پایان نامه با کلید واژه های معرفت نفس، امام صادق، عقل و نقل، معرفت خداوند

دانلود پایان نامه ارشد

كردم فرمودند: در جاي خود باش. آن‏گاه برخاست و داخل خانه شد؛ پس از زمان كوتاهي، مرا صدا زد: كه داخل شو؛ وارد خانه شدم وامام به من فرمودند: آن چيست؟ گفتم: شما بگوييد فدايت شوم. آن‏گاه امام (، دست خويش را برزمين گذاشت، و من ديدم كه خانه به دورم مي‏چرخد، و امر بزرگي مرا گرفت [حالت عجيبي به من دست داد] و نزديك بود هلاك گردم. امام ( خنديد؛ عرض كردم: جانم به فدايت، مرا بس است، نمي‏خواهم.222
در اين موضوع و تأثيرات سلوكي اسماء برخي ادعيه و روايات بسيار مغتنم است. از مهمترين آن ادعيه دعاي جوشن كبير است.223 در اين دعا سالك خداوند را با اسماء هزارگانه حق مي‌خواند و هر بار پنجاه اسم حق تعالي را مي‌خواند و پس از هر ده اسم رهايي از آتش را با اين زمزمه طلب مي‌كند سُبْحَانَكَ يَا لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ الْغَوْثَ الْغَوْثَ خَلِّصْنَا مِنَ‏ النَّارِ يَا رَبّ‏. نيز دعاي مجير كه براي سالك در حال قبض و خروج از آن بسيار راهگشا است داعي در اين دعا كه با خواندن اسماء حق طلب خروج از نار نفسانيت و معاصي را دارد با اين تعابير سُبْحَانَكَ يَا اللَّهُ تَعَالَيْتَ يَا رَحْمَانُ أَجِرْنَا مِنَ النَّارِ يَا مُجِيرُ سُبْحَانَكَ يَا رَحِيمُ تَعَالَيْتَ يَا كَرِيمُ أَجِرْنَا مِنَ النَّارِ يَا مُجِير224
احصاء اسماء: در روايت نبوي مشهوري اينگونه آمده است كه خداوند داراي نود و نه اسم است كه هر كس آن‌ها را شمارش كند در بهشت وارد گردد. 225احصاء اسماء الهي‏ در لغت يعني شمارش نام‏هاي خدا، و در حقيقت در مرتبه آغازين سلوك، علم و ايمان به معاني آن‌ها و عمل به حقيقت و محتواي آن‌ها است كه فوائد دنيوي و اخروي را ثمر دهد؛ در روايت آمده از براي خدا نود و نه اسم است، كه در روايت فرمودند: كسي كه بخواند خدا را با آن‌ها دعايش مستجاب گردد. مرتبه ديگر از احصاء اسماء الهيه، تحقق و اتصاف سالك به اين اسماء است و اما مرتبه عالي احصاء اسماء تحقّق به حقيقت آن‌ها است كه انسان را به بهشت وارد مي‌كند من احصاها، دخل الجنّة.226
كيفيت احصاء اسماء همان سلوك روحي است، به تعبير عبدالصمد همداني شمارش‏ اسماء خدا براي كسي ميسر نمي‏شود مگر آنكه به همه اين مقامات و منازل سلوك بپردازد و برسد. 227 ابن‌فهد حلي در پايان كتاب عده الداعي, كه درباره شرائط دعا و اجابت آن است، خاتمه‌اي در باره اسماء حسني ذكر مي‌كند و گويد: مقصود از اين كتاب آگاهي بر علل اجابت دعاست و رسول خدا( فرمودند: خداي تعالي نود و نه اسم دارد كه هر كس به آن واسطه خداي را بخواند خداي تعالي وي را اجابت مي‏كند.228 اهل عرفان در تحليلي عميق، احصاء اسماء الهيه بر سه گونه دانسته‌اند:1ـ احصاء اسماء با رسيدن به مرتبه احديت و فناء في الله كه مقام اولياء الله بوده جنّت ذات است. 2ـ احصاء اسماء الهي با تخلّق به اخلاق الهي و نبوي و علوي كه مقام خواصّ اصحاب يمين بوده موجب دخول انسان به جنّت صفات و ملكات است3ـ احصاء اسماء الهي با يقين داشتن به حقّانيت آن‌ها و عمل به مقتضاي آن‌ها و توكل به خدا در امور كه موجب دخول انسان در بهشت افعال مي‌شود كه پايين ترين درجات بهشت است. البته هر كدام از اين درجات سه گانه احصاء و مظهريت براي اسماء الهي و به تبع آن‌ها بهشت، داراي درجات فراواني نيز هستند.229

