پایان نامه با کلید واژه های مرحب، گوشهی، قلعهی، درب

دانلود پایان نامه ارشد

على(ع) در قلعه را از جاى كند و چند متر پرتابش كرد. همچنین روایت کرده‌اند که در غزوهی خیبر وقتی که سپر از دست حضرت علی(ع) به زمین افتاد، او درِ قلعهی خیبر را کند و بر دست خود بلند کرد. بنا بر قولی دیگر، ابتدا در را روی خندق گذاشت تا صحابه از آن بگذرند، چون در کوتاه‌تر از دهنۀ خندق بود، آن را بر سر دست گرفت و صحابه از آن گذشتند(کاشفی، 1350، 313-315؛ ابن‌حسام، 1381، 611).
شيخ مفيد از عبد الله جدلى نقل ميكند كه گفت از امير المؤمنين علی(ع) شنيدم كه ميگفت چون درب خيبر را كندم آن را سپر خويش قرار دادم و با يهود جنگيدم تا آنگاه كه خداوند آنها را خوار نمود و شكست داد آن در را روى خندقى كه دور قلعه كنده بودند گذاشتم تا مسلمين از روى آن عبور كنند و سپس آنرا در ميان خندق انداختم و موقع برگشتن از خيبر هفتاد نفر از مسلمين نتوانستند آن را از جايش بر دارند.2
مجاهدات على(ع) در جنگ خيبر و فتح قلاع و كشتن شجاعان نامى يهود و مخصوصا كندن در قلعه و گرفتن آن با دست از كارهاى خارق العاده آن جناب محسوب ميشود كه نظير آنها از احدى ديده نشده است(شهیدی، 1387، 15-14).
ابن هشام در سیره خود و ابوجعفر طبری در تاریخ خویش مشروح مبارزه علی(ع) را در خیبر آورده و جزئیات جریان را مو به مو تشریح نمودهاند. «نویسندگان سیره مطالب شگفتانگیزی درباره قلع باب خیبر و خصوصیات آن و رشادتهای علی که در فتح این دژ انجام داده، نوشتهاند، و این حوادث، هرگز با قدرتهای معمولی بشری وفق نمیدهد، ولی خود امیرمؤمنان در این باره توضیح داده و شک و تردید را از بین برده است، زیرا آن حضرت در پاسخ شخصی چنین فرمود: «من هرگز آن در را با نیروی بشری از جای نکندم، بلکه در پرتو نیروی خداداد و با ایمانی راسخ به روز بازپسین» 12(سبحانی، 1346، 54).
«… روایت جنگ خیبر در تابلوهای نقاشی قهوهخانهای به دفعات به وسیله نقاشان خیالی بر پهنهی بوم آورده شده است. نقاشان بسیاری به میزان ذوق و هنرشان در کشیدن این روایت ادای دین کردهاند. با تمام این احوال، به دلیل اهمیت و گستردگی موضوع روایت، کمتر نقاشی موفق شده است یک صحنهی کامل و تمام عیار جنگ را به تصویر بکشد»(سیف، 1369، 180).

تصویر4-3) جنگ تاریخی خیبر، عباس بلوکیفر، محفوظ در مجموعه فرهنگی سعدآباد (سیف، 1369، 141)
4-2-1- تابلوی جنگ تاریخی خیبر اثر عباس بلوکیفر
این اثر در ابعاد 108 در 159 سانتیمتر، به شیوهی رنگ و روغن روی بوم کار شده است و در حال حاضر در مجموعهی فرهنگی سعدآباد نگهداری میشود. تاریخ خلق این اثر به درستی مشخص نیست ولی سفارش دهندهی آن شخصی به نام «غلام بوجار» صاحب قهوهخانهای در میدان اعدام سابق بوده است(تصویر4-3). این تصویر که ترکیببندی قرینهای دارد، به صورت واقعگرایانهتر کار شده، عمق نمایی دارد و از اصل بزرگنمایی شخصیتهای اصلی به عنوان اصلی از نقاشی قهوهخانهای بهره گرفته شده است. در این اثر هنرمند با استفاده از اصل روایتگری در نقاشی قهوهخانهای صحنههای مختلف جنگ را در کنار هم تصویر کرده و این امکان به وجود آمده که همچون پردههای تعزیه بسیاری از وقایع در آن واحد به چشم بخورد.13
به دلیل قدمت اثر، ترکهای زیادی در کل آن دیده میشود و فضای کلی آن با یک رنگ قهوهای کدر شده که این امر دیدن و خواندن مطالب را مشکل میسازد. در نگاهی کلی خط نوشتههای زیادی در قسمتهای مختلف تابلو دیده میشود که به واسطهی آنها بخشهای مختلف که هر کدام اشاره به موضوعی خاص دارند، در عین پیوستگی و یکپارچگی از یکدیگر تفکیک شدهاند. به دلیل یکپارچگی کل اثر تمامی صحنهها در یک بخش بررسی میگردند.
