پایان نامه با کلید واژگان امام صادق، مقام استدلال، نفس الامر

دانلود پایان نامه ارشد

اصل وضع آن احكام؛ به عبارت ديگر، شرايط زماني و مكاني در آغاز بعثت و دوران رسالت پيامبر اسلام(ص) اقتضا مي كرد كه احكام الهي پس از تصويب و قطعي شدن، به مرور زمان به مردم ابلاغ شود و اين شرايط زماني و مكاني، در اصل وضع قوانين و حلال و حرام شدن فعل يا ترك آن هيچ تاثيري نداشته است؛ مثلاً شراب و ربا از آغاز حرام و ممنوع بود، منتها شرايط زماني و مكاني اقتضا كرد كه حكم ممنوعيت و حرمت آن دو، مدتي ـ حدود پانزده سال ـ بيان نشود و سپس در چند مرحله و بتدريج به مردم ابلاغ شود.81

2-15 جايگاه زمان و مکان در روايات
2-15-1 زمان و مکان، در روايات اهل بيت عليهم السلام
به اعتقاد ما در هرموضوعي بايد به روايات اهل بيت(ع) مراجعه کرد و سخن حق را از آن مناديان حق شنيد و همين اساس کار ما در موضوع زمان و مکان است. ما در نگاهي گذرا به مجموعه اي از روايات دست يافتيم که نقش شرايط زماني و مکاني را در حکم به نمايش مي گذاشت. با نگاه به اين روايات تاثير زمان و مکان در احکام و دگرگوني آن ديدگاه اهل بيت(ع) به وضوح ثابت مي شود.
2-15-2رنگ کردن مو- پيامبر(ص) دستوري الزامي و يا استحابي دادند که- غيرروا الشيب و لاتشبهوا باليهود- مضمون آن چنين بود که محاسن ها يتان را رنگ کنيد و همچون يهود ريشهاي سفيد و بلند نداشته باشيد. بر پايه اين حکم مسلمانان صدر اسلام ريشهاي سفيد خود را رنگ مي گردند. امير مومنان(ع) در اين باره مي فرمايند: اين حکم مخصوص زمان پيامبر ص بود، آن هنگام که طرفداران اسلام کم بودند و با رنگ کردن ابهت مسلمانان زياد مي شد و ترس در دل کفار جاي مي گرفت، ولي امروز که اسلام فراگير شده ديگر اين حکم موضوعيتي ندارد. صدر اسلام به دليل شرايط ويژه اي که داشت داراي چنين حکمي بود ليکن در زمان حضرت علي ع با دگرگوني شرايط حکم نيز عوض شد.
2-15-3 شکل لباس- سفيان ثوري بر امام صادق(ع) وارد مي شود. وقتي که لباسهاي سفيد و زيبا را بر تن حضرتش مي بيند مي پرسد چرا اين لباسها را پوشيده اند؟ پدران شما -امامان گذشته- چنين نمي پوشيدند اين لباس با لباس پدرانتان فرق نمي کند و چنين مي پندارد که اگر لباسي را پيامبر(ص) و يا امير مومنان تحت شرايطي خاص پوشيدند با تغيير آن اوضاع بازار بايد همان لباسها را پوشيد.
اگر آنها لباس رنگ و رورفته و کهنه و وصله دار مي پوشيدند، هم اکنون هم که آن شرايط تغيير کرده بايد همان گونه لباس پوشيد.
