پایان نامه با کلید واژه های نقوش هندسی، ایوان غرب، دوره صفویه

دانلود پایان نامه ارشد

نظر می رسد که با این همه تزئینات هندسی در هنر ایرانی جزء در سده ی پنجم هجری / 11 م به اوج اهمیت و شکوه خود نرسید، که این ناشی از هم خوانی و سازگاری بسیار آن با قالب های آجر وموزاییک سفالی بود. (محمد حسن،250:1388).
دوران تیموری و صفوی اوج آفرینش نقوش گردان و دوار است، چنان که خط نرم ومنعطف نستلیق در این دوره پیدا شد، لذا کاربرد نقوش هندسی نسبت به دوران قبل کمتر بوده است؛ ولی این نقوش همچنان حضور خود را در آثار گچ بُری حفظ کرده اند. (مکی نژاد،80:1387).
2 – 6 – 6 . نقوش خطی (خط نگاره ها)
نقوش خطی در هنرهای اسلامی جایگاه والایی در تزئینات دارد. خط عربی همراه با رشد و گسترش اسلام رواج همگانی یافت و در مدتی کوتاه به چنان زیبایی تزئینی رسید که هیچ خط دیگری در سراسر تاریخ بشریت به آن دست نیافته است. (حسن،247:1388). هیچ هنری چون هنر اسلامی تا کنون به این حد، نه فقط در تزئین معماری آثار مقدس و مهم بلکه در اشیای زندگی روزمره، از خط و تزئینات خطی استفاده نکرده است و اصولاً هیچ خطی چون رسم الخطی که کوفی نامیده می شود برای مقاصد تزئینی به انواع و انحنای مختلف تا به این حد مناسب نیست. (فلوری،29:1342). تزئینات کتیبه های کوفی ایرانی امتیاز خاصی و فرق زیادی با تزئینات کوفی سایر کشورهای اسلامی ندارد، فقط زمینه ای که ایرانیان برای تزئین آن با خط کوفی تهیه می کردند خیلی شکیل تر ومزین تر از زمینه هایی بود که در سایر ممالک اسلامی برای این منظور تهیه شده است. بهترین شاهد، تزئینات کتیبه های دوره ی سلجوقیان است. (حسن،294:1320). این کتیبه ها،بسته به مهارت صنعتگران و هنرمندان، هر کدام از زیبایی خاصی برخوردارند. در اکثر اینها،کتیبه نگاران بیشتر به زیبایی ترکیب حروف ،و آفرینش هنری تمایل دارند تا به آسان خوانی کتیبه. (حاتم :1386، 198).
می توان مرکز خط بنایی را اصفهان دانست زیرا اوج شکوفایی این خط ذر دوره صفویه و در اصفهان – پایتخت ایران – بود و در بیشتر ابنیه تاریخی این دوران خط بنایی به چشم می خورد. (ماهر النقش ، 1365: 87 ). خط دیگری که در کتیبه نگاری در آن استفاده شده خط کوفی بنایی معقلی است .این خط در زمینه های شطرنجی شکل میگیرد و حرکات حروف در امتداد مربع یا مربع های قناس پشت سرهم ادامه می یابند و کلماتی را تشکیل میدهند. این کلمات معمولا بدون نقطه نوشته میشوند .اما این خط در دوره صفویه در اصفهان به کمال رسید. (حاتم : 1386 ،200) .

