پایان نامه با کلید واژه های دوره صفوی، نقوش هندسی، کاشی کاری

دانلود پایان نامه ارشد

مضمون انسانی، حیوانی، گیاهی و هندسی را نشان می دهند عموماً از مفهوم اسطوره ای بر خوردار بوده، ترکیبی خیالی را به نمایش می گذارند. در این ترکیب بندی ها، موتیف ها به شکل عواملی مستقل و مجزاء عمل می کند ولی از طریق تکرر، تقارن و تقابل موفق به تشکیل نظام نقش پردازی واحدی می شوند که از انسجام بر خوردار است. در این نظام نقوش غالباً درون محدوده های هندسی ( قاب های تزئینی ) قرار گرفته و یا از طریق فواصل خالی زمینه از هم مجزاء شده اند؛ به گونه ای که کمتر اختلاطی بین نقوش با نقش های مجاورشان پدید می آید. در این دوره نقوش گیاهی بیشترین تنوع و کار برد را دارند، و استفاده از نقوش انسانی و حیوانی نسبت به دوره های قبل کمتر و نقوش هندسی نیز اکثراً در حاشیه واقع می شوند. ( مکی نژاد ، 1387 : 64 ).
سمبلیک و نماد گونه شدن بیان هنری در اسلام می تواند متکی بر دو عامل نیز باشد :
عامل اوّل این که هنر دینی نوعاً روز گونه است و در این رمز گونگی سبب تغییر شکل صورت ها، تا سر حد دستیابی به فلسفه دینی نهفته در پس اشیاء می شده که هنر اسلامی به دلیل بر خورداری از روح عمیق دینی و تجرید فلسفی و درک مفهوم تجلی الهی، در تحول و تغییر صور پیشتاز تر از سایر هنرهای دینی است.
عامل دوم دلایل سیاسی اجتماعی است؛ به این معنا که شاهان و حکومت ها که پایگاه هنری جامعه را در اختیار داشتند، در امتداد دلایل دیگر، هنرمند را به نوعی خود سانسوری وا می داشتند تا از بیان های واقعی تر که می تواند برخی از ظلم ها و رنج های بشری را بر ملاء کند، خود داری ورزد. ( رهنورد ، 1387 : 85 ). طرح ها و نقش های تزئینی دوره صفوی ادامه دوره تیموری و قبل از آن اند. اگر نقوش گیاهی و هندسی را مبنای کلی تزئینات معماری و چه در بخش کتاب آرایی نسخ خطی و تذهیب به حّد کمال رسیدند و هویت خود را باز یافتند. این مطلب به این معنا نیست که طرح و نقوش دوره صفوی با رکود یا بن بست مواجه شده است و هیچ گونه تغییر و تحولی نکرده اند بلکه بر عکس، تزئینات در دوره سیر سعودی کرده است زیرا تنوع در نقوش گیاهی پایان ناپذیر است. (مکی نژاد، 1387: 42 ). با کاربرد بیشتر و بزرگ تر نقوش اسلیمی بندها و چنگ های اسلیمی هویتی بارزتر یافته و در نتیجه از فضای داخلی اسلیمی ها به خوبی استفاده شده است. تنوع حرکات موّاج در هم تنیده نقوش گیاهی در کاشی هفت رنگ صفوی به واسطه اجرای آسان تر نسبت به سایر فنون مثل معرق بیشتر و کامل تر شده است. (همان ). در دوره صفوی مخصوصاً نقش گل ها، حالت طبیعت گرای بیشتری نسبت به دوره تیموری دارند و گل هایی چون گل صد تومانی نیز به جمع تزئینات این دوره پیوسته اند. این طرح ها نسبت به دوره ی تیموری و قبل از آن بسیار پر کارتر، شلوغ تر و ظریف تر به نظر می آید. به دلیل اینکه عملیات رنگ گذاری روی کاشی هفت رنگ با قلمو به سهولت انجام می گیرد هنرمندان به جزئیات نقوش گیاهی نیز توجه کرده اند و در نتیجه نقوش گیاهی این دوره از ظرافت خاصی بر خوردار شده اند.کاربرد نقوش هندسی در بعضی از آثار دوره صفوی مانند مسجد امام و شیخ لطف اللّه بسیار ناچیز است، امّا در مسجد حکیم هم چنان غلبه تزئینات با نقوش هندسی و کتیبه هاست. این نقوش نیز ادامه همان نقش های پیش اند. استفاده از گره های هندسی، نقوش معقلی، بنایی و غیره نسبت به نقوش گیاهی کمتر به چشم می خورد، تمایلی که در آثار تیموری برای تزئین پوشش بیرونی و داخلی صورت می گرفت عمدتاً نقش های هندسی بود امّا در دوره ی صفویه پوشش نماهای بیرونی با نقوش گیاهی انجام می شد؛ مانند مسجد شیخ لطف الله اصفهان. برای اولین بار هنرمندان جسارت کردند که کل نمای بیرونی و داخلی را با پوشش یک دست کاشی های هفت رنگ و معرق به انواع نقوش گیاهی تزئین نمایند. (همان: 43 ).