امام پاسخ مي دهد که زمان آنان با زمان ما فرق مي کند، آن زمان مردم همه در فشار و سختي بودند و امروز رفاه بيشتري مردم را فرا گرفته و در چنين زماني آن لباسها شايسته نيست.82
و به تعبير روايتي ديگر امام در پاسخ چنين سوالي فرمود: علي(ع) آن لباس را در زماني مي پوشيد که متعارف بود و اگر کسي امروز آن گونه لباس بپوشد. بدان شهرت مي يابد؛ يعني لباس شهرت مي شود. بهترين لباس هر زمان همان لباسي است. که اهل آن زمان مي پوشند. اما در اين حديث اضافه مي کند مهدي عج در زمان ظهورش لباس علي را مي پوشد. و همچون علي رفتار مي کند. 83
2-15-4 برخورد با اسيران- در رواياتي مي خوانيم که سيره اميرمومنان در برخورد با اسيران و مجروحان جنگ جمل پس از ورود به بصره و تمام شدن جنگ اين بود که مجروحان را عفو کرد و دستور آزاد سازي اسرا را صادر فرمود. در همان روايت است که اين سيره و طرز برخورد امام پس از پيروزي و قدرت به جهت اين بود که مي دانست بعدها حکومت در دست ديگران قرار مي گيرد و اگر امروز سختگيري کند و دستور پي گيري دهد در آينده به نفع شيعيان او نخواهد بود با علم به اين جهت و در چنين شرايطي دستور عفو و آزادي اسرا را صادر کرد.
2-15-5 فروش ادوات جنگي به مخالفان- شخصي از امام(ع) مي پرسد: فروش زين اسب و ادوات جنگي به شاميان چه حکمي دارد؟ حضرت مي فرمايد: اشکالي ندارد اين زمان شما بسان ياران رسول الله ص هستيد، در صلح و آرامش هستيد. درگيري و جدايي نيست ولي زماني که جدايي بيفتدو دو صف تشکيل شود و جنگ آغاز گردد، در آن زمان فروش سلاح به آنان که در صف مقابل هستند، جايز نيست.84
2-16 نقش زمان و مکان در سيره معصومين(ع)
موضعگيري سياسي و اجتماعي امامان(ع) با شناخت دقيق از مقتضيات زمان و مکان خويش بوده است، براي نمونه:
– 25 سال سکوت حضرت علي(ع) از مصاديق روشن درک مقتضيات زمان است. امام علي(ع) مي بيند که قيام او در آن شرايط باعث ضربه بر اساس دين است سکوت را با همه تلخي بر مي گزيند. در روزهاي آغازين انحراف امامت از مسير خويش، يکي از بستگان امام علي(ع) اشعاري در مدح حضرت سرود که مضمون آن اين بود:
من هرگز فکر نمي کردم که رهبري امت را از خاندان هاشم و از امام ابوالحسن سلب کنند. آيا علي نخستين کسي نيست که بر قبله شما نماز گذارد؟ آيا او داناترين شما به قران و سنت پيامبر(ص) نيست؟ آيا وي نزديکترين فرد به پيامبر(ص) نبود؟ آيا او کسي نيست که جبرئيل او را در تجهيز پيامبر(ص) ياري کرد؟ هنگامي که امام(ع) از اشعار او آگاه شده قاصدي فرستاد که او را از خواندن اشعار خويش باز دارد. و فرمود: سلامه الدين احب الينا من غيره- سلامت اسلام از گزند. براي ما از هر چيز خوشتراست.
– پذيرش حکومت از سوي حضرت به هنگامي که همگان تشنه بي قرار حکومت عدلش شدند، به گونه اي که پس از بيعت با حضرت. شادي سراسر مدينه را فراگرفت. بدون ترديد، در تاريخ خلافت اسلامي، هيچ خليفه اي مانند علي(ع) با اکثريت قريب به اتفاق آرا برگزيده نشده و گزينش او منحصر به آراي صاحبه و نيکان از مهاجر و انصار و فقها برگزيدند. بدون ترديد استقبال بي سابقه مردم موضوع تکليف جديدي را به نام پذيرش خلافت براي حضرت به وجود آورد. در حالي که تا قبل از آن، عدم حمايت مردم موضوع تکليفي به نام- سکوت- را داشت. جالب اينجاست که حتي در کيفيت حکومت امام علي ع نيز مقتضيات زمان تاثير اساسي دارد. براي نمونه: حضرت در ابتداي حکومت به قضات فرمان داد که به سيره خلفاي گذشته حکم کنند و پس از تثبيت حکومت و نابود شدن توطئه هاي داخلي در بصره، مخالفت خود را با بدعتهاي پيشين آشکار کرد او به تغيير برخي از احکام فرمان داد. 85
2-17 ادله امکان تغيير برخي از احکام: در اينجا جهت اثبات مدعاي فوق ضروري مي نمايد که به برخي از اصول و قواعدي که در متن اسلام واقع شده و براساس آنهاست که امکان دارد در برخي از مواقع احکام اسلامي تغييراتي رخ دهد، اشارتي – هر چند کوتاه- داشته باشيم.