در بالاترین قسمت و وسط تابلو نوشتهی «لافتی الاعلی لاسیف الاذوالفقار» و کمی پائینتر از آن نوشتهی «ندای آسمانی» که توضیحی برای نوشتهی اول است، دیده میشود. کمی پائینتر از آن ابیات «… ندایی آمد ز عرش برین که ای بوتراب آفرین، آفرین» وجود دارد. در زیر این نوشتهها دو گروه جمعیت دیده میشود: اولی مسلمانان که در حال حمله از سمت چپ بوده و دیگری جماعت یهود که در حال گریز به سمت راست و گوشهی بالایی تابلو در جایی که قلعه با تمامی شکوه و عظمت خود تصویر شده است، میباشند و در مرکز نبرد اصلی بین حضرت علی(ع) و فرماندهی یهود «مرحب خیبری» صورت گرفته، نقاشی شده است.
در این بخش حضرت علی(ع) با چهرهای بسیار آرام و لباسهای معمولی سوار بر اسبی با رنگ روشن و در حال حرکت ضربهای سهمگین به مرحب که بسیار ترسان و هراسان، غرق در لباسهای رزم است، وارد کرده است. پرچم اسلام در بالای سر این حضرت قرار گرفته و جمعیت به دنبالهروی و پیروی از ایشان که راه را برایشان هموار کرده در حالی که عمقنمایی و پرسپکتیو در آنها رعایت شده، تصویر شدهاند. کمی پائینتر از مرکز تصویر و به صورت منحنی، ابیاتی در وصف دلاوری، شجاعت و پهلوانی حضرت علی(ع) در زیرپای ایشان و دشمن به گونهای نوشتهشده که بخش بالایی را از قسمت کوچکتر پائین به خوبی تفکیک کرده و پائین آن عبارت «جنگ تاریخی خیبر» به صورت درشتتر و پررنگتر دیده میشود. در سمت چپ و بالای تصویر حضرت محمد(ص) در حالی تصویر شدهاند که تسلط کامل بر کل ماجرا داشته و به تمامی امور نظر دارند. پائین پای ایشان ابیاتی مبنی بر «رجزخوانی حضرت علی علیه السلام» نوشته شده است و درست در روبروی آن در سمت راست تابلو به صورت قرینه نوشتهای با عنوان «رجزخوانی مرحب خیبری» دیده میشود؛ که در بعضی از متون به این رجزخوانیها اشاره شده است.14
پائین آن جمعیت مسلمانان در حال حمله در داخل خندق تصویر شده و در گوشهی پائین و سمت راست واقعهی کندن درب تاریخی قلعهی خیبر توسط حضرت علی(ع) اشاره شده است. در این قسمت، حضرت علی(ع) با تمام قدرت و در عین پهلوانی، در حالی که با یک دست درب را بلند کرده، در حال پرت کردن آن به روی خندق میباشد. پشت سر ایشان قلعه با دیوارهای ترک خورده و خراب در حالی که در پائین آن جنازۀ سربازان بر زمین افتاده، تصویر شده است. زیرپای ایشان اشعاری در وصف کندن درب خیبر توسط آن حضرت وجود دارد که با دو رنگ تیره و روشن نوشته و دورگیری شده است.
