پایان نامه با کلید واژه های فرهنگ اصطلاحات، دانشگاه تهران، اسماعیلیان، علم النفس

دانلود پایان نامه ارشد

ظاهرياش به دنيا و مافيها در سختترين مرحله سلوك، پس از زدودن تمامي افكار و خواطر و تعلقات نفساني، باطن خويش را پاك و مصفا ميكند و به اين ترتيب با پا نهادن بر خود و بيخويشي، گام در وادي فنا مينهد.
شايد بتوان در تعريف از انسان، وي را مجموعه انديشهها و تصوراتش از خود و دنياي اطرافش دانست كه اگر آنها از او گرفته شود، ديگري چيزي برايش باقي نخواهد ماند. به قول مولوي:

اي برادر تو همان انديشهاي مابقي، تو استخوان و ريشهاي503

خلاصه
«نفي خواطر» در سلوك عرفاني به عنوان هدف مطرح نيست، بلكه از فرآيندهايي است كه براي رساندن سالك به غايت مقصود نقش حياتي ايفا ميكند و از ابتداي عزم رهرو براي حركت ملازم وي بوده و تا آخرين منازل وي را ترك نخواهد كرد.
نكته ديگر آنكه در تعاملات عنصر نفي خواطر با ديگر عناصر سلوك، بخشي از آنها ثمره و محصول نفي خواطر هستند و التزام صحيح به دستورالعمل نفي خواطر موجب حصول آنها خواهد شد.
در اين فصل به اين دسته از عناصر پرداخته شده است. البته ممكن است در اين ميان مفاهيم ديگري نيز در سلوك عملي وجود داشته باشند كه از نهايات مراتب سلوكي باشند و در اينجا ذكر نشده باشند (مفاهيمي چون اتصال، تبتل، انقطاع و…). علت اين امر تشابه مفهومي اين دسته مفاهيم با مواردي است كه ذكر شده و نيز آنهايي كه در اين فصل مورد بحث قرار گرفتهاند، عموميت بيشتري داشتهاند، لذا براي پرهيز از اطناب كلام از ذكر آنها خودداري شده است.
از ميان عناصر مطرح شده، شايد بتوان گفت «فناء» بيشترين مناسبت را با نفي خواطر داشته باشد و محصول بلافصل نفي خواطر به نحو اتمّ باشد؛ چه در هر دو بر «نفي» تأكيد شده است.