2-17-1 اصل تبعيت احکام از مصالح و مفاسد واقعي
يکي از اصول معتبر اسلامي که زيربناي بسياري از تغييرات در احکام است، اصل تابعيت احکام اسلامي از مصالح و مفاسد واقعي است؛ بدين معني که، اگر در اسلام چيزي واجب شده، براساس وجود مصلحت ملزمه اي واجب شد و همچنين اگر چيزي تحريم گشته براساس وجود مفسده ملزمه اي تحريم شده است. اين گونه نيست که احکام الهي سري جز صرف تعبد، و استبراء نداشته باشد، حضرت علي بن موسي ارضا- صلوات الله و سلامه عليه- درباره کسي که توهم مي کند خداوند تبارک و تعالي چيزي را به خاطر مصلحت يا مفسده واقعي حلال يا حرام نگردانيده است. بلکه فقط خواسته است بدان وسيله مردم را به تعبد وا دارد، مي فرمايد: “قد ضل من قال ذلک ضلالا بعيدا و عسر عسرانا مبينا”: کسي که چنان بگويد گمراه گشته گمراهي بسيار دور از مرتبه واقع، و زيان برده است زياني آشکار.
آنگاه در مقام استدلال بر بطلان توهم ياد شده چنين مي فرمايد. “اگر چنين بوده باشد. نيز جايز بود که خداوند بندگانش را به تحليل محرمات و تحريم محللات به تعبد وا دارد، يعني، بدانها دستور دهد نماز و روزه و کارهاي خير را ترک کنند و مبدا و معاد و ارسال رسل و انزال کتب را منکر گرداند و… چرا که صرف تعبد در اين صورت نيز حاصل مي شود.
اکنون که روشن شد احکام شرع همگي تابع مصالح و مفاسد واقعي و نفس الامري اند. مي گوييم: مصالح و مفاسدي که زيربناي احکام شرعند اين گونه نيستند که همه آنها دايمي و ثابت باشند، بلکه بسياري از آنها برخاسته از اوضاع زماني و مکاني اند و ممکن است برخي از مصالح در زماني مصلحت بوده باشد و در زماني ديگر. باز مصلحت بودن بيفتد و يا به مفسده بدل شوند لذا اگر چيزي براساس مصلحت پيشين در زمان گذشته واجب و مطلوب معرفي شود، همان چيز در زماني ديگر براساس فقدان آن مصلحت وجوب سابق را نخواهد داشت. ويا براساس مفسده لاحق، در زماني لاحق، حرام و مبغوض خواهد بود و يا ممکن است برخي از مفاسد در زماني مفسده باشند و در زماني ديگر، يا از مفسده بودن بيفتند و مصلحت بدل شوند. لذا اگر چيزي براساس مفسده پيشين در زمان سابق حرام و مبغوض اعلام شود. همان چيز در زماني ديگر براساس نبود آن مفسده، حرمت سابق را نخواهد داشت و يا براساس مصلحت لاحق در زمان لاحق واجب و مطلوب خواهد بود.
امام رضا(ع) در ادامه سخناني که بدانها اشاره کرديم، مي فرمايد:”ثم راينا تبارک و تعالي- قد احل بعض ماحرم في وقت الحاجه لما فيه من الصلاح في ذالک الوقت. نظير مااحل من الميته والدم و…
ما معتقديم که خداوند تبارک و تعالي بعضي از محرمات را موقعي که مردم بدانها نيازمندند براساس مصلحت زمان حلال گردانيده است نظير تحليل مردار و خون و گوشت خوک، در صورتي که بدانها نياز افتد، زيرا که در آن موقع صلاح وحفظ و نجات از مرگ بدانها بستگي دارد.
