پایان نامه با کلید واژه های دوره صفوی، کاشی کاری، کتیبه نگاری

دانلود پایان نامه ارشد

گنبد، وجود طولانی ترین کتیبه در زیر گنبد.
شبستان غربی و شبستان شرقی

گچ ساده، کاشی خشت هفت رنگ، ازاره های مرمری، کتیبه نگاری، پنجره های مشبک معرق
اسلیمی و ختایی
ثلث
محمد رضا امامی
رنگ زرد به کار رفته در کاشی کاری بنا بسیار چشمگیر و ممتاز می باشد.

ادامه جدول شماره 2 . 3

موقعیت مکانی
اندازه
تکنیک به کار رفته
نوع نقوش به کار رفته
نوع خط کتیبه
قلم کتیبه
ویژگی شاخص
ایوان شرقی و ایوان غربی

کتیبه نگاری، کاشی هفت رنگ، ازاره ی مرمری، پنجره های مشبک معرق
اسلیمی و ختایی
ثلث
حمد رضا امامی، عبدالباقی تبریزی، محمد غنی، محمد صالح اصفهانی
دارای محراب زیبا و نفیس می باشد.
ایوان شمالی

کاشی معرق مشبک، کاشی هفت رنگ
اسلیمی و ختایی
ثلث
عبدالباقی تبریزی
این ایوان به علت چرخشی که در مسجد وجود دارد همانند ایوان های دیگر دارای زاویه قائمه نمی باشد.

2 – 3 . ویژگی های بصری شاخص تزئینات مسجد جامع عباسی
مسجد جامع عباسی را به حق ستاره ی درخشان دوره ی صفویه و مظهر اوج معماری اسلامی ایران نامیده اند که ضلع جنوبی میدان امام را مزیّن نموده است. در سراسر مسجد هفت سنگاب وجود دارد که از جنس سنگ خارا و مرمرند. دیوارهای مسجد ابتدا توسط سنگ مرمر سبز از پایین پوشیده شده اند و پس از آن کاشی های زیبا و بی نظیر هفت رنگ زینت بخش دیوارهای مسجد شده اند. یکی از کارهای جالبی که معماران در آن زمان انجام داده اند که ناشی از تجربه و دانش بالای معماری آن ها بوده است قرار دادن لایه ای سرب در ارتفاع 2 و 3 متری بر روی سنگ ها می باشد که برای رسیدن به دو هدف بوده است: اول جهت اتصال در قطعه سنگ، به جای ملات سیمان و دوم استفاده از خاصیت ارتجاعی سرب جهت جلوگیری از صدمات ناشی از زلزله در گوشه ی دیوارهای ایوان جنوبی.
2 -4 . عناصر و شاخصه های کاشی کاری مسجد جامع عباسی
همان گونه که معرق فن و روش برتر و رایج دوره تیموری شد کاشی هفت رنگ اولویت اول تزئین در دوره صفوی گردید. دلیل استفاده از روش هفت رنگ را گسترش روز افزون آثار معماری به خصوص در زمان شاه عباس اول در اصفهان و مسائل اقتصادی دانسته اند. اگرچه کاشی هفت رنگ ابداع هنرمنران صفوی نبود و از مدت ها قبل، از اواخر ایلخانی و تیموری مراحل شکل گیری آن شروع شده بود، امّا تکامل واقعی آن در دوره صفوی محقق شد. با قابلیت نصب آسان و تنوع رنگ ها که در کاشی های هفت رنگ دوره صفوی حاصل شد قدرت انتخاب هنرمندان برای هر چه زیباتر شدن نمای بیرونی و داخلی معماری بالا رفت. (مکی نژاد،40:1387).
2 – 4 – 1 . رعایت فضای مثبت و منفی بین نقوش
آن چه مورد اتفاق اکثر متفکران وصاحبنظران هنری قرار گرفته این است که تزئینات اسلامی چیزی فرا تر از یک پوشش و تزئین صرف می باشد. چه این که اگر منظور تزئینات کاشی کاری صرفاً استحکام بنا بود دیگر احتیاجی به تنوع رنگ ها، تفاوت طرح ها و گستردگی نقوش با تکنیک های مختلف نبود. زیبا شناسی اسلامی به مسائلی چون فضای مثبت ومنفی، اصل قرینگی و انتزاعی بودن، بی زمانی و غیر مادی بودن تناسب و تنوع ترکیب ، بافت، توازون، آرامش، وحدت، نور، رنگ، ظرافت روحانی و جاودانگی تزئینات توجه خاص دارد. در تزئینات کاشی کاری اسلامی هم فضای مثبت و هم فضای منفی با اهمّیت است. منظور از فضای منفی، فضایی بیهوده وعبث نمی باشد بلکه این دو فضا به مثابه روح و جسم مکمل هم و حیاتشان لازم و ملزوم یکردیگر است. (مکی نژاد،69:1381-70).