جدول شماره 2 . 4
بررسی نقوش به کار رفته در مسجد جامع عباسی

موقعیت
ترکیب بندی
نوع نقوش مورد استفاده
اندازه ی نقوش
رنگ های مورد استفاده
حاشیه
ویژگی شاخص
سردر
ترکیب بندی ترنجی، انعکاسی و گردش حلزونی
سربندترنجی لب کنگره ای، خط ثلث و کوفی بنایی، ستاره هشت، نقش گلدانی، اسلیمی ماری، گل پنج پر کنگره دار، ساده و تیزه دار، گل پروانه ای، غنچه، برگ ختایی، طاووس، تاس و سوسن، گلدانی، سربند، گل اناری، برگ اناری
کوچک
آبی لاجوردی، قهوه ای، سبز تیره، سیاه، فیروزه ای، سفید، زرد
واگیره اسلیمی، اسلیمی ماری و سربند
به علت استفاده از کاشی معرق، نقوش مورد استفاده به صورت ظریف و کوچک به کار رفته اند
در اصلی
ترکیب محراب و انعکاسی
سربند کادر به صورت چهارلنگه کنگره ای، سر بند موج با تو سازی اسلیمی، سر بند ترنج لب کنگره ای، گل پروانه ای، گل پنج پر، غنچه، اسلیمی، پرنده، خط نستعلیق
اسلیمی نسبتاً درشت، نقوش گیاهی و پرنده های ظریف
نقره ای و طلایی
سربند به صورت چهار لنگه با توسازی اسلیمی، سر بند باتوسازی خط نستعلیق
غلبه نقوش اسلیمی بر سایر نقوش

ادامه جدول شماره 2 . 4
موقعیت
ترکیب بندی
نوع نقوش مورد استفاده
اندازه ی نقوش
رنگ های مورد استفاده
حاشیه
ویژگی شاخص
ایوان شمالی

کف ایوان شمالی

ترنجی، انعکاسی و تکثیری و انتقالی، گردش حلزونی اسلیمی

موجی
برگ مو، خط ثلث و بنایی، نقش گلدانی، گل شاه عباسی، شمسه ایرانی، سربند کشکولی لب کنگره ای، نقوش اسلیمی حمیل دار، چنگ دار و پیچک دار، سر بند موجی، گل پنج پر، سربند صنوبری، لبه ی بیز
نقوش فرنگی، گل کوکب، زنبق، گل رز، اختر، گلدان، برگ فرنگ
اسلیمی های ظریف، برگ مو و شکوفه های درشت

متوسط
قهوه ای، زرد، فیروزه ای، لاجوردی، سیاه، بژ، سفید

صورتی،قهوه ای، زرد، لاجوردی، سبز، سیاه، سفید
واگیره اسلیمی و ختایی، واگیره ختایی

اکثر نقوش نسبت به سردر بسیار پُر کار و درشت می باشد

در اینجا از نقوش فرنگی استفاده شده است
ایوان غربی
تکثیری و انتقالی و گردش حلزونی، محرابی
برگ مو، پیچک و ابرهای چینی، اسلیمی ماری، گل اناری، دسته گل پنج پر، گل پنج پر لب کنگره ای و ساده، برگ ختایی با تو سازی گل پنج پر، سر بند اسلیمی حمیل دار و چنگ دار
متوسط
لاجوردی، زرد،فیروزه ای، سبز، سیاه، سفید، کرمی
واگیره اسلیمی و ختایی، واگیره ختایی و بازو بندی
در این قسمت از بنا تأثیر نقوش چینی نسبت به سایر قسمت های دیگر بنا بیشتر است

ادامه جدول شماره 2 . 4
موقعیت
ترکیب بندی
نوع نقوش مورد استفاده
اندازه ی نقوش
رنگ های مورد استفاده
حاشیه
ویژگی شاخص
ایوان غربی

اسلیمی چنگ دار و دهنه اژدری، غنچه، نقوش قاب بندی شده اسلیمی، خط ثلث، سر بند کشکولی و ترنجی لب کنگره ای، غنچه، گل پروانه ای، برگ مو، لبه ی بیز

شبستان غربی
انعکاسی و گردش حلزونی
کادر جناقی در لبه ی شمسه، اسلیمی کنگره دار توسازی شده با گل پنج پر ساده، سربند ترنجی ، کشکولی، موج و صنوبری، گل پنج پر لب کنگره ای، اسلیمی دهنه اژدری، لنگر، برگ ختایی، دسته گل پنج پر لب تیزه دار، ته برگ، طوق، گل اناری، گل پروانه ای، برگ مو، گره ده تند، خط ثلث
بندهای اسلیمی متوسط و ختایی نسبتاً درشت
لاجوردی، سیاه ، سبز، کرمی، سفید،فیروزه ای
واگیره ختایی، واگیره اسلیمی
در قسمت هایی از بنا نقوش هندسی نیز استفاده شده است و همچنین نقش گلدانی کمتر به کار رفته است

