجام مي دهند و گروهي مي پندارند که دعا مي تواند جاي عمل را در زندگي انسان بگيرد و آنها مي توانند عمل را در پرتو دعا کنار گذاشته و در ساية دعا به همه چيز دست يابند (برازش، 1368). از ديدگاه ائمه کسي که به گناهش ادامه مي دهد و از خداوند طلب آمرزش مي نمايد مانند کسي است که پروردگارش را مسخره کرده است (رضايي، 1377). پس در سيرة ائمه اطهار عليهم السلام کنارگذاشتن عمل و دعا کردن در قبال آن، مردود است و در زندگي آنها به زيبايي مشاهده مي گردد که ايشان در عين مأنوس بودن با دعا و نيايش، به جهاد و کوشش، تفکر و انديشه و کسب علم مي پرداختند و شجاعت و حميت و مسئوليت پذيري در زندگي آنان موج مي زند. «شناخت ما از استعدادهايمان باعث برداشت درست و دقيق از دعا شده، ما را در سعي و تلاش با انرژي مضاعف ياري مي رساند» (خوشناموند، 1388).
تربيت از ديدگاه مطهري عبارت است از پرورش دادن استعدادهاي دروني بالقوّة موجود در يک شيء و به فعليت درآوردن آن (مطهري،1388الف)؛ و تربيت اسلامي از ديدگاه باقري، شناخت خدا به عنوان ربّ يگانة انسان و جهان و برگزيدن او به عنوان ربّ خويش و تن دادن به ربوبيت وي و تن زدن از ربوبيت غير اوست (1387)؛ و به مفهوم واضح تر تربيت اسلامي عبارت است از عبد شدن و رسيدن به مقام عبوديت. حال که تربيت در اسلام رسيدن به مقام عبوديت معرفي مي شود و با توجه به حديث «الدّعاء مخّ العباده»، پس عبوديت که از راه عبادت حاصل خواهد شد جز با دعا، بدست نخواهد آمد و تربيت جز از راه دعا به انجام نخواهد رسيد.
حال اينگونه به مسئله نگاه ميکنيم که آيا پرورش ابعاد مختلف وجودي انسان يعني بعد ديني، جسماني، عقلاني، عاطفي و اجتماعي انسان در پرتو دعا مي تواند انجام بگيرد؟ و اهداف مترتّب بر دعا مي تواند پرورش اين ابعاد را پوشش بدهد؟ (علوي، 1388).
دعا بدليل ايجاد ارتباط با پروردگار، چه به صورت دعاي فطري و چه به صورت دعاي زباني (از زبان خود داعي و يا از زبان انسان هاي کامل) مي تواند در پرورش بعد ديني و معنوي انسان نقش داشته باشد. وصول روح انسان به سرچشمة معنويت و رحمت، تشنگيهاي او را سيراب نموده و از امواج رحمت فيض، او را مملوّ خواهدکرد. در دين اسلام و مذهب شيعه توجه خاص به فرهنگ دعا شده است و ادعية متعدّدي که از امامان شيعه بر جا مانده و تأکيد فراوان بر دعا و نقش آن در زندگي انسان به اين امر اذعان دارد که از ديدگاه ائمة اطهار عليهم السلام دعا از روشهاي مهم تربيت بعد ديني در انسان است. البته ديدگاه انسان نسبت به دعا در اين مقوله بسيار اهميت دارد. در ديدگاه ائمه عليهم السلام، کلية افعال انسان مي تواند رنگ و بوي دعا به خود بگيرد و حتي حرکات و سکنات روزمرة او مي تواند نيايش به درگاه باريتعالي به حساب آيد. شرايط و لوازمي که باعث مي گردد اين مهم تحقّق يابد، شرايط و لوازم خاصّي است که ما را به شرايط تربيت و تدريس رهنمون ميگردد. فردي که عبادات خود و نيايش به درگاه باريتعالي را با کاهلي اشتباه نمي گيرد و سعي و تلاش مضاعف را در راه خدمت به جهان هستي و خلق، خود و خانواده اش مصداقي از نيايش فرض مي نمايد، با تلاش و تهجّد خويش جسم خود را هم قوّت خواهد بخشيد و لبيک پروردگار را در ازاي «قَوِّ عَلي خِدْمَتِکَ جَوارِحي» (دعاي کميل، ص107) خواهد شنيد.
ايجاد رابطة عاطفي و محبّت آميز بين خالق و مخلوق، شکوفه هاي عاطفه و مهر را در نهاد انسان به عطرافشاني وا مي دارد. پروفسور والتر رکوفمان استاد دانشگاه بريستول انگليس به نقل از پناهي مينويسد: «هنگام ستايش و نيايش چنان صميميت و اخلاقي در ما ايجاد مي شود که در هيچ يک از حالات عادي ميسّر نيست. سکوت تنهايي را مي شکند و فضاي گسترده اي را پيش روي نيايش کننده باز ميکند. احساسات و عواطفي که در گفت و گوهاي معمولي با مردم دچار شرمساري ها و رودربايستي ها مي شود، در اينجا به شکل سپاسگزاري هاي صميمانه، و خواهش هاي دوستانه در مي آيد.آن چه در عقدة دل به شکل غنچه هاي ناشکفته و پژمرده بوده، اکنون هم چون گل خنداني باز و شکفته مي شود؛ روح آدمي پر و بال گرفته به آسمان ها پرواز کرده و اوج مي گيرد» (1384، ص 156).
