پایان نامه با کلید واژگان امام خمینی، امام خمینی(ره)، هستی شناسی، انسان شناسی

دانلود پایان نامه ارشد

معاصر دارد نیز در ساختن نگرش و ذهنیت امام به هویت تأثیرگذار بوده است.
اساس و مبدأ شکل گیری این گفتمان طرح مسئله عقب ماندگی ایران است. این مسئله از زمان رویارویی ما با تمدن جدید غرب در نیمة اول قرن نوزدهم و در نتیجه توجه به انحطاط و عقب ماندگی «خود» در مقابل رشد و ترقی «غرب» پدیدار شد. گفتمان غرب گرایی در دوران پهلوی ها نیز همچنان برگفتار وکردار نخبگان فکری و سیاسی ایران سایه افکنده بود؛ برنامه های نوسازی غرب گرایانه پهلوی که بر سه اصل اساسی یعنی ناسیونالیسم افراطی (شوونیسم)، مدرنیسم و سکولاریسم استوار شده بود، بر رویارویی میان دوگفتمان غرب گرایی و بازگشت به خویشتن دامن زد و تعارض میان این دو گفتمان را بیش از پیش روشن ساخت.
مرور زندگی سیاسی امام خمینی(ره) نیز مؤیدآن است که تأکید ایشان براستقلال و خودکفایی و خروج از وابستگی به شرق وغرب، بیش از هرچیزدر قالب دغدغه ایشان برای احیای خودباوری و بازگشت به خویشتن قابل تبیین است، ایشان در تبیین رابطة میان خودباوری با وابستگی می فرمایند:
مردم را جوری بارآورده اند که سلب اطمینان کردند از خودشان. استقلال فکری ما را از ما گرفتند. ما در فکر و اندیشه و روح وابسته شدیم. این وابستگی بسیار اسفناک است. وابستگی نظامی را با یک روز یا یک ماه می شود رفع کرد و بیرونشان کرد. وابستگی اقتصادی قابل جبران است زود می شود جبران کرد اما وابستگی روحی و انسانی بسیار مشکل است (صحیفة امام، 1389، ج8: 23).
امام خمینی(ره) نیز همچون سایر علمای عصرمشروطه مهم ترین مؤلفة هویت ایرانی را اسلام می دانست و براین باور بود که راه تحقق یافتن خویش، مکتب اسلام و عمل به ارزش های دینی است. با وجود این، گرچه اندیشة امام خمینی(ره) پیرامون هویت، ثمرة گفتمانی است که با جریان اصلاح طلبانة دینی از یک سو و با گرایش های منتقدانه به غرب از سوی دیگر، از سید جمال الدین اسد آبادی آغاز شد و در انقلاب اسلامی ایران به تحقق رسید؛ اما تفاوت های مشخصی نیز میان نگرش امام و دیگر منتقدان متعلق به این گفتمان وجود دارد. تفاوت امام خمینی(ره) با علمای عصرمشروطه و سایر مراجع و اندیشمندان اسلامی که یافتن پاسخی برای کیستی ما را احیای هویت اسلامی می دانستند، در چگونگی تحقق و تقویت آن است و این تفاوت هم به تجربه های تاریخی امام خمینی(ره) و هم استنادهای نقلی و عقلانی ایشان ازآیات قرآن و سیرة نبوی و علوی برمی گردد (خسروی، 1390: 11 ـ 14).
2. 1. 2. نقش هستی شناسی امام خمینی(ره) و تأثیر آن در بازسازی هویت زن مسلمان
هستی شناسی و جهان بینی امام ریشه در مکتب حیات بخش اسلام داشته و برگرفته ازآن است. براین اساس امام خمینی(ره) معتقد بودند که تمام اجزای جهان هستی از پایین ترین سطح تا بالاترین آن در عین تکثر و تعدد از وجود یگانه ای که همان ذات باری تعالی است سرچشمه می گیرد؛ یعنی اینکه در رأس همة عالم هستی یک واجب الوجود که همان خداوند تعالی است قرار دارد و همة آنچه در مراتب بعدی قرار گرفته است مخلوق او بوده و موجودات ممکنی هستند که نه تنها وجود خود را مدیون اویند بلکه درتمام زمینه ها در فقر مطلق نسبت به ذات خداوند به سر می برند.