در گوشهی چپ تابلو نیز جمعیت عظیم مسلمانان در حال گذار از روی دربی که توسط حضرت علی(ع) بر روی خندق قرار گرفته بوده و در حالی که قلعه در مقابل آنها تصویر شده است به سوی آن حملهور شدهاند. در سمت راست این جمعیت اشعاری با عنوان «حملهی قشون اسلام به قلعۀ خیبر و به دست آوردن غنائم جنگی» این موضوع را تایید میکند. امضای هنرمند در پایین این بخش یعنی سمت چپ تابلو وجود دارد.
در پایینیترین بخش تابلو نیز نوشتههایی در وصف جنگ و جنگاوری و دلیری حضرت علی(ع) دیده میشود که به طور کامل خوانا نیستند و در گوشهی پائینی سمت راست تابلو نیز نام سفارش دهندهی آن وجود دارد. دو بخش سمت راست و چپ پائین تصویر توسط تصویر دیگری که سربازان اسلامی را در داخل خندق و در حال حمله نشان میدهد، در عین وابستگی از هم جدا شدهاند و دیوارهای خندق مانند دو خط این سه بخش را در عین اتصالی به خوبی از هم تفکیک نموده است.
«این تابلو احتمالاً با الهام از سلیقه و شیوهی «یحیی نصیری»، که خارج از قاعده و قرارداد نقاشی قهوهخانهی کار میکرد، ساخته شده است. تابلو کاملاً به طبیعتسازی نزدیک است؛ اما جدا از چهارچوب نقاشی خیالی، تابلویی پر کار و زیباست که در نهایت، با سلیقهی طراحی و رنگآمیزی گردیده است. با علم به اینکه عباس آقا بلوکیفر، همهگاه نقش یک مدافع و حامی نقاشی خیالی و قهوهخانهای را داشته که گرایش او به چنین شیوه و میزانی، کمی جای حیرت دارد.
عباس آقا بلوکیفر در این مورد میگوید: «این تابلو، مربوط به دوران شور و حال جوانی من میشود. خدمت حسین آقا بودم که این تابلو را ساختم. شاید آن ایام، غرور جوانی بود که فرمان داد تا در خدمت استادم، سر از اطاعت قرارداد نقاشی خیالی بپیچم؛ گناهی هم مرتکب نشدهام. درست است ما باید به قراردادهای نقاشی خودمان وفادار بمانیم، اما گاهی هم حق داریم دست به تجربه تازهیی بزنیم. قبل از همه این حرفها ما اول نقاش هستیم، بعد نقاش قهوهخانهیی. اگر تا به حال روی اعتقادمان ایستادهایم به دلیل آن نیست که اصول مناظر و مرایا را در نقاشی نمیدانیم، بلکه به احترام دوستداران این نقاشی و به پاس حفظ یاد استادانمان، بار این امانت را بر دوش کشیدهایم. از این گذشته مگر حسین آقا و استاد محمد هم گاه دست به چنین تجربههایی نزدهاند؟ چرا زدهاند، خوب و استادانه هم طبیعتسازی کردهاند؛ اما نه برای همیشه، تنها گاهی برای تفنن و پاسخگویی به داوریهای غلیظ دیگران که معتقد بودند نقاشان خیالی، چون. کلاس نقاشی ندیدهاند، استاد با سوادی م نداشتهاند، ناچار به غلط سازی پناه بردهاند. حال آنکه ما اگر غلط سازی کردیم برای این بود که به راه آنها نیفتیم؛ و مردم کوچه و بازار، ما را در این غلط سازی که در خیال آنان درست بود تشویق و حمایت کردند. اگر به راه اصولی نقاشی دل میبستیم و تابلوهایمان را از روی قواعد رایج نقاشی میکشیدیم، آن وقت نقاشی را حفظ کرده، و مردم را از دست داده بودیم. خودتان قضاوت کنید، کدام یک از این دو راه، راه و خواست ما بود» (سیف، 1369،140).