موقعیت
ترکیب بندی
نوع نقوش مورد استفاده
اندازه ی نقوش
رنگ های مورد استفاده
حاشیه
ویژگی شاخص
شبستان شرقی
انعکاسی و گردش حلزونی
سربند ترنجی و کف تخت کنگره ای باتوسازی اسلیمی، لنگر لب کنگره ای، دسته گل پنج پر تیزه دار، گل شش پر کنگر دار، سربند صنوبری، برگ ختایی، لبه بیز، گل اختر و میخک، سر بند ترنجی به صورت چهار لنگه، گره ده تند، میمون، بز، طاووس، قوچ، عقاب، ببر، گاو، خط ثلث، برگ مو، گل اناری
متوسط
لاجوردی، زرد، زرد، سبز، سفید، سیاه، فیروزه ای
واگیره ختایی، واگیره اسلیمی و ختایی
در این قسمت علاوه بر استفاده از نقوش هندسی و پرندگان، از تصاویر حیوانات هم استفاده شده است
گنبد خانه
زیرگنبد ترکیب بندی حلزونی و تکثیرشعاعی، دیوارها انعکاسی و گردش حلزونی و محرابی
زیر گنبد سربند صنوبری و کف تخت، اسلیمی حمیل دار و پیچک دار، گل اناری، غنچه، برگ ختایی، گل پنج پر، لبه ی بیز، خط ثلث
دیوارها گلدان لب کنگره دار، لنگر، سربند کف تخت و ترنجی، برگ مو، اسلیمی دنه اژدری، خط ثلث، ابر چینی، لبه ی بیز
نقوش به کار رفته نسبت به سایر نقوش دراین قسمت ازبنا ظریفتر می باشد
سورمه ای، لاجوردی، سبز، زرد، فیروزه ای، سفید، کرمی
زیرگنبد واگیره ختایی،دیوارها واگیره اسلیمی تو سازی شده همراه سربند، واگیره ختایی،واگیره اسلیمی و ختایی
غلبه نقوش اسلیمی بر ختایی در حال که نقوشی که در حاشیه ها به کار رفته اکثراً ختایی است

ادمه جدول شماره 2 . 4
موقعیت
ترکیب بندی
نوع نقوش مورد استفاده
اندازه ی نقوش
رنگ های مورد استفاده
حاشیه
ویژگی شاخص
ایوان شرقی
انعکاسی و گردش حلزونی و محرابی
سر بند صنوبری، کشکولی، ترنجی و لب کنگره ای، گل اناری درشت و تو سازی شده، برگ ختایی تو سازی شده، با گل پنج پر، گل پنج پر لب کنگره ای درشت، برگ مو، غنچه، گل پروانه ای، لنگر لب کنگره ای، اسلیمی و بند اسلیمی حمیل دار، خط ثلث، لبه ی بیز، ابر چینی، گلدانی
متوسط و درشت
لاجوردی، سبز، فیروزه ای، زرد، سیاه، سفید
واگیره ختایی، واگیره ختایی اسلیمی
استفاده از پیچ مقرنس کاری شده صرفاً در این قسمت از بنا
مناره ها
تکرار نقوش
کاربرد خط بنایی؛ با نام های اللّه، محمّد، علی، نقوش هندسی هم چون؛ ترنجی شمسه 8 ، سلی، اسلیمی و ختایی ساده
کلمه ها به صورت درشت و نقوش به صورت ظریف می باشند
فیروزه ای، سفید، لاجوردی، حنایی، سیاه، سورمه ای
واگیره ختایی و اسلیمی
غلبه ی نقوش هندسی و کوفی بنایی بر سایر نقوش اسلیمی و ختایی