این نگرش که مبتنی براصل فلسفی «وحدت درعین کثرت و کثرت درعین وحدت» است و به نگرش وحدت وجودی معروف است. بدین معنی است که کل جهان هستی از یک تجانس و یگانگی خاصی برخوردار است. زیرا تجلی یک هستی مطلق و واحد است که همة آنها را خداوند در یک آنی به وجود آورده است و سرانجام هدف از خلقت تمام عالم هستی «انسان» و تحقق سعادت و کمال او از طریق اطاعت از دستورات الهی و عبادت خداوند و طی نمودن آزمایش های متعدد الهی در این جهان است. بر همین اساس در چنین تفکری هدف از خلقت جهان، انسان بوده که باید به عنوان موجودی که جامع جمیع مراتب وجود است، رشد یابد و استعدادهای بالقوة خود را به فعلیت برساند تا از این طریق به کمال مطلوب خود دست یابد (فوزی،1382: 65).
2. 1. 3. نقش اسلام شناسی امام خمینی(ره) و تأثیرآن در بازسازی هویت زن مسلمان
در نگاه امام خمینی(ره)، اسلام در مقابل ظلم ساکت نیست، عدالت محور و مؤید آزادی است، حکومت دارد و کلیة شئون فردی و اجتماعی انسان را در برمی گیرد. به این ترتیب نگرش امام خمینی(ره) به هویت، ریشه درنگاه جدایی ناپذیری میان دیانت وسیاست و بنای حکومتی مبتنی بر اندیشه های دینی دارد. بنابراین حکومت ابزاری در خدمت هویت و برای احیا و تقویت آن محسوب می شود.
آنچه که درنگرش امام خمینی(ره) درخصوص سطوح هویت ازجایگاه و اهمیت بالاتری برخوردار است دوسطح فردی یا همان هویت انسانی و سطح جمعی یا امت است. از آنجا که امام خمینی(ره) براساس هستی شناسی توحیدی و انسان شناسی دینی، انسان را موجودی کمال طلب و دارای فطرتی می داند که درون آن زمینه ها و استعداد های الهی و شیطانی به صورت بالقوه از طرف خداوند قرار داده شده است؛ به صورت ذاتی تفاوتی میان آن ها قائل نیست. اما براین باوراست که عوامل مختلف درطول زندگی انسان سبب به فعلیت درآمدن این استعداد متضاد می شوند و درنتیجه دو نوع هویت الهی وشیطانی بروز می کنند. بنابراین چون تربیت و نقش جامعه درشکوفایی استعداد انسان اهمیت خاصی می یابد، از میان هویت فردی و جمعی به جامعه بیش از فرد اهمیت می دهد.
از آنجا که درآیات الهی، امت اسلام از جایگاه اصلی برخورداراست، امام نیز هویت جمعی را در نگاه کلان مترادف با امت تعریف می کند و بر اولویت امت تأکید می ورزد و ازآنجا که به مکتب اسلام به عنوان مکتبی حیات بخش و سعادت بخش ایمان دارد، این اولویت بندی را نیز در مسیر سعادت وکمال فرد می داند. وجه بارز تمایز مفهوم امت از ملت در جنس آن است. امت دارای روح، ارزش ها، معنویت و به عبارتی کلی مؤلفه های فرهنگی واعتقادی است که پرورش انسان درمسیر کمال الهی و فعلیت یافتن هویت الهی را ممکن می سازد و دارای کار ویژه ای است که هویت های کم رنگ تر همچون قومی، منطقه ای و نژادی را با خود هم جهت می کند و به آن ها هویتی واقعی و وحدت بخش می دهد (فوزی، 1379: 73).