در حيطة پرورش بعد عقلاني سيريل برت، روان شناس انگليسي مي گويد: «ما بوسيلة نماز (نيايش) مي توانيم وارد آنچنان محيط گستردهاي از نشاط عقلاني شويم که در شرايط عادي ياراي وصول به آن را نداريم.
روژه گارودي، دانشمند و فيلسوف مشهور فرانسوي، با بيان هماهنگي عبادت مسلمانان، که به سوي کعبه با صفهاي فشرده و با همدلي مجذوب سرچشمهي علم و قدرت هستي ميشوند به طور غير مستقيم نقش نيايش را در پرورش بعد اجتماعي مورد تأييد قرار ميدهد (پناهي،1384).
امام خميني رحمة الله عليه (1387) درباره تربيت اجتماعي دعا مي فرمايند: «… ما اگر هم قطع نظر از اين بکنيم که براي رسيدن انسان به کمال مطلق اين ادعيه کمک مي کند، براي اداره يک کشوري هم اينها کمک مي کنند. … وقتي جامعه (جمع) افراد است، افراد اگر فرض کنيد نصفشان اشخاصي باشند که به واسطه اشتغال به همين دعا و ذکر و امثال ذلک از معاصي (دوري مي کنند)، کاسب است کسبش را مي کند، معصيت هم نمي کند، دزدي هم نمي کند. … تربيت جامعه به همين چيزهاست، به همين ادعيه است، به همين اموري است که از پيغمبر و از خدا وارد شده است» (ص104).
براي تربيت رواني انسان و دور شدن از امراض رواني و عصبي و رسيدن به آرامش، دعا، راه حل چاره ساز و نهايي است. «نهرو» مردي که از سنين جواني لامذهب شده بود به نقل از مطهري در اواخر عمر مي گويد: « من در روح و جانم خلأي احساس مي کنم که هيچ چيز نمي تواند آن را پر کند مگر يک معنويت. علت اين اضطرابي که در جهان پيدا شده، تضعيف نيروهاي معنوي است. امروز که در دنيا بيماري هاي رواني زياد شده، در اثر اين است که برخي مردم از عبادت و پرستش رو برگردانده اند. ما اين حساب را نکرده بوديم؛ ولي بدانيد که هست» (پناهي، 1384و مطهري، 1388ب).
گاندي، هيل، ويليام جيمز، مارسلي بوازار، کارل يونگ، هنري لينک و صدها دانشمند و فيلسوف شرق و غرب از ابعاد مختلف، دعا و نيايش را مورد تأييد و تصريح قرار داده اند و براي آن ارج و منزلتي غيرقابل وصف بر مي شمارند. دانشمندان و صاحبنظران اسلامي نيز به اين مهم پرداخته اند و بيشتر نقش تربيت معنوي و عاطفي دعا را مورد بررسي قرار داده اند (بختياري، 1383، جعفري، 1347، شهيدي، 1387و …). به نظر مي رسد شرايط بررسي تربيتي دعا و اثرات آن و استخراج آموزه هاي تربيتي از ادعية مأثوره از ائمة اطهار عليهم السلام مهيا مي باشد و مي توان با تکيه بر تأييدات و تأکيدات انديشمندان جهان و صاحبنظران اسلامي با قدرت اين راه را ادامه داد.
بيان مسأله:
در دنياي معاصر به دليل فاصله گرفتن بشر از بنيان فطرت خويش و روي آوردن به آنچه با عنصر وجودي و معنوي او فاصله دارد، دچار اضطراب و نگراني شده است و آرامش دروني خويش را از دست داده است. «انواع گرفتاري هايي که امروزه بشر دست به گريبان است همگي ناشي از غفلت انسان از تربيت و سازندگي روحي و اخلاقي است» (سليماني ميمند، 1385). دعا، معجوني از تعليم و تربيت است که هم روح انسان را تربيت مي کند و از طريق رابطه با معبود، صفاي باطن و فيوضات معنوي را براي بشر به ارمغان ميآورد و هم اينکه حاجات انسان را برآورده ساخته و بلاها و رنجها را از انسان دفع مي نمايد. از طرفي تضرّع و خشوع هنگام دعا، غرور و منيت انسان را مي شکند و آرامش دل و روحية قوي براي او به ارمغان مي آورد. همچنين است توجه به معاني و معارف ادعيه، که با افزايش شناخت و معرفت انسان، او را در پيمودن صحيح مسير زندگي ياري نموده و وي را ثابت قدم مي نمايد (محمدي اشتهاردي، 1380). «دعاهاي شيعي علاوه بر مفهوم نيايش و طرح نيازهاي بندگان داراي جنبه هاي عاطفي، آموزشي و حتي فرهنگي و سياسي اجتماعي ديگري نيز هست» (عسگري، 1387، ص7). انسان امروز، که از اصل خويش دور گشته و روز به روز بر حيراني و اضطراب او افزوده مي گردد جز با پناه آوردن به دامان معنويت و دعا نمي تواند آرامش خويش را باز يابد. الکسيس کارل ب

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با کلید واژگان آموزههاي، فطري، ..........................................................................، دعاي Next Entries پایان نامه با کلید واژگان شناخت انسان، آموزش علوم، دانشگاهها