تصویر 4-4) جنگ خیبر، حسن اسماعیل زاده (اسماعیلزاده، 1385، 70)
4-2-2- تابلوی جنگ خیبر اثر حسن اسماعیلزاده
این نقاشی اثری از استاد حسن اسماعیل زاده در ابعاد 250 در 300 سانتیمتر با تکنیک رنگ و روغن کار شده است(تصویر 4-4). در این اثر نیز جنگ خیبر از جهات مختلف تصویر شده و شباهت بسیاری به تابلوی جنگ تاریخی خیبر، اثر استاد بلوکیفر دارد، گویی که از آن اثر به عنوان الگویی برای خلق این تابلو استفاده شده است. در این تابلو همچون قبلی از اصل روایتگری در نقاشی قهوهخانهای برای تأثیرگذاری بیشتر بر بیننده از طریق ترسیم تصویر و جریانهای موازی به خوبی بهره گرفته شده است.15
تقریباً تابلو به سه قسمت تقسیم شده و هر قسمت جنگ را از زاویه دیدی متفاوت در زمانی بخصوص نشان میدهد. در هر سه بخش آن قلعهی خیبر، حضرت علی (ع) و آسمان وجود دارد و یک خندق نیز دو بخش پائینی را از هم جدا کرده است. در کل اثر رنگهای زنده و شفاف به کار برده شده و از نور و سایهپردازی استفاده شده ولی جهت تابش نور در هر یک از اجزا متغیر و متفاوت میباشد. قسمت اول که در بالا و مرکز تابلو قرار دارد به صورت نیم دایرهای تقریباً دو سوم تابلو را به خود اختصاص داده است. این قسمت در عین اشاره به سایر وقایع به نبرد حضرت علی(ع) با پهلوان قلعهی خیبر یعنی مرحب اشاره داشته و تمامی توجه بیننده را در درجهی اول به خود جلب میکند. مانند تابلوی قبلی حضرت علی(ع) با هالهای دورسر، با لباسهای معمولی بر اسب سفید در حال پیشروی به سمت جلو، با شمشیر خود، مرحب را که غرق در سلاح است، به دو نیم کرده است. بالای سر این حضرت فرشتهای وجود دارد که دستانش را به صورت حمایت بالای سرایشان گرفته است.
تصویر کلی اثر دارای سه فضای به هم پیوسته است که این قسمت به صورت نامحسوس به واسطهی سایه و روشن از هم تفکیک شدهاند. این بخشها چنان به هم پیوسته و یکپارچه کار شدهاند که تشخیص هر یک نیازمند دقت و توجه زیادی است. در کل تابلو سه آسمان، سه قلعه، سه تصویر از حضرت علی(ع) و نوشتههای زیادی دیده میشود.
در قسمت راست تابلو خیل عظیم سربازان یهود در حال گریز به داخل قلعه که در قسمت بالایی و راست تابلوست، میباشند. سربازان اسلام نیز از سمت چپ در حال پیشروی و حمله به آنها هستند. حضرت محمد(ص) سوار بر شتر در حال دعا برای سپاهیان اسلام در پشت سر آنها قرار دارد و این موضوع به واسطۀ نوشتۀ زیرپای ایشان «دعای حضرت رسول (ص) برای سپاه اسلام» کاملاً مشخص شده است و چادرهایی سفید سپاه نیز به خوبی به چشم میخورد.اشعههای نور از آسمان که در بالاییترین قسمت تابلوست در کل آن میتابد و در وسط و بالای آن به خط نستعلیقه نوشته شده «ندای آسمانی» و کمی پائینتر از آن جملۀ «لافتی الاعلی، لاسیف الاذوالفقار» پائین پای دو فرماندهی سپاه در حال جنگ ابیاتی در وصف حضرت علی(ع) نوشته شده «ندائی برآمد زعرش برین که ای بوتراب آفرین

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با کلید واژه های پیامبر اسلام(ص)، رسول خدا (ص)، پیامبر (ص)، تصویرسازی Next Entries پایان نامه با کلید واژه های پیامبر اسلام(ص)، میراث فرهنگی، رضا عباسی، تصویرسازی