2 – 4 – 2 . تناسبات و ترکیب نقوشگیاهی و اسلیمی در کاشی کاری
رعایت نسبت ها در تزئینات اسلامی به خوبی به چشم می خورد. در تزئینات باید بین طرح و اندازه محل، تناسب منطقی بر قرار شود، یعنی در هر اندازه ای ما نمی توانیم هر طرح و نقشی را پیاده نمائیم بلکه باید مسائلی مانند ضخامت طرح ونقش، فاصله آن ها از دید ناظر و میزان گیرایی را مد نظر قرار دهیم. (مکی نژاد،69:1381-70).
ترکیب به ما اجازه ی گسترش طرح ها ونقش ها را می دهد. در تزئینات کاشی کاری بیشترین ترکیب بین نقوش هندسی و نقوش گیاهی صورت گرفته است. ترکیب در انواع مصالح هم امکان پذیر است مانند ترکیب آجر با کاشی یا آجر با گچ … و هم در طرح ها مانند گره های هندسی که داخل آن ها نقوش گیاهی پیاده می شود. (مکی نژاد،69:1381-70).
2 – 4 – 3 .کاربرد صحیح و به جا از قرینه سازی در نقوش گیاهی و رنگ ها
قرینه سازی که ریشه ای دیرینه دارد و از ویژگی های اقوام مهاجر شمالی ایران وسپس کاسی ها در لرستان است به طور محسوسی در هنر ساسانی نمایان است و از آن به بعد در تزئینات کاشی کاری معماری اسلامی به عنوان یک اصل پذیرفته ومورد اجرا گذاشته شده می شود. پایه اساس نقوش هندسی و گیاهی بر دوایر است. دایره کامل ترین شکل هندسی است که در هنر اسلامی، تصویری از کمال. بنابراین نقوش گیاهی «تحرکی مداوم در زمان و مکان» دارند و همواره تداعی کننده «وحدت در کثرت وکثرت در وحدت» می باشند .(مکی نژاد،69:1381).
2 – 4 – 4 . کاربرد خط ثلث و نسخ در کتیبه های کاشی کاری
در کتیبه های قرآنی که معمولاً باخط ثلث، نسخ و غالباً با رنگ سفید نوشته شده اند، حرف کشیده ای مانند الف ها، به گونه ای شعله آسا به سوی آسمان تمایل دارند وآن چنان پیچیده و در هم تنیده اند که تداعی کننده هاله ای از نور می باشند. افزایش فضای سفید بر زمینه تیره نیز گویی غلبه نور بر ظلمت است. (مکی نژاد،69:1381).
2 – 4 – 5 . سکون و آرامش
هنر اسلامی همواره دنبال آرامش است «در معماری هیچ چیز بیانگر جهد و تقلا نیست، نه کشاکشی است و نه هیچ تضادی میان آسمان و زمین». (بورکهارت،139:1369).
مسلمانان در محیطی که قرار می گیرند احساس آسایش و آرامش نمایند همچنان که «محیط مسجد به علت سکونش از هر چیز گذرا و ناپایدار، ممتاز می شود». (هیلن براند،62:1377).

2 – 4 – 6 . ویژگی حرکت دورانی مارپیچی اسلیمی ها
براساس رابطه حرکت منحنی با علم فیزیک و صعود و نزول ناشی از آن؛ ایجاد فضای مجازی در دو سطح دو بعدی، ثابت می شود؛ بدیهی است فضای مجازی ذهنی نیز به نوبه خود عوالم روحانی را می تواند پدید آورد. به ویژه با تعریف عرفانی «فلوطین»؛ به این معنا که اسلیمی با حرکت مارپیچی اش به دورن خود نفوذ می کند، همان تعبیری که انکشاف درونی را معادل زندگی راستین روح می داند و از سوی دیگر حرکت و پویایی اسلیمی را می توان معادل زندگی قلمداد کرد.( پورجعفر-موسوی لر،191:1381).
حرکت اسلیمی یه حلزون صرفاً برای، تزئین انواع مختلف سطوح از بنا و کتاب و صنایع دستی و اشیاء نبوده بلکه نشانه های مقدