پایان نامه با کلید واژگان تحلیل متن، آیات و روایات، عناصر داستانی

دانلود پایان نامه ارشد

آن روز تا شب پيوسته حالش خراب بود استفراغ مي‌كرد و اسهال سخت داشت. به خود مى‏پيچيد تا از دنيا رفت. (مجلسی، خسروی، 1364 : 6- 7).

تحلیل متن مناظره ی سوم:

صحنه 1
در این صحنه معتصم با علمای دربار، درباره ی چگونگی قطع دست دزد، به بحث نشسته بود که هر یک از آنان استدلالی کردند. معتصم که از رأی علما راضی نشده بود از امام جواد(ع) خواست تا نظرش را درباره ی این مسئله بدهد و با علما حاضر در مورد کیفیت قطع دست دزد، مناظره کند. این مناظره منجر به پذیرش استدلال امام از طرف معتصم شد و رأی امام بر سایر آراء برتری یافت و این دلیلی شد برای دشمنی بیشتر ابن ابی دواد با امام جواد (ع).
این مناظره در یک صحنه اتفاق افتاده و طبعات آن ادامه یافت تا جایی که به شهادت امام منتهی شد.
شخصیت ها:
امام جواد(ع): وپژگی‌های ظاهری ایشان؛ جوان، معروف در بین خاص و عام، آراسته به اخلاق نیکو بودن می باشد.

ویژگی‌های عمومی امام در زمان آخرین مناظره اش:
این مناظره حدود سال 220 هجری؛ یعنی اواخر عمر شریف امام جواد(ع) رخ داد. در این زمان امام به یک شخصیت مطرح علمی و سیاسی در جامعه تبدیل شده بود که از ناحیه ی حکومت مرتب مورد تفتیش قرار می‌گرفت. دیگر از آن کودک کم سن و سالی که در بغداد پای مناظره با یحیی ابن اکثم می‌نشت خبری نبود، امام به شخصیتی تأثیرگذار در متن جامعه تبدیل شده بود که معتصم برای جلوگیری از نفوذش در بین مسلمین او را از مدینه فرا خواند و اجازه نداد، پیوند ارتباطی ایشان با مسلمین و شیعیان در مدینه به عنوان پایگاه شیعی، ادامه یابد.از بارزترین ویژگی‌های امام در این دوران می‌توان به تربیت نیروهای تاثیرگذار شیعی و همچنین به پایه ریزی شبکه وکالت اشاره کرد.
مقام معظم رهبری در کتاب انسان 250 ساله در مورد امام جواد(ع) می فرماید: آن بزرگورا نمودار و نشانه ی مقاومت است. انسان بزرگی است که تمام دوران کوتاه زندگی‌اش با قدرت مزور و ریا‌کار خلیفه ی عباسی- مأمون – مقابله و معارضه کرد و هرگز قدمی عقب‌نشینی نکرد و تمام شرایط دشوار را تحمل کرد و با همه ی شیوه‌های مبارز ممکن، مبارزه کرد. اولین کسی بود که به طور علنی بحث آزاد را بنیان گذاری کرد. در محضر مأمون عباسی، با علما و دعیه‌داران و مدعیان و موجهان، درباره ی دقیق‌ترین مسائل حرف زد و استدلال کرد و برتری خود را و حقانیت سخن خود را اثبات کرد.( خامنه‌ای، 1393: 322)

