پایان نامه با کلید واژه های عدالت اجتماعی، توزیع درآمد، نابرابری ها، تخصیص منابع

دانلود پایان نامه ارشد

نيازمند جامعه گاهي لازم مي شود که سياست هاي حمايتي نيز اجرا شود. براي نمونه در اينجا سيد به سهم متأهلين از غنايم جنگي در زمان حضرت رسول اشاره مي کند که با وجود مشارکت برابر در جنگ، دو برابر مجردين سهم مي بردند و اين بدان جهت بود که متأهلين نسبت به مجردين نيازمندي بيشتري داشتند (سيد قطب، 1379: 346-56).
2-2-3 ديدگاه بوم شناسي شهري يا ديدگاه مسأله گرايان
برخي از پژوهشگران به مسألة برابری اجتماعی از ديدگاه بوم شناسي شهري نگريسته اند و تلاش كرده اند تا با توجه به بافت فيزيكي شهر، به توجيه مكانيزم (ساز وكار) پيدايش نابرابری ها بپردازند. اين ديدگاه بر پاية مکتب شيکاگو، صحنة شهري را محل تنازع بقا و جاي گيري مناسب‌تر در بهترين فضاي شهري تحليل مي کند (پيران، 1380: 33). و این دیدی است که خصایص اجتماعی را از عوامل طبیعی استنتاج می نماید (پاپلی یزدی ودیگران، 1386: 299). رابـرت پـارك، لويس ورث، مارشـال كلينارد1، ارنسـت برگـس2و ميشـل فوكـو از طرفداران این نظریه هستند.
2-2-4 نظریه عدالت اجتماعی در جغرافیای شهری
يکي از مهم ترين فرايندهاي جامعه شهري، شهرنشيني بوده که در سده بيستم شتاب بيشتري يافته است. شهري شدن شديد و شهرنشيني شتابان در کشورهاي جنوب علاوه بر ويژگي ها و مشکلات عمومي شهرها و کلان شهرها، مشکلات و ويژگي هاي خاص را در اين گروه کشورها به وجود آورده که باعث رويکردهاي جديدي در مطالعات شهري گرديده است (کلته، 1384).
نابرابری افراد از لحاظ ثروت، قدرت و شأن اجتماعی با وجود شباهت استعدادهایشان واقعیت انکار ناپذیر در همه جوامع بوده است. بنابر این هیچ ارتباط معناداری میان نابرابری در ثروت ، قدرت و نابرابری در استعدادهای طبیعی وجود نداشته است. در حقیقت موضوع اصلی عدالت، دفاع از این نابرابری ها و یا نفی آن ها می باشد(بشریه،1375: 36). برایان بری معتقد است عدالت اجتماعی یک مفهوم بسیار وسیع است که اغلب توجه بر روی توزیع درآمد و سایر منابع مرتفع کننده نیاز مردم است که به شرایط مادی جمعیت بستگی دارد(Barry,1989:3). جان رالز از نظریه پردازان علوم سیاسی بود که در سال 1971 تئوری عدالت را مطرح نمود. تئوری جان رالز هنوز تا حد بسیار زیادی نفوذ خود را در عدالت اجتماعی حفظ کرده است و در طرح یک چارچوب نظری در خصوص نیاز انسان مؤثر بوده است(Johnston et al,1994:564). رالز دو اصل را جهت ارائه موقعیت عادلانه خود ارائه می دهد:بهره مندی از آزادی حداکثری تا حدی که به آزادی دیگران لطمه وارد نکند و دیگری نابرابری را در حدی می پذیرد که به منافع طبقه کم درآمد جامعه لطمه وارد نشود(شریف زادگان ،1385: 13).به عبارت دیگر بایستی اقداماتی انجام شود که طی آن سود فقرا بر منافع ثروتمندان ترجیح داده شود(Smith,1996:787).