فصل چهارم: مبناي معرفت‌شناختي سلوك

➢ گفتار اول: تجربه و شهود سالكانه
➢ گفتار دوم: عقل و نقل معصوم، معيار سنجش تجربيات سالكانه

درآمد
به ساحت‌هاي بطوني دين به عنوان مهمترين مبناي دين‌شناختي سلوك و بحث مهم و مشهور «شريعت، طريقت، حقيقت» در فصل دوم پرداخته شد. همچنين مسئله «ذومراتب بودن هستي» در نظام عرفاني به عنوان مبناي مهم هستي شناختي سلوك عرفاني، در فصل سوم تبيين گرديد. در اين فصل، مبناي معرفت‌شناختي سيروسلوك عرفاني را با پرداختن به دو مبحث مهم يعني: «تجربه و شهود سالكانه» و «عقل و نقل معصوم، معيار سنجش تجربيات سلوكي» در ضمن دو گفتار، پيش خواهيم گرفت.
گفتار اول: تجربه و شهود سالكانه
تجربه سالكانه: در يك تقسيم‌بندي مي‌توان تجربه‌هاي عرفاني را به دو دسته تقسيم كرد: تجربه سالكانه، تجربه عارفانه. 230 آنچه از احوال، واردات، مقامات و معاملات قلبي و باطني كه سالك در مسير سلوك به سوي حق تعالي براي او رخ مي‌دهد، تجربيات سالكانه او گفته مي‌شود. بخش عمده اين تجربيات، در مسير سلوك، درباره منازل و مقاطع سير الي الله، و بخشي ديگري هم دستورالعمل و نحوه سلوك در اين مقامات است. به‌طور مثال سالك الي‌الله به تجربه عملي شهودي كه در اثر تهذيب باطن به آن دست مي‌يابد، در حالات روحي خود مشاهده مي‌كند كه مسير قرب الي الله از يقظه آغاز مي‌شود، سپس توبه و به همين ترتيب منازل و مقاماتي كه خود تجربه كرده را بيان مي‌كند. همچنين با تجربه عرفاني سالكانه در مي‌يابد كه دستوالعمل مفيد براي سيروسلوك در اين منازل اموري چون زهد، رياضت، مراقبه، محاسبه، ذكر، تفكر است؛ و درباره هركدام از اين‌ها به تفصيل تجربياتي را به دست مي‌آورد. با اين تجربه سالكانه، عارف به كيفيت رجوع به‌سوي خداي متعال و نحوه سلوك و مجاهدات و رياضات و نتايج اعمال و افعال و اذكار آگاه مي‌گردد. فناري سلوك را همان تعمیر باطن با معاملات قلبی و از طریق تخلیه و تحلیه می داند. 231 بنابرين عرفان عملي كه محصول و برآمده از تجربيات سالكانه عارفان است، 232 آگاهي به راه‌هاي تعمير باطن با معاملات قلبي و بوسيله تخليه قلب از مهلكات، و آراستن آن به احوال نجات بخش از طريق شهود سالكانه حاصل مي‌گردد. به تعبير ديگر تجربيات سالكانه ناظر به چگونگي مجاهده در جهت آزاد ساختن نفس از قيود و تگناهاي و تعلقات جزيي مادي، و در نهايت اتصال به مبدأ و وصول الي الله است. 233