معتصم عباسی:
ابواسحاق محمد بن هارون ملقب به المعتصم بالله، هشتمین خلیفه عباسی که در 179 یا 180 هجری به دنیا آمد. مادرش کنیزی به نام مارده بود. در زمان مأمون، حکومت شام و مصر را عهده‌دار بود. درباره‌ی ویژگی معتصم، گفته اند وی مردی قوی و جنگجو بوده و چندان به دنبال آسایش و عیش و نوش نمی‌گشته است. از کسانی که در او نفوذ بسیار داشتند، قاضی احمد ابن ابی دواد ایادی بوده است. همچنین آورده‌اند معتصم از دانش کلام و دیگر دانش‌ها بهره چندانی نداشت.(محمد زاده،1390: 112-113)
آنچه از متن بالا به دست می آید تصویری از معتصم ارائه می‌دهد که می‌توان این ویژگی‌ها را برای او ترسیم کرد. معتصم با توجه به روحیه ی نظامی و جنگ آوری که داشته به طبع، شخصی خشن و ذمخت بوده و از طرفی بی توجهی او به علم و دانش او را در ردیف افراد بی‌هویت از نظر فکری قرار می‌داده است، شاید بهترین دلیل بر این مدعی، توجه بیش از حد معتصم به نظریات مشاورانی چون ابن ابی دواد است که در کتب تاریخی مصادیق زیادی از آن به چشم می‌خورد.
ابن ابی دواد:
احمد ابن ابی دواد(بضم دال) فرج بن جریر بن ملک بن عبدالله ایادی، مکنی به ابوعبدالله، قاضی القضات بغداد، به جهت انتساب به جد هیجدهمش(ایاد بن نزار بن معد بن عدنان) به ایادی موصوف و از مشاهیر قضات عهد عباسی می‌باشد. ولادت او به سال 160 هجری در قنسرین یا بصره واقع شد. در اوایل جوانی به همراه پدرش در دمشق مقیم گردید و در تحصیل علوم متنوعه، خصوصا در فقه و حدیث و کلام و ادبیات رنج ها کشید تا در زمان معتصم به مقام قاضی القضات رسید.
مؤافق مذهب معتزله بود و مسئله خلقت و حدوث قرآن را اهمیت می‌داد. علاوه بر مراتب علمیه در امور سیاسی نیز مسلم بود. خلفای وقت در خلوت و جلوت بی تصویب وی به کاری اقدام نمی‌کردند.(مدرسی تبریزی، 1374: 341-342)
مشاوران و علما ی دربار: این گروه با حضار که در مناظرات پیشن ذکرشان گذشت، بسیار متفاوت بودند. حضار که در مجالس مأمون حضور داشتند بیشتر از بزرگان و شاهزادگان عباسی بودند و برای گذران وقت به محافل پای می‌گذاشتند؛ اما مشاوران و علما ی زمان معتصم تحت تصیم گیری مشاوران ترک، معتصم بودند. آنها سخت مخالف قدرت گرفتن امام جواد(ع) بودند و برای جلوگیری از محبوبیت ایشان مرتب نزد خلیفه به سعایت از ایشان می پرداختند. فضای حاکم در این مناظره کاملا مخالف امام جواد(ع) بود.
گفت و گو: دیالوگ در این مناظره را می توان در دو بخش خلاصه کرد.
1- دیالوگ بین معتصم و علمای حاضر در مجلس بر سر چگونگی قطع کردن دست دزد.
2- دیالوگ بین امام جواد(ع) با سایر علما در کیفیت قطع دست دزد.
3- دیالوگ بین ابن ابی دواد و زرقان برای روایت قصه ی این مناظره و چگونگی شکل گیری آن (مناظره ای که منجر به شهادت امام جواد(ع) شد.)
زمان و مکان: بغداد سال 220هجری
کشمکش: کشمکش در این صحنه از نوع، کشمکش فرد با فرد است. هر چند در این صحنه تمامی افراد، مخالف رأی امام جواد(ع) بودند و به نوعی با امام و استدلال‌های ایشان تضاد داشند اما در این بین کشمکش ابن ابی دواد برای مقابله با امام تا آنجایی پیش رفت که ابن ابی دواد نزد خلیفه امام جواد(ع) را بزرگترین خطر برای بقای حکومت معتصم معرفی کرد. شاید یکی از دلایلی که ابن ابی دواد را مجاب می‌کرد برای نابودی امام تلاش کند، دشمنی دیرینه و سرسختانه او با اهل بیت پیامبر(ص) بوده است.
سوم: ظرفیت‌های مشترک و عناصر تکرار شونده در مناظرات:

با تحلیل متن سه مناظره، به این نکته می‌توان اشاره کرد که در هر سه مناظره چند عنصر تکرار شونده وجود دارد.