دیوید هاروی اولین جغرافیدانی بودکه مفهوم عدالت اجتماعی را در کمک به خیر و صلاح همگانی، ملاک توزیع درآمد در مکان ها، تخصیص عادلانه منابع و رفع نیازهای اساسی مردم به کار گرفت(شکویی،1378: 141). هاروی معتقد است که اصول عدالت اجتماعی باید ناظر بر تقسیم ثمرات تولید و توزیع مسئولیت ها در فرایند کار جمعی باشد. لذا با کمک به این اصول می توان مسائل متنوعی مانند مکان یابی قدرت و توانایی تصمیم گیری، توزیع نفوذ نهادهای کنترل و تنظیم کننده فعالیت ها را بررسی کرد(هاروی،1376: 97). هاروی در تحلیل اصول عدالت اجتماعی سه معیار مهم نیاز، منفعت عمومی و استحقاق را مطرح می کند و معتقد است این سه معیار از جامعیت کاملی برخوردار هستند که معیارهای دیگر را نیز در بر می گیرد(حاتمی نژاد و راستی،1385: 47). هاروی بر جنبه های اخلاق گرایانه جغرافیا در خصوص تأمین عدالت اجتماعی و رسالت جغرافیدانان در تأمین عدالت فضایی تأکید دارد(Harvey,1969:3). وی مسأله علم جغرافیا را به منظور اجرای عدالت اجتماعی دستیابی به نوعی سازمان یابی می داند و معتقد است که شرط لازم و اولیه چنین کاری این است که معیار اجتماعی عادلانه ای اولاً برای تعیین حد و مرز مناطق و ثانیاً برای تخصیص منابع به این مناطق داشته باشیم.شرط اول مربوط به مطالعات سنتی جغرافیا یعنی منطقه بندی است و در زمینه تخصیص منابع نیز هاروی همانند رالز پایبند این استدلال است که بیشترین منابع باید به محروم ترین منطقه اختصاص یابد(هاروی،1376: 113).
مفهوم عدالت از منظرهای مختلف در خور بررسی است و مفاهیمی چون عدالت اجتماعی ، عدالت فضایی ، عدالت جغرافیایی و عدالت محیطی نیز متأثر از چند بعدی بودن این مفهوم است، اما آنچه مهم است، این است که اساس هر گونه تغییر در سازمان فضایی در روابط اقتصادی، اجتماعی و توزیعی درآمد در جامعه اثر مستقیم می گذارد(مرصوصی، 1383: 91). تقسیم بندی های مختلفی از عدالت اجتماعی از سوی صاحب نظران صورت گرفته است. برای نمونه، از عدالت تخصیصی، عدالت توزیعی، عدالت افقی و عدالت عمودی نام برده شده است( ماسگریو، 1372: 316-314 ).
2-2-5 نگرش هاي موجود به جغرافياي شهري در دهه هاي اخير
به نظر عده اي از جغرافي دانان سال هاي 1960-1985 جغرافياي شهري در مسير تکاملي خود به دو موج بزرگ علمي- فلسفي برخورد مي کند و رنگ اجتماعي و فلسفي بيشتري مي پذيرد. در موج اول که مربوط به تحولات اجتماعي در جغرافياي شهري است بيشتر بر موارد زير تأکيد مي شود:
برخورد اکولوژيک: ادامه مباحث مکتب اکولوژي شهري شيکاگو و تأکيد بر تحليل حوزه هاي اجتماعي و اکولوژي تطبيقي شهرها؛
اقتصاد جديد شهري: در نگرش اقتصاد جديد شهري، شهر به صورت متوازن، يک هسته اي و بدون توجه به سياست بخش عمومي و عملکردهاي اقتصاد آزاد و قيمت ها در مسأله ساختمان و بهاي زمين مطالعه مي شود؛
برخورد رفتاري: در اينجا تأکيد رفتار فردي در محيط شهري بيش از رفتار گروهي است و به تحليل رفتاري در تصميمات فردي، تصميم گيري و تأثيرات آن در فضاي شهري توجه مي شود.
در موج دوم نيز که در طي دهه 70 مورد توجه قرار گرفت مباحث زير مورد تأکيد است:
مکتب نئووبري: اين مکتب به طور گسترده از نظريات مارکس وبر تأثير پذيرفته است و در آن به عامل فرهنگ بيش از عامل اقتصاد اعتبار علمي قائل مي شوند؛
برخورد انسان گرايي: در مکتب انسان گرايي بر سازمان تأمين اجتماعي، بيش از سازمان فضايي تأکيد مي شود. در جغرافياي انسان گرا، 3 مکتب پديدار شناسي1، اگزيستانسياليسم و ايده آليسم، آثار و نوشته هاي تحقيقي فراواني ارائه کرده اند؛
برخورد نئومارکسيستي: در دهه 1970 به دليل ظهور مسائل گوناگون در اوضاع اجتماعي- اقتصادي کشورهاي سرمايه داري توسعه يافته، برخي از جغرافي دانان هنگام مطالعه جغرافياي شهري به ديدگاه نئومارکسيستي توجه نموده و شهرهاي سرمايه داري را با توجه به قوانين شيوه هاي توليد سرمايه داري بررسي کرده اند (شکويي، 1380: 15-14).
2-2-6 دیدگاه دسترسي به امکانات شهري و عدالت اجتماعي
در سال 1335 تفکر برونزاي شهرسازان براي تشويق جامعه به دگرگوني الگوهاي رفتاري مبناي مسائلي تازه مي گرد که از جمله توزيع نامناسب و ناعادلانه تأسيسات و تجهيزات شهري لازم، با توجه به تفکيک فضاهاي شهر بر مبناي درآمد خانوار باعث گسترش دامنه تمايزات اجتماعي به تفاوت هاي کالبدي- فضايي مي گردد (پديده شمال شهر- جنوب شهر) (حبيبي، 1382: 197).
دسترسي به امکانات شهري را مي توان از دو ديدگاه تفاوت در برخورداري از اين امکانات در بين اقشار مختلف شهري و برخورداري کل مردم از حداقل آستانه لازم (استاندارد) بين امکانات مورد بررسي قرار دارد. قبل از پرداختن به نحوه دسترسي مردم و اقشار مختلف شهر از امکانات که در قالب فضايي به صورت شکل برخورداري محله هاي مختلف (به صورت محله هاي فقير نشين و محله هاي غني نشين از همديگر تفکيک مي شوند) از امکانات نمود مي يابند، بايد به اثرات کار بري اراضي شهري بدين امر توجه نمود. اگر در جريان برنامه ريزي شهري، تعيين کاربري هاي مختلف طوري انجام گيرد که توزيع متوازن سرانه ها را با توجه به اصول صحيح مکان يابي در مد نظر قرار دهد، تا حد زيادي به حصول عدالت اجتماعي مدد خواهد رساند. در غير اين صورت توزيع کاربري مي تواند به تقويت يک منطقه و تضعيف منطقه اي ديگر منجر گردد و حتي باعث کاهش قيمت اراضي در بخش هايي از شهر خواهد گرديد. بديهي است که تأثير فعاليت هاي عمراني بر نوع کاربري ها متفاوت است مي توان گفت که اگر چنانچه هر کاربري با توجه به معيارهاي صحيح مکان يابي شود، تضعيف هيچ بخشي را سبب نخواهد شد بلکه آرامش و رفاه بيشتري را براي ساکنان شهر به همراه مي آورد. در اين زمينه مي توان به معيارهاي سازگاري کاربري ها، ظرفيت هر کاربري و مطلوبيت اشاره کرد. اختصاص اراضي شهري و مکان يابي فضاهاي خدماتي و مسکوني در صورت رعايت اصول ضوابط شهرسازي سبب فراهم شدن توزيع عادلانه خدمات و امکانات، دسترسي مناسب ساکنان به خدمات و امکانات مورد نياز، کاهش سفرهاي درون شهري و افزايش نسبي متوسط قيمت اراضي مي شود (نصر، 1377: 86).
در حالي که بر اساس نظر بسياري از دانشمندان مراقبت هاي بهداشتي و درماني حق هر شهروندي است و اين حق نبايد تحت تأثير درآمد و ثروت قرار گيرد (کشتکار، 1376). ساکنان محلات پايين شهر از دسترسي مناسب به اين خدمات محرومند. اين در حالي است که ارتقاء سطح بهداشت، کاهش نابرابري هاي بهداشتي و اطمينان از دسترسي مردم به خدمات بهداشتي و حفظ آنها در برابر خدمات محيطي به عنوان 3 اصل از 6 اصل بهداشت براي همه معرفي گرديد (شهر سالم اتوپياي امروز1: 25). از نظر کارشناسان بهداشت، فراهم کردن ميزان حداقل استاندارد از درمان براي نيازمندان، درمان برابر بدون توجه به درآمد فرد و برابري در دسترسي به خدمات بهداشتي و درماني به عنوان عدالت در بهداشت و درمان شناخته مي شود (کشتکار، 1376). علاوه بر اينها، امروزه يکي از رويکردهاي جديد برنامه ريزي شهري که به نام شهر سالم خوانده شده و از طرف برنامه ريزان و مجريان شهري و مسئولين بهداشتي- درماني پي گيري مي شود؛ تأمين غذاي سالم و کافي، منابع آب سالم، سرپناه يا مسکن سالم و کافي، تسهيلات بهداشتي و امکان رهايي از فقر (شيخي، 1378: 72) را شرط تحقق شهر سالم مي داند. در نظريه شهر سالم؛ مساوات و برابري شالوده و زيربناي اصلي بهداشت عمومي محسوب مي شود. زيرا وجود نابرابري در اقتصاد و وضعيت اجتماعي به معني وجود اختلاف و تفاوت سطح در بهداشت خواهد بود (شهر سالم اتوپياي امروز2، 13). نقاط مختلف شهرها از نظر برخورداري از امکانات شهري يکسان نيستند. تحقيقات انجام شده در شهرهاي ميانه، اردبيل و تهران نشان مي دهد که سرانه کاربري هاي عمومي و انتفاعي در مناطق فقيرنشين به مراتب کمتر از مناطق ديگر مي باشد و حتي برخي از کاربريها نظير کاربري هاي فرهنگي و مهد کودک در بخش هاي فقير نشين برخي از شهرها وجود ندارند (مشهودي، 1377: 19-17).
با کنترل دقيق برنامه ريزي شهري مي توان هزينه هاي سفر را کاهش داد و يا سودمندي آنها را افزايش داد (قاضي حسامي، 1371: 19). دو مؤلفه فاصله و زمان مهمترين مؤلفه در مکانيابي کاربري ها هستند. نوع دسترسي ها با فاصله و زمان سنجيده مي شوند. اين دو عامل واحد اندازه گيري آسايش محسوب مي شوند. چگونگي دسترسي به خدمات شهري مورد نياز ساکنان و دوري از کاربري هاي مزاحم و ناسازگار از مؤلفه هاي مهم آسايش تلقي مي شوند (زياري، 1381: 30). علاوه بر آن، بسياري از نواحي مسکوني به خاطر عدم وجود جاده هاي مناسب تبديل به مسيرهايي شده اند که در ساعات ازدحام مورد استفاده واقع شده و ناراحتي ساکنين منطقه را به وجود مي آورند. بروز تصادفات و آلودگي هوا توسط دودهاي آلاينده از جمله پيامدهاي حاصله اين امر مي باشد (قاضي حسامي، 1371: 24). در صورتي که اگر يک وضعيت مناسب ارتباطي وجود داشت، مي توانست اين پيامدها به حداقل برسد.
همان طوري که ذکر گرديد، يکي از موارد مهم برخورداري از آستانه ها و حداقل امکانات مي باشد. در بسياري از کشورهاي جهان سوم برخورداري از آستانه ها و حداقل امکانات مي باشد. در بسياري از کشورهاي جهان سوم برخورداري از امکانات شهري در

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با کلید واژه های عدل و انصاف، سلسله مراتب، آرمان شهر Next Entries پایان نامه با کلید واژه های عدالت اجتماعی، توسعه پایدار، توسعه پاید، توسعه پایدار شهری