2 – 6 – 1 . کتیبه نگاری
«در تزئین معماری صفوی به خوشنویسی اهمیّت زیادی داده شده و به گونه هنر کتیبه نگاری انعکاس یافته است و این یکی از تحولات خاص هنر کاشی کاری این دوره به شمار می رود.(اسکارچیا،9:1376). نوشتن آیاتی از قرآن مجید و احادیث امامان (ع) با مصالح مختلف در بخش های خاصی از بناهای اسلامی از اوایل اسلام تا به امروز رواج داشته است. کتیبه های قرآنی در اوایل اسلام با خط کوفی ساده، زاویه دار و با آجر معمولی اجرا می شده اند. در زمان سلجوقیان این کتیبه ها تعدادشان نسبت به قبل بیشتر و خط کوفی نیز متنوع تر شد و از حالت سادگی اولیه بیرون آمد. گاهی این خطوط به صورت مورب، شکسته و با تلفیق نقوش هندسی و عناصر گیاهی همراه شده اند. در دوره ایلخانی که گچ اصلی ترین ماده تزئینی بود کتیبه ها بسیار پر کارتر و پر از نقش و نگارهای هندسی مخصوصاً گیاهی شدند. در این دوره خط کوفی جای خود را به خطوط تزئینی محقق، ریحان، توقیع و غیره دادند. تلفیق خطوط کوفی تزئینی با سایر خطوط مانند کتیبه مسجد جامع ورامین در این دوره رواج یافت. از زمان تیموریان که کاشی کاری رواج کامل یافت کتیبه ها غالباً با کاشی معرق با خطوط ثلث و کوفی کاملاً تزئینی و خطوط بنایی انجام می پذیرفت. سردرها، شبستان ها، داخل و خارج گنبد و محراب ها همچنان جای قرار گرفتن کتیبه ها بودند. کتیبه نگاری که قرن ها تجربه را پشت سر گذاشته بود با هنرمندی افرادی چون علی رضا عباسی و محمد رضا امامی اصفهانی که کتیبه های بسیاری از آثار از آثار مهم دوره صفوی به خط آنها نوشته شده به نهایت پختگی و مهارت دست یافت. خط ثلث در کتیبه های صفوی با ترکیب بندی های پیچیده و الف های کشیده و یکدست غالباً به رنگ سفید در زمینه ی لا جوردی از نمونه های عالی و بی نظیر کتیبه نگاری در آثار معماری اسلامی ایران محسوب می شوند. (مکی نژاد،44:1387).
در این دوره از خطوط کوفی تزئینی استفاده چندانی نشده است. خطوط ثلث وبنایی مهّم ترین خطوطی بودند که در معماری صفوی به کار گرفته شدند. زمینه ی خطوط ثلث خصوصاً در کتیبه های مسجد امام و مسجد شیخ لطف الله عاری از تزئینات است. خط به تنهایی و خالص و ناب به کار رفته است، فضاهای خالی در این خطوط معمولاً با اعراب گذاری پر شده و در پاره ای از موارد در زمینه کتیبه ها از حرکت های نقوش گیاهی مانند اسلیمی ها و ختایی ها با رنگ های ملایمی چون فیروزه ای و اُکر استفاده کرده اند. (مکی نژاد،44:1387).
2 – 6 – 2 . نقوش حیوانی
به طور کلی در کاربرد نقش حیوانی دو مضمون اساسی مطرح بوده است: یکی قالبی سمبلیک ونمادین که در آن حیوانات در اشکال مختلف به صورت کامل یا بخشی از بدن جانور،وگاه با موجودات دیگر اعم از انسان وحیوان تلفیق می گردد؛ دیگری در جایگاه طبیعی شان به کار گرفته شد. البته لازم به ذکر است که نقوش حیوانی نیز چون نقش های انسانی در هنر در بای دنبال شد و در تزئینات قصرها و کاخ های اسلامی به کار می رفت.در عصر صفوی در برخی آثار چون کاروانسرای گنجعلی خان کرمان دیده می شود. (مکی نژاد،72:1387).
نقش های حیوانی ایرانی در آغاز دوره اسلامی از نظر خشکی و شدت، بسیار با نقش های روزگار ساسانی به خصوص در ترسیم مفصل ها هماهنگی دارد، چنانکه در پیروی از همانند سازی و تناسب ونقش حیوانات وپرندگان رودر رو یا پشت به پشت یا ترسیم آن ها به صورت پی در پی در حاشیه تزئینات نیز با آن شباهت دارد. (حسن،246:1388). در بناهای مذهبی صفوی مانند مساجد، مدارس و تکیه ها از نقوش حیوانی یا انسانی استفاده نشده است. تنها در بعضی موارد از پرندگان به صورت معدود استفاده شده است. امّا در تزئینات کاخ ها، خانه ها، حمام ها و باغ ها از گونه های مختلف پرندگان هم چون طاووس، کبک، عقاب و از حیواناتی نظیر آهو، شیر ، پلنگ و میمون استفاده شده است. حمام گنجعلی خان در کرمان، کاخ چهلستون، عمارت عالی قاپو و کلیسای وانک در اصفهان و کاخ چهلستون قزوین تصاویر انسانی و حیوانی مورد استفاده قرار گرفته است. (مکی نژاد، 1387: 45). البته ر سردر ورودی مسجد جامع عباسی از نقش طاووس استفاده شده است، هم چنین بر روی در اصلی مسجد تصاویری از پرندگان نقش شده است و در شبستان شرقی این بنا تصاویری از حیواناتو پرندگان بر روی کاشی هفت رنگ به تصویر در آمده است. (نگارنده). کاخ چهلستون و عالی قاپوی اصفهان نمونه هایی از تزئین گچی همراه با نقش مایه های انسانی و موتیف های انسانی و کاشی کاری را نشان می دهد. موضوعات این تصاویر بزمی و رزمی است که متأثر از نفوذ غرب در این دوره است. (مکی نژاد، 1387 : 45 ). با این همه ایرانیان جزء در دوران طلایی که هنر در آن ها پیشرفتی داشت و در دوره های تاریخی که در آن در ترسیم حیوان و گیاه از شگردهای هنری چینی تأثیر پذیرفتند، در نقش و نگارهای حیوانی به تقلید واقعی از طبیعت نمی پرداختند.( حسن،246:1388). البته لازم به ذکر است که نقوش حیوانی نیز چون نقش های انسانی در هنر در باری دنبال شد و در تزئینات کلیسای ارامنه جلفا مشهود می افتد که در آن شاخ و برگی اسلامی با دنیایی از جانوران و پرندگان سر زنده آمیخته با شمایل گری مسیحی، غنای تصویری تازه ای به وجود می آورد. (فریه، 1374: 288). به هر تقدیر همین قدر تزئینات اندک انسانی و حیوانی دوره صفوی پیش زمینه برای کاشی کاری قاجاریه می شود که در آن به وفور نقش مایه های انسانی و حیوانی استفاده می کرده اند. (مکی نژاد، 1387 : 45).
2 – 6 – 3 . نقوش انسانی
هنرمندان ایرانی از قرن 6 ه / 12 م به استفاده از نقش های توصیفی دارای آدمی برای ایجاد دورنما یا شرح افسانه [ اسطوره] ها روی آوردند. (حسن،245:1388). با آغاز دوره اسلامی نقوش موجودات زنده خاصه نقش های انسانی با منع تصویری رو به رو و از جرگه مضامین هنر سمی حذف گردید. شواهد مبنی بر استفاده از مضامین انسانی در آثار گچ بری دوران مغول و صفوی کمتر مشاهده می شود گرچه رشته های دیگر هنری متضمن حضور نقش های انسانی اند. با این حال نقوش انسانی از دوره صفوی در قالب نقاشی دیواری دیده شده است. نقوش انسانی بار دیگر، تحت تأثیر آشنایی با هنر غرب در هنر گچ بری مطرح شد که نمایانگر تصاویر فرشته ها ی بالدار، پیکره ها یانسان با بدن جانوران، پیکره های نیمه عریان ومضامینی از این قبیل بود. این طرح ها بر خلاف معمول از بخش های داخلی ساختمان به سردر ها، حیاط ها و نمای بیرون ساختمان ها منتقل گردیده و به طور کلی در معرض دید واقع شده اند که نمونه های آن در عمارت های دولتی و کاخ ها و خانه های اشراف دوره صفوی مشهود است. (مکی نژاد،71:1387-72).
2 – 6 – 4 . نقوش گیاهی
نقوش گیاهی به طور خاص نقوش اسلیمی و ختایی که جزء معروفترین نقوش تزئین اسلامی وایرانی می باشد صرفاً محدود به نگارگری نبوده و ما در کلیه هنرهای اسلامی، این نقوش در هم پیچیده ی زیبا را می بینیم و همچنین نقوش بکار رفته در تذهیب ، نقوش ابداعی نبوده و حاصل تحول اشکال دیگری بوده اند. (ایزدپرست،58:1385). نقوش گیاهی که نسبت به دیگر نقوش متداول در هنر ساسانی تنوع بیشتر و شکل مجرد تری داشتند در هنر اسلامی بسیار مورد توجه و بهره براری قرار گرفتند. این توجه شاید ناشی از تشبیهات نظری از کلام خداوند به عنوان درخت پاک (شجرة الطیبه) و توصیف بهشت باشد که در نهایت به کار گیری آن در سطحی وسیع، فضایی امن و سرشار از صفا و خرمی فراهم آورد. (وایه،14:1365). نقوش گیاهی تزئینی، در قبل از اسلام بیشتر بر روی بناها و ساختمان ها کنده کاری یا نقش شده است، و نقوشی را که ما امروز به نام ختایی و اسلیمی می شناسیم شکل تکامل یافته همان نقوش تزئینی گیاهی قبل از اسلام می باشدکه در کتاب ارژنگ مانی دیده می شود. (ایزدپرست،58:1385). اسلام این عناصر کهن وش را جذب کرده، به انتزاعی ترین و کلی ترین نسخه متداولشان تبدیل و تأویل می کند و بدین طریق هرگونه خصیصه های جادویی و سحر انگیز را از آن ها می گیرد و در مقابل بدان ها بصیرت عقلانی نوینی که تقریباً می توان گفت واجد ظرافتی روحانی است می بخشد.(بورکهارت،145:1376).
از الزامات سنت جدید، ایجاد پوششی سراسری بود که به کارگیری نقوش نقوش را در سطحی وسیع ایجاب می کرد. به این

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با کلید واژه های کاشی کاری، معماری ایران، دوره صفوی Next Entries پایان نامه با کلید واژه های هنر اسلامی، نقوش هندسی، ادبیات فارسی