دستيابي به تجربه و شهود سالكانه، ضرورت معرفت‌شناختي سلوك: امام صادق( به عنوان بصري فرمودند: «علم به درس آموختن نيست. علم نوري است كه خداي تبارك و تعالي در قلب كسي كه اراده مي‌فرمايد هدايتش نمايد، قرار مي‌دهد.».234 دستيابي به حقايق ديني و اسرار الهي، از طريق دريافت‌هاي باطني، الهامات يا علوم لدني از ثمرات سيروسلوك روحاني و اهداف مياني آن است. احاديث اهل‌بيت( بر اعتبار اين دريافت‌ها و طريقه رسيدن به اين الهامات رهنمونند. امام صادق( چشم پوشي از محرمات را باعث شهود قلبي عظمت و جلال حق معرفي مي‌كنند.235 بي‌ترديد محروميت بخش قابل توجهي از انسان‌ها در ارتباط معنوي با خداوند ناشي از عدم معرفت حضوري و شهودي اوست و اين عدم معرفت نه به دليل جهل به ادله اثبات خدا، بلكه به دليل عدم تزكيه و تهذيب درون است، دلائل فراواني براي اثبات خدا و ضرورت ارتباط با او وجود دارد، اما درون بايد پاك و مصفا گردد تا نور حق در دل‌ها بتابد، هرچه سلوك و رياضت بهتر و تزكيه و تصفيه متعالي‌تر گردد شهود فروغ جمال حق بيشتر و صافي‌تر گردد. با استقامت در سيروسلوك بارقه‌هاي گاه و بيگاه و واردات ناگهاني كم‌كم به شهود دائمي و دريافت‌هاي اختياري مبدل گردد.
دستيابي به ادراكات باطني و باز شدن چشم و گوش و حواس باطني، تنها با قطع تعلّق از دنيا و به اصطلاح موت ارادي حاصل مي‌شود:‌ پيش از آنكه بميرانند، بميريد. 236 اين موت اختياري خود تولّد معنوي است كه محصول سيروسلوك دقيق معنوي است. حضرت عيسي( مي‌فرمايند: «كسي كه دوبار [يكي از مادر و ديگري از تعلق به دنيا] متولّد نشود، به ملكوت آسمان‌ها داخل نمي‌شود».237 خالص شدن براي خدا، جهاد با نفس، زهد در دنيا، عمل به علم و تخلق به اخلاق روحانيين، برخي مقدمات رسيدن به اين شهود و علم لدنی است. بر اساس تعالیم اهل‌بیت(، هر كسي كه وجود خود را چهل روز براي خدا (از غير او) خالص كند، خداوند چشمه‌هاي حكمت را از قلب او بر زبانش جاري مي‌سازد؛238 پيامبر اكرم( فرمودند: «با تمايلات و خواهش‌هاي نفساني خويش مبارزه كنيد تا حكمت در دل‌هاي شما جاي گيرد»239؛ زهد و بی رغبتی به دنیا و قطع تعلقات نفسانی، زمینه بهرمندی از علم وهبی حق تعالی است: «هر كه زهد و بي‌رغبتي به دنيا پيشه سازد… بي آنكه از كسي علم بياموزد خداوند به او علم عنايت مي‌كند»؛240 پیش از این بیان شد كه هر عمل سلوكی، متضمن معرفت است، در حديث نبوي آمده است: «هر كس به آنچه دانست عمل كرد، خداوند علم آنچه نمي‌داند را به او به ارث مي‌رساند»؛241 تخلق به اخلاق ملكوتی و الهی, دریچه های قلب را برای فیوضات و علوم لدنی باز می كند:«علم نه در آسمان است كه بر شما فرود آيد و نه در زمين است تا براي شما بالا آيد، بلكه در قلب‌هاي شما آفريده شده است؛ به اخلاق روحانيان متخلّق گرديد تا براي شما آشكار شود».242
سیروسلوك عرفانی، طريق معرفت شهودي نفس: معرفت نفس، طريق معرفت خداوند است.243 از رسول گرامي اسلام( پرسيده شد: طريقه شناخت خداوند چيست؟ فرمودند: معرفت نفس.244 بي‌ترديد مراد از معرفت نفس، كه بر اساس برخي روايات سودمندترين معارف است، معرفت حصولي وآگاهي ذهني نيست، چرا اين مقدار از آگاهي، مستلزم شناختي شهودي از پروردگار نيست. معرفت نفس، اين است كه انسان، روي دل خويش را به‌سوي حق بگرداند و از هر مانعي خود را جدا ساخته و به خويش رجوع كند و به خود بپردازد تا آنكه به مشاهده خويشتن خويش نائل آيد، خويشتني كه حقيقتش عين نياز به خداوند سبحان است. اين شهود و معرفت نوراني با عبوديت كامل و سلوك معنوي و عمل به آنچه از دين دانسته مي‌شود حاصل مي‌گردد. معرفت نفس كه طريقه عرفاني بسياري از عرفا بوده است مترتب بر ذكر و مراقبه كامل و نفي خواطر است. بي‌شك خودسازي مقدمه خودآگاهي و خوديابي است و معرفت‏ شهودي‏ نفس به مدد مراقبت صغري و كبري يعني انجام فرائض و نوافل حاصل مي‌گردد چرا كه معرفت نفس با قرب وجودي به حق و رفع حجاب‌ها امكان پذير است. و طهارت معنوي كه حاصل سلوك و رياضت است معرفت‏ شهودي‏ نفس را به دنبال دارد. از اين رو يكي از معارفي كه تنها با شهود معنوي اصطياد مي‌شود معرفت نفس است. به تعبير برخي اهل معرفت «معرفت‏ شهودي‏ نفس‏ از مجلاي كشف در سير و سلوك انفسي است.»245 اميرالمؤمنين( معرفت نفس را فوز اكبر ناميدند و آن را سودمندترين معارف شمردند.246
طريقه معرفت نفس در سلوك بر مبناي خودسازي از طريق دوام مراقبه و نفي خواطر تا حصول معرفت نفس است.247 اين معرفت نفس كه موجب معرفت پروردگار مي‌شود، همان معرفت شهودي نفس است؛ يعني كسي كه فناء نفس را شناخت؛ بقاء رب را مي‌فهمد، كسي كه ذلت، عبوديت، فقر و مظهريت نفس را شناخت، عزت، ربوبيت، غني و اطلاق حق را مي‌فهمد و اين شناخت بدون سلوك معنوي حاصل نمي‌گردد. علامه طباطبايي درباره ضرورت سلوك عملي براي كسب معرفت نفس گويد: «شناخت نفس، مسأله فكري و نظري نيست، بلكه مقصدي عملي است كه جز از راه سلوك عملي معرفت تام و كامل نفس حاصل نگردد، و اما علم النفسي كه فلاسفه قديم، كتاب‌ها در پيرامون آن تدوين كرده‏اند، علمي نيست كه چيزي از اين غرض را تأمين كند، و همچنين علم نفس تربيتي كه متأخرين كتاب‌هايي درباره آن نوشته‌اند، نيز در حقيقت شعبه‌ايست از فن اخلاق به سبك قديم، و در ايفاي غرض مذكور اثري ندارد.»248
علم لدني اهل‌بيت( منبع سلوك: در ديدگاه اماميه، پيامبر اكرم( آورنده امين وحي الهي و اهل‌بيت( به‌عنوان وارثان علوم نبوت هستند. 249 علوم ائمه( موهبتي و علوم لدني است كه خداوند به آن‌ها اعطا مي‌كند و اين علوم به توارث از امامي به امام ديگر منتقل مي‌شود و جميع‏ شؤون ولايت محمديه براي عترت به‌نحو وراثت ثابت است و مأخذ معارف آن‌ها بعينه مأخذ معارف ختمي مقام است، لذا آنچه در معارف و حقائق كه بيان مي‌كنند مصون از خطاست. علماء حقيقي، اهل‌بيت( و متعلمين و اهل نجات، پيروان حقيقي ايشان در معارف و اخلاق و عمل صالح هستند، و ساير مردم خارج از جرگه اهل سعادت هستند. 250
اعتقاد به امامت، خلافت، عصمت، ولايت و مرجعيت دين و معنوي اهل‌بيت( از ويژگي‌هاي شيعيان است. و اين اعتقاد منافاتي با خاتميت ندارد؛ چرا كه سرچشمه بخشي از علوم اهل‌بيت( معارف بود، كه از

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با کلید واژه های امام صادق، ظاهر و باطن، عالم محسوس Next Entries پایان نامه با کلید واژه های امام صادق، قضا و قدر، عام و خاص، عقل و نقل