2. 1. 4. نقش انسان شناسی امام خمینی(ره) و تأثیرآن در بازسازی هویت زن مسلمان
انسان شناسی امام خمینی(ره) به تبع هستی شناسی و جهان بینی وی متأثر از دیدگاه توحیدی ایشان است. انسان در مکتب اسلام دارای اهمیت و جایگاه بسیار والایی است او اشرف مخلوقات عالم بوده به طوری که خداوند بعد از خلقت اوآیة «فتبارک الله احسن الخالقین» را بیان نمود. در تفکر اسلامی مبنای جهان، تحولات و تبادلات اجتماعی انسان است و در این زمینه نقش اراده و اختیار انسان از همه چیز برجسته تر است. تأکید اسلام برسرشت انسان، فطرت و انسانیت فرد در همین راستا ارزیابی می شود. لذا درون انسان جهانی است که با جهان خارج پیوند تنگاتنگی دارد و راه شناخت جهان از درون انسان می گذرد.
براین اساس انسان شناسی امام خمینی(ره) نیز به عنوان یک متفکر اسلامی، برآمده از جهان بینی توحیدی و الهی است. لذا اهمیت انسان در نظر ایشان همان جایگاه و اهمیتی است که در اسلام بیان شده است. براین اساس ایشان انسان را مخلوق خداوند و خلیفة او برروی زمین می داندکه کل جهان هستی طفیلی وجود اویند که در این میان هدف از خلقت انسان تبدیل انسان طبیعی به انسان الهی و در نهایت رسانیدن او به سعادت و کمال مطلق از طریق وصول به رحمت لایزال است (فوزی،1382: 67).
بدان که انسان تنها موجودی است که جامع همه مراتب عینی و مثالی و حسی است و تمام عوالم غیب و شهادت و هرچه درآنهاست در وجود انسان پیچیده و نهان است. چنانکه خدای تعالی می فرماید: «خداوند همه نامها را به آدم آموخت» … پس انسان خلیفة خداست برخلق او و بر صورت الهی آفریده شده است. متصرف در بلاد خداست و خلعت های اسماء و صفات خداوندی را در بر کرده و در گنجینه های ملک و ملکوت او نفوذ دارد. روحش از حضرت الهیه بر او دمیده شده، ظاهرش نسخه ای است از ملک و ملکوت و باطنش گنجینه های خدای لایموت و چون جامع همه صورت های کونیه الهیه بود از این رو در تحت تربیت اسم اعظمی که به همة اسماء و صفات محیط بود و بر همه رسم ها و تعیّن هاحکومت داشت قرار گرفت … (امام خمینی،1386: 15).
2. 1. 4. 1. ویژگی های انسان در اندیشه امام خمینی(ره)
ازدیدگاه امام خمینی(ره) انسان دارای ویژگی های مختلف و متعددی است که جزء ذات او می باشد و از طرف خداوند و به صورت فطری در درون او نهاده شده است. این ویژگی ها عبارتند از:
1. موجودی وابسته و فقیر در برابر حقیقتی متعالی و بی پایان یعنی خداست؛
2. موجودی آگاه است؛
3. موجودی مختار است؛
4. موجودی کمال جوست و کمال جویی او نامحدود است (امام خمینی، 1375: 127)؛
5. تربیت پذیر است و انبیا برای تربیت او فرستاده شده اند؛
6. بدون دستگیری وحی، در رسیدن به کمالات خویش توفیقی نخواهد داشت (همان، 237)؛
7. موجودی مسئول است.