فضای حاکم بر مناظرات امام جواد(ع):

با این بیان که در هر سه مناظره فضای حاکم بر مناظره، به نفع رقیب یا دشمن امام است به طوری که در فضای حاکم در مناظره ی اول به امام به چشم یک کودک خردسال نگاه می‌شود که گویا توان مناظره را نداد.دلیل بر این مطلب مخالفت بنی العباس با تزویج دختر مأمون به امام جواد(ع) و ورود ایشان به دربار است. این مهم نشانگر این مطلب است که در آن ایام اوضاع کاملا به نفع یحیی ابن اکثم، به عنوان طرف دیگر مناظره است.فضای حاکم بر مناظره ی دوم امام با یحیی که در خلوت و جمع خواص دربار صورت می‌گیرد با پرسش یحیی در مورد خلفا وپیش کشیدن بحث‌های سیاسی و اعتقادی، فضا را جوری ترسیم می‌کند که امام نتواند به راحتی اظهار عقیده نماید. در این مناظره نیز فضای حاکم کاملا به نفع یحیی است ولی استدلال‌های متقن و مبرهن امام، فضا به نفع ایشان می شود و امام با درایت کامل به پرسش‌ها یحیی جواب می دهد.
در مناظره‌ی سوم نیز فضای حاکم به نفع ابن ابی دواد است، با توجه به گذشت 17 سال از مناظره‌ی اول و دوم و مطرح شدن امام به عنوان بزرگ علویان و امام شیعیان، فضای حاکم با شدت و حدت بیشتری به مقابله با امام برمی‌خیزد. در آخرین مناظره که به گفته ی تاریخ نویسان، انجام آن شهادت امام را به دنبال دارد، امام در خفقان دربار معتصم بازهم برای راز کشایی از یک حقیقت و بیان واقعیت و حکم الله، خودش را در معرض هجمه بدخواهان قرار می‌دهد و نهایتا با چالش جدی از ناحیه حکومت مواجه می شود که در این رهگذر حکومت کمر به حذف فیزیکی ایشان می بندد.

مخاطب:
مخاطب، عنصری است که در هر سه مناظره وجود دارد. البته در هر مناظره با توجه به اقتضاعات، حضور مخاطب معنی پیدا مي‌کند. در مناظره ی اول که هدف حکومت، شکست علمی امام در برابر دیدگان مردم است، جمعیت زیادی از سران و اشراف(به ویژه مخالفان امام از بنی العباس) حضور دارند. در مناظره ی دوم که بعد از پیروزی امام بر ابن اکثم است، مأمون با زیرکی مجلس مناظره را به بعد از رفتن مهمان‌ها موکول می‌کند. به نوعی مأمون مجلس را خلوت می‌کند تا در صورت شکست دوباره یحیی، افتضاع دیگری برای طراحان مناظره رخ ندهد. مأمون سؤالات بحث برانگیز تاریخی را که به جایگاه خلفا برمی‌گردد، را در دستور کار خود قرار می‌دهد.
در مناظره‌ی سوم، که در دربار معتصم صورت گرفته است، مجلس مناظره با بحث و جدل بین فقهاء و قضات درباری صورت می‌گیرد. آن طور که از مستندات تاریخی بر می‌آید افراد حاضر در این مناظره اشخاصی با فضل و دانا به علوم بودند اما در این مناظره هم جواب‌های متقن و مستند امام راه را بر تاخت و تازهای علمی سایر افراد می‌بندد.