امام صادق(ع) مي فرمايد: “ليس بين الحلال و الحرام الا شي يسير يحوله من شي ء الي شي ءفيصير حلالا و حراما.86
بين حلال و حرام فاصله اي نيست جز فاصله اي اندک که با تحول آن چيز به چيزي ديگر حلال و حرام و حرام حلال مي شود.
مرحوم مجلسي در تبيين فرموده امام صادق(ع) چنين آورده است:”اي اختلاف الاحوال والاوقات والازمان يوجب تغيير الحکم لتبدل الحکمه؛ اختلاف حالات و اوقات و زمانها موجب تغيير حکم مي شود. چرا که حکمت حکم تبدل مي يابد.
مرحوم علامه حلي در شرح تجريد مي فرمايد:” الاحکام منوطه بالمصالح و المصالح تتغيريتغير الاوقات و تختلف باختلاف المکلفين،فجاز ان يکونالحکم المعين مصلحه لقوم في زمان فيومر به و مفسده لقوم في زمان آخر فينهي عنه”. 87
احکام شرعي وابسته به مصالح است و مصالح به تغيير اوقات تغيير مي يابد و به اختلاف مکلفين مختلف مي شود. بنابراين، ممکن است حکمي معين در مورد قومي در زماني مصلحت باشد و بدان امر شود و همان حکم در مورد قومي ديگر، در زماني ديگر مفسده باشد و از آن جلوگيري به عمل آيد.
2-17-2 اصل ولايت فقيه و اختيارت ولي امر مسلمين
يکي ديگر از اصولي که ملاک تغيير و تحول در برخي از احکام و مقررات اسلامي است. اصل ولايت و اختيرات وسيع و گسترده ولي امر مسلمين در جعل قوانين و مقررات مناسب با زمان است اختيارات مورد نظر. در درجه اول حق شخص پيامبر اکرم صلي الله عليه وآله است که براساس قول خداوند:”النبي اولي بالمومنين من انفسهم”.88 علاوه بر مقام شامخ رسالت. داراي منصب امامت بوده در درجه دوم، به اقتضاي وراثت، به خليفه و جانشين او، يعني امام معصوم-عليه اسلام- اختصاص مي يابد. و در درجه سوم، به حکم نيابت، به هر حاکم عادل ديگر، يعني فقيه جامع شرايط منتقل مي شود.
بطور کلي هر نوع ولايت که در مسائل حکومتي براي پيامبر اکرم(ص) و امامان معصوم عليهم السلام بوده براي فقيه عادل نيز ثابت کرده اند. در اثبات اختيارات براي فقيه عادل که عبارتند از:
1. فقيه مي‌تواند در احكام اوليه طبق ادله شرعيه و موازين فقهي و آنچه را كه استنباط نموده بيان كند و فتوا بدهد. در مورد احكام ثانويه نيز مي‌تواند مانند شرايط ضرورت، ضرر و حرج حكم خدا را اعلام كند. اطاعت مردم از فقيه جامع الشرائط در كليه اين موارد وظيفه اسلامي است و اين نوع اختيار را”ولايت در فتوا” مي‌گويند.
2. فقيه عادل حق قضاوت دارد و براي اثبات حق، و فصل خصومت و اقامه عدالت، مي‌تواند دادگاه تشكيل دهد و طبق موازين اسلامي قضاوت نمايد. اين نوع اختيار را”ولايت در قضا” مي‌نامند.
3. فقيه عادل مي‌تواند بر جريان امور مسلمين نظارت كند و نسبت به اجراي قوانين خدا فرمان دهد و متصديان امور را از تخلفات و مظالم و كج‌رويها و انحرافات منع نمايد و در مواردي كه افراد عادي از نظر شرع

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با کلید واژگان مصالح مرسله، عنصر زمان Next Entries پایان نامه با کلید واژگان عسر و حرج، قاعده لاضرر، امام صادق