در میان این اوصاف، وصف نخست، یعنی فقر وجودی صفت ویژة انسان نیست؛ زیرا همة هستی، مخلوق، فقیرو وابسته به خداست و انسان به عنوان جزئی از هستی، وجودی فقیر و وابسته دارد و تنها تفاوت این است که انسان می تواند بر فقر خویش آگاهی یابد (همان، 222). این آگاهی، او را به تکاپویی از سر بصیرت به سوی کمال مطلق می کشاند؛ یعنی او را که تکویناً به حقیقت مطلق هستی متوجه است با توجهی آگاهانه به سوی کمال مطلق سوق می دهد. این رتبه از آگاهی، یعنی شناخت فقر خویشتن و آگاهانه به سوی حق شتافتن، نقطة اوج ویژگی دوم انسان است.
ویژگی سوم یعنی مختار بودن انسان، تعیین کنندة جهت حرکت اوست. جهت حرکت انسان وابسته به شناختی است که او از خود دارد. اگر او به فقر همه جانبة خویش در برابر خدا معترف باشد، ‌جهت حرکت او به سمتی است و اگر از فقر خویش غافل باشد جهت دیگری را برای حرکت خود برمی گزیند و طبیعی است موجودی که خود را فقیر می یابد به مبدأ غنا توجه کند.
به عبارت دیگر، اگر انسان در ویژگی اول و دوم خویش به رتبة «فقرآگهی» رسید، دارا بودن قوة اختیار باعث حرکت کمالی شتاب دار او می شود؛ یعنی ویژگی چهارم او (کما ل جویی نامحدود) را در بالاترین و بهترین شکل ممکن تحقق می بخشد؛ اما اگر قوة آگاهی انسان، او را به استشعار نسبت به فقر خویش رهنمون نشود، آنگاه فقر وجودی و تکوینی انسان، او را در حد دیگر موجودات طالب کمال خواهد کرد و به سوی آن هدایت خواهد نمود، با این تفاوت که در این فرض، اختیار او در دام «اشتباه کمال» گرفتار خواهدآمد، یعنی اموری را برخواهد گزید که کمال حقیقی نیستند وتلاش اودر راه دستیابی به آنها فرجامی ناخوشایند خواهد داشت. این کمال غیرحقیقی را کمال موهوم می خوانیم (امام خمینی،1375، 182 ـ 184).
انسان همواره در معرض خطر گزینش کمال موهوم است. این خطر با خصیصة تربیت پذیری که در نهاد انسان نهاده شده است، قابل پیشگیری است. تربیت پذیری انسان می تواند وسیله ای باشد تا از خطا برهد. این ویژگی آنگاه برای انسان مفید واقع می شود که مربی او از منبع علم مطلق بهره مند باشد و با اتکا به چنین علمی، از اشتباه در مصداق کمال منزه باشد. مجموعة ویژگی های انسان همچون آگاهی، فقرآگاهی، اختیار و نیازمندی به دین، از او موجودی مسئول می سازد، زیرا اگر انسان در توجه خویش به کمال از آگاهی و اختیار خویش بهره نگیرد و موجودی مسئول نباشد، گویی درکیفیت خلقت او امری غیرحکیمانه رخ می دهد و ویژگیهای آگاهی، اختیار و تربیت پذیری او عبث و بیهوده است (فتحلی خانی، 1380: 21).
2. 1. 4. 1. 1. جلوه رحمت الهی و خلیفه اللهی انسان
امام خمینی(ره) انسان را تنها موجودی می داند که از مختصات الهی برخوردار است و می تواند بر مسند الهی بنشیند وخود را تالی تلو الهی بداند و می فرماید: «این از مختصات انسان است که حق تعالی او را با جمیع اوصاف وصفات مقدس خودش ایجاد کرده است» (صحیفه امام،1389، ج13: 285). ایشان در خصوص انبیاء به عنوان انسان های برگزیده، آنها را جلوه رحمت خدا می داند که خداوند متعال با صفاتش درآنها جلوه گر شده وآن

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با کلید واژگان امام خمینی، نهی از منکر، امر به معروف، قرآن کریم Next Entries پایان نامه با کلید واژگان امام خمینی، امام خمینی(ره)، کمال مطلق، عالم ماده