2 – 7 . جمع بندی
در یک نگاه کلی تمامی نقوش به کار رفته در مسجد جامع عباسی از جمله؛ انواع اسلیمی ها و ختایی ها، اگرچه در تمامی قسمت های بنا به صورت مشترک استفاده شده اند ولی در هر قسمت با ویژگی خاص و تفاوت ایی به کار رفته اند. از جمله این خصوصیات می توان به موارد زیر اشاره کرد:
نقوش مورد استفاده در سردر ورودی به علت استفاده از کاشی کاری معرق دارای ظرافت بسیار زیادی می باشند که همین ظرافت را می توان در پیچ لاجوردی معرق کاری شده در ایوان شرقی مشاهده نمود. البته به علت کاربرد کاشی معرق، نقوش در این قسمت ها تنوع بالایی نداشته، مثلاً از برگ مو یا شکوفه استفاده نشده است و حتی تو سازی مختصری دارند.

23 22
تصویر 2 – 22 : ایوان شرقی مسجد جامع عباسی. ( مأخذ : نگارنده )
تصویر 2 – 23 : سر در ورودی مسجد جامع عباسی. ( مأخذ : نگارنده )
تنها در سه قسمت از از مسجد، از نقوش حیوانات استفاده شده است از جمله : پایین در اصلی مسجد که تصویر دو پرنده را با تکنیک قلزنی و سبکه بری به تصویر در آمده است و یا دسر رد اصلی مسجد که دو طاووس به صورت قرینه در دو طرف کوزه آب حیات که درخت زندگی از درون آن روئیده نقش بسته است و دیگری در ایان شبستان شرقی می باشد. که البته در به تصویر در آوردن حیوانات در هر سه مکان تفاوت هایی وجود دارد، از جمله نقش طاووس در سردر مسجد به صورت ساده و به دور از شیوه ی طبیعت گرایانه کار شده است و ای در حالی است که سعی شده نقش حیوانات و پرندگان در ایوان شرقی، همچنین در اصلی به صورت طبیعت گرایانه کار شود.

25 24
تصویر 2 – 24 : در ورودی مسجد جامع عباسی. (مأخذ : نگارنده)
تصویر 2 – 25 : سر در ورودی مسجد جامع عباسی. (www.makanbin.com )

تصویر 2 – 26 : شبستان شرقی مسجد جامع عباسی. (مأخذ : نگارنده)
در عصر صفویه طاووس را علاوه بر اینکه یک مرغ بهشتی دانسته اند، به عنوان دربان و راهنمای مردم به مسجد باور داشتند. هم زمان شیطان را دفع و مؤمنان را استقبال می کند.
اسلیمی ها و ختایی های موجود در ، در اصلی ساده بدون تزئینات و تو سازی می باشد. در نقوش کف ایوان شمالی می توان کاملاً تأثیر غرب را در ترکیب بندی، رنگها و گل ها مشاهده نمود. همچنین سایر نقوش از جله اسلیمی ها و ختایی ها پر کار تر و درشت تر می باشد. در ایوان غربی مسجد کالاً می توان تأثیر هنر چینی را در نقوش از جمله اسلیمی ها، جوانه ها، نقوش قاب بندی شده مشاهده نمود. حتی در مواقعی از ابر چینی به صورت مستقیم استفاده شده است.

تصویر 2 – 27 : ایوان غربی مسجد جامع عباسی. (مأخذ: نگارنده)
تنها در شبستان غربی و شرقی، سردر مسجد، مناره ها از نقوش هندسی همچون ستاره هشت پر، تاس و سوسن، ترنج ، طرقه و … استفاده شده است.

تصویر 2 – 28 : شبستان غربی مسجد جامع عباسی. ( مأخذ: نگارنده)
نقوش

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با کلید واژه های هنر اسلامی، نقوش هندسی، ادبیات فارسی Next Entries پایان نامه با کلید واژه های تخت جمشید، مکتب اصفهان، دوره اسلامی