تأثیر پیرامونی:
یکی از عناصر تکرار شونده در مناظرات سه گانه‌ امام با مخالفانش، تأثیر پیرامونی مناظرات است. این مفهوم را ‌می‌توان در مناظره‌ی اول با شکست ابن اکثم(بزرگترین فقیه دربار مأمون) در مقابل کودکی هشت ساله، به خوبی دریافت. بعد از شکست یحیی در مناظره جماعتی که برای نکوب کردن امام حاضر شده بودند با انگشت به دهان گرفتن از توان علمی و قدرت بیان ایشان، مجذوب عظمت علمی او شدند.
در مناظره ی دوم که بعضی هنوز باور نداشتن که استدلال‌های امام محصول علم ایشان است، یحیی را وادار به پرسش‌های متعدد کردند که در این مناظره هم قدرت علمی و تسلط امام بر آیات و روایات بر ایشان روشن گردید. آنها تحت ثأثیر این مناظره پی به اعجاز علمی امام بردند و عده‌ای(همچون شخص مأمون) از این موضوع به شدت خوشحال و بعضی از موضوع به غایت عصبانی شدند.
در مناظره‌ی سوم که امام به سن بیست و پنج سالگی رسیده بود و حکومت از حضور ایشان در مدینه بیمناک بود، کسی توان مناظره ی رو در رو با ایشان را نداشت. امام در این مناظره با خواهش شخص معتصم به مناظره با علمای درباری پرداخت. این مناظره اوج تأثیرگذاری پیرامونی را در خود داشت به گونه‌ای که ابن ابی داود با استناد به همین مناظره و برتری رأی ابن الرضا مجوز قتل ایشان را از معتصم گرفت. استدال ابی دواد این بود که معتصم با تأیید رأی ابن الرضا بر سایر علما در واقع برتری ابن الرضا را بر تمام حکومت واعمالش، در نزد خواص امضاء کرده است و ….

چهارم: تبیین، تجزیه و تحلیل داده‌ها:
اگر سه مناظره مورد بحث را کنار هم قرار دهیم به یک ساختار داستانی می رسیم که قابل بحث و واکاوی است. اگر عناصر داستانی سه مناظره را بر اساس ساختار کلاسیک پیش ببریم با یک قصه منسجم که دارای شروع، میانه و پایان است و در آن قهرمان و ضدقهرمان وجود دارد، مواجه می شویم.
پیش قصه:
مأمون تصمیم می گیرد دخترش را به ازدواج کودکی در آورد که تمام اقوام و اقارب مأمون با این ازدواج مخالفند. (خود این پیش قصه در خود قصه ای دارد و با این پرسش روشن می شود، چرا مأمون می خواهد چنین کاری را انجام دهد؟). اقوام و اقارب برای منصرف کردن مأمون شرط می گذارند و مأمون شرط را می پذیرد.

شروع قصه:
امام در مدینه به زندگی عادی خود مشغول است، ایشان به تازگی پدر را از دست داده است و وظیفه دارد به عنوان جانشین پدر اعلام حضور نماید. در این بین عده‌ای این موضوع را نمی‌پذیرند. با وساطت خواص و بزرگان شیعه، موضوع جانشینی امام مطرح و در حال تثبیت شدن است که با حکم مأمون مبنی بر خروج امام از مدینه و آمدن ایشان به بغداد به طور ظاهری(روایت داستانی) تعادل زندگی امام به هم می‌خورد. قهرمان قصه با مشکلات غیر قابل پیش بینی مواجه می گردد.

میانه‌ی قصه:
به محض ورود امام به بغداد، مناظرات و نشت‌ها برای شکست دادن ایشان ترتیب داده می شود. امام با اتکا به علم الهی، به تمام پرسش‌ها پاسخ می‌گوید. مأمون دخترش را به عقد امام در می آورد. امام بعد از تثبیت جایگاه خودش در بغداد مدتی آنجا می ماند و بعد به همراه دختر مأمون به مدینه بر می گردد.
دختر مأمون نقش یک جاسوس حرفه‌ای را در زندگی امام ایفاء می‌کند و بارها اخبار و مسائل مربوط به زندگی امام را به پدرش گزارش می دهد. امام که از این

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با کلید واژگان رسول خدا (ص) Next Entries پایان نامه با کلید واژگان جدایی نادر از سیمین، فرهنگ اسلامی، روایت تاریخی