نتيجهگيري و پيشنهادها
5-1- نتيجهگيري
از مجموع مباحثي كه درباره نفي خواطر در اين جستار مورد بررسي قرار گرفت ميتوان به نتايج ذيل اشاره كرد:
1-خواطر، خطابات و وارداتي است كه بدون اراده و اختيار شخص بر دل و ذهن او وارد ميشوند و به همين سبب رهايي از آنها جز با مجاهدات بسيار و مهمتر از آن جز با عنايت خاص حق امكانپذير نخواهد بود.
2- از آنجا كه خواطر منشأ افعال انسان اعم از اعمال جوارحي و جوانحياند، نفي خواطر و انديشهها به منظور اولاً تطهير باطن از هر آنچه غير خداست و ثانياً براي كنترل اعمال و رفتار در سلوك عرفاني جايگاه خاصي دارد؛ لذا سالك همواره بايد بدان توجه داشته باشد.
3- نفس به معناي حقيقت وجودي انسان، مصدر و محل بروز خواطر است و شايد بتوان گفت تقسيم كردن نفس به اماره، لوامه و مطمئنه به اعتبار انواع خواطري است كه از آنها نشأت ميگيرد. از سوي ديگر خواطر علت و انگيزه اعمال آدمي است و انديشه و تصور هر فعلي قبل از انجام، در ذهن نقش ميگيرد و سپس از شخص سر ميزند. به عبارتي بايد ابتدا وسوسه انجام كار در دل پيش آيد و بعد از آن محقق شود.
گويي خواطر واسطه بين نفس آدمي و اعمال و رفتار اويند. بنابراين سالك براي آنكه به مقام فناء و بيخويشي نايل شود، ابتدا بايد بتواند بر خواطر خود غالب آيد و با زدودن آنها به بيعملي رسد؛ در واقع ديگر نه انديشهاي، نه ارادهاي و نه خواستهاي برايش باقي نماند. زيرا هرگونه اراده و خواستهاي نيز در قالب خواطر بروز مييابد.
4- بحث از خواطر در دو سطح مورد نظر است: 1- كنترل خواطر، 2- نفي خواطر به طور كامل. نفي خواطر براي كساني كه دغدغه وصال محبوب و فناء في الله را دارند، از ضروريات است و تا توفيق طرد همه خواطر و انديشهها از دل و ذهن سالك پيش نيايد، رويداد عظيم فناء حاصل نخواهد شد، اما بايد توجه داشت كه فناء امري نيست كه ماندگار باشد بلكه متناسب با ظرفيت و قابليت عارف، مدت زماني بر او غالب خواهد شد؛ زيرا پايداري وضعيت فناء، جدايي روح از بدن را موجب خواهد شد.
نكته ديگر آنكه از آنجا كه خالي بودن ذهن و دل از هرگونه انديشه و خاطر براي درازمدت امري بسيار دشوار و چه بسا محال است، بنابراين آنچه كه درباره خواطر بيشتر مورد نظر است، كنترل خواطر و تلاش در مديريت واردات ذهني است. سالك بايد دائماً از طريق روشهاي گفته شده، بتواند مهار خواطر و افكار خود را در دست گيرد و ضمن آنكه اجازه هر فكر و خطابي را به درون خود ندهد، به مرور ميزان خواطر را به حداقل رساند.
5- از ميان روشهايي كه براي نفي خواطر توصيه شده است، برخي موارد مورد توجه و تأكيد بيشتري قرار دارند؛ از جمله آنها «ذكر» و به ويژه ذكر «لا اله الا الله» است. سالك با تمركز و توجه به ذكر خداوند، ساير ذكرها و يادها را از ذهن خويش پاك ميسازد. همچنين دل سپردن به شيخ و به ياد داشتن صورت پير در نفي خواطر مورد توجه خاص واقع شده است؛ زيرا ارادت و سرسپردگي به شيخ، همراهي همت و قدرت روحاني او را براي سالك در توفيق يافتن بر نفي خواطر به دنبال خواهد داشت.
توصيه ديگر در نفي خواطر، توجه به نفس است كه عرفاي معاصر بيشتر به آن توجه داشتهاند. در نتيجۀ توجه به نفس و مورد مداقّه قرار دادن خود، سالك به هيچ بودن خود و اينكه عين فقر و ربط مطلق به خداي سبحان است، واقف خواهد شد.
6-عليرغم اهميت نفي خواطر در سلوك عرفاني بايد اذعان داشت كه نفي خواطر از فرآيندهاي سير و سلوك است كه به كار بستن آن نتايجي را در بر خواهد داشت كه مقصود سالك در سير عرفانياش محسوب ميشوند. مهمترين اين نتايج، رسيدن به فناء و گم شدن در حق است. سالك با كنار زدن هرگونه خواطر و تعلقات ذهني كه
پيچيدهترين نوع تعلقات است، به حريم دوست و وحدت با محبوب ميرسد.
7-علاوه بر نقش كليدي نفي خواطر در عرفان، كنترل و از بين بردن خواطر و
انديشههاي زائد در زندگي عموم مردم نيز بسيار مهم است. توضيح آنكه از جمله معضلات اساسي بشر در جامعه امروزي، وجود دغدغهها و مشغلههاي ذهني فراوان است كه آرامش را از زندگي سلب كرده است و عليرغم فراهم بودن امكانات رفاهي، انسان امروز از زندگي خويش احساس رضايت ندارد و به دنبال گمشدهاي ميگردد كه همان آرامش روان و معنويت است.
در تحقيق حاضر روشن شد كه عرفان اسلامي و ميراث موجود ما پاسخگوي صحيح بسياري از نيازهاي معنوي جامعه امروزي است اما متأسفانه تاكنون مهجور و ناشناخته مانده است؛ شايد به اين دليل كه مباحث عرفاني صرفاً در حيطه سير و سلوك و رسيدن به لقاء الله مطرح شده و طبيعي است كه با اين نگاه، عرفان مربوط به خواص مردم باشد.

5-2- پيشنهادها
پژوهش حاضر ميتواند دستمايه تحقيق و مطالعه موضوعاتي با عناوين ذيل در دو حيطه نظري و كاربردي قرار گيرد:
1-مبنا قرار گرفتن هر يك از عناوين فصول تحقيق حاضر براي مطالعه مستقل درباره نفي خواطر
2-مطالعه بين رشتهاي در خصوص جايگاه نفي خواطر در روانشناسي، رواندرماني و…
3-مطالعه تطبيقي كاركرد نفي خواطر در اسلام و ديگر نحلههاي عرفاني
4-انجام پژوهش كاربردي درباره روشهاي نفي خواطر در عرفان اسلامي به منظور قابل دسترس كردن آنها براي عموم مردم به عنوان نياز معنوي جامعه امروز
5-مطالعه درباره نقش نفي خواطر در درمان بيماري وسواس
توضيح آنكه لازمه بروز بيماري وسواس كه با تكرار در رفتار همراه است، تكرار
انديشهها و توهمات ذهني است و با زدودن تكرار خواطر ذهني درباره امري، در عمل نيز، تكرار آن رفتار از بين خواهد رفت.
6-پژوهش درباره دستاوردهاي علوم روانشناختي درباره روشهاي نفي خواطر

منابع و مآخذ
1- ا.آدلر، جوزف، دينهاي چيني، ترجمه حسن افشار، تهران، نشر مركز، چاپ دوم، 1386
2- ابرقوهي، شمس الدين ابراهيم، مجمع البحرين، به اهتمام نجيب مايل هروي، تهران، انتشارات مولي، 1364
3-ابن ابيسعيد، ابو روح لطف الله، حالات و سخنان ابوسعيد ابوالخير، مقدمه، تصحيح و توضيحات، محمدرضا شفيعي كدكني، تهران، انتشارات سخن، چاپ هشتم، 1386
4-ابن اثيرجزری، مبارک بن محمد، النهايه في غريب الحديث و الاثر، تصحیح محمود محمد طناحی،قم،موسسه مطبوعاتی اسماعیلیان،1367
5-ابن بابويه، محمد بن علي ، الخصال، ترجمه و شرح محمد باقر كمرهاي، تهران، كتابچي، [بيتا]
6-ـــــــــ، التوحيد شيخ صدوق، ترجمه و توضيح يعقوب جعفري، قم، انتشارات نسيم كوثر، 1389
7-ابن عربي، محمد بن علي، الفتوحات المكيه (چهار جلدي)، بيروت، دار صادر، [بيتا]
8- ــــــــــ، الفتوحات المكيه (14 جلدي)، تحقيق عثمان يحيي، مصر، چاپ دوم، 1405قمري
9-ابن فارس، احمد بن فارس، معجم مقاييس اللغه، تحقيق عبدالسلام محمد هارون، ج 2، [بيجا]، مركز النشر مكتب الاعلام الاسلامي، 1404 قمري
10-ابن فهد حلّي، احمد بن محمد، عده الداعي و نجاح الساعي، تصحيح و تعليق احمد موحدي قمي، قم، دارالكتاب الاسلامي، 1410 قمري
11-ــــــــــ، التحصين في صفات العارفين، [بيجا]، مدرسه الامام المهدي، چاپ دوم، 1406 قمري
12-ابو نصر سراج ، عبدالله بن علي، اللمع في التصوف، تصحيح آلن نيكلسون، ترجمه مهدي محبتي، تهران، انتشارات اساطير، 1382
13-احدي، حسن و بني جمالي، شكوه السادات، علم النفس از ديدگاه دانشمندان اسلامي و تطبيق آن با روانشناسي جديد، تهران، مركز انتشارات دانشگاه علامه طباطبايي، چاپ دوم، 1363
14-استيس، والتر، ترنس، عرفان و فلسفه، ترجمه بهاءالدين خرمشاهي، تهران، سروش، چاپ ششم، 1384
15-اسفرايني، عبدالرحمن بن محمد، كاشف الاسرار، به انضمام پاسخ به چند پرسش، رساله در روش سلوك و خلوت نشيني، به اهتمام هرمان لندلت، زير نظر مهدي محقق، تهران، انتشارات مؤسسه مطالعات اسلامي دانشگاه تهران- دانشگاه مك گيل، مركز بينالمللي گفتگوي تمدنها، 1383
16-اسيري لاهيجي، شمس الدين محمد، اسرار الشهود، تصحيح و مقدمه سيدعلي آل داود، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگي، 1368
17-اكهارت، تول، نيروي حال، ترجمه مسيحا برزگر، تهران، خانه معنا، 1385
18-انصاري، عبدالله بن محمد، منازل السائرين، ترجمه و شرح روان فرهادي، تهران، انتشارات مولي، 1361
19-ــــــــــ، طبقات الصوفيه، مقابله و تصحيح محمد سرور مولايي، تهران، انتشارات توس، 1362
20-آملي، سيد حيدربن علي، المقدمات من كتاب نص النصوص، تهران، انتشارات توس، چاپ دوم، 1367
21-ــــــــــ، جامعالاسرار و منبعالانوار، تهران، انتشارات علمي و فرهنگي وزارت فرهنگ و آموزش عالي، 1368
22-آندرهيل، اِوِلين، عارفان مسيحي، ترجمه احمدرضا مؤيدي و حميد محموديان، قم، مركز مطالعات و تحقيقات اديان و مذاهب، 1384
23-باباطاهر، دوبيتيهاي باباطاهر عريان، تصحيح وحيد دستگردي، تهران، انتشارات اسماعيليان، 1369
24-باخرزي، يحيي بن احمد، اوراد الاحباب و فصوص الاداب، به كوشش ايرج افشار، تهران، انتشارات فرهنگ ايران زمين، 1358
25- پارسا، خواجه محمد، رساله قدسيه، مقدمه، تحشيه، تصحيح و تعليقات ملك محمد اقبال، پاكستان، انتشارات مركز تحقيقات فارسي ايران و پاكستان، 1354
26-ــــــــــ، فصل الخطاب، تصحيح، مقدمه و تعليقات جليل مسگرنژاد، تهران، مركز نشر دانشگاهي، 1381
27-پاشايي، ع، ذن چيست؟ قم، نشر اديان، 1391
28- ــــــــــ، دائو راهي براي تفكر، برگردان و تحقيق دائوده جينگ، تهران، نشر چشمه، 1371
29-تلمسانی، سلیمان بن علي، شرح منازل السایرین، قم، انتشارات بیدار، 1371
30-تميمي آمدي، عبدالواحدبن محمد، تصنيف غرر الحكم و درر الكلم، محقق و مصصح، مصطفي درايتي، قم، دفتر تبليغات اسلامي، 1366
31-جامي، عبدالرحمن بن احمد، نقد النصوص في شرح نقش الفصوص، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، چاپ دوم، 1370
32-ـــــــــ، لوايح، تصحيح و تحشيه يان ريشار، تهران، اساطير، 1373
33-جرجانی، علي بن محمد، تعریفات (فرهنگ اصطلاحات معارف اسلامی)، ترجمه حسن سید عرب، سیما نوربخش، تهران، فرزان، 1377
34-جيمز، ويليام، تنوع تجربه ديني، ترجمه حسين كياني، تهران، مؤسسه انتشارات حكمت، 1391
35-حافظ، شمسالدين محمد، ديوان حافظ، به كوشش سيد صادق سجادي و علي بهراميان، تهران، انتشارات فكر روز، 1379
36-حسنزاده آملي، حسن، ممد الهمم در شرح فصوص الحكم، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، 1378
37-حسيني طهراني، سيد

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با کلید واژه های تجلي، فناي، سالك، فناء Next Entries پایان نامه با کلید واژه های دانشگاه تهران، امیرالمومنین، شیخ محمود شبستری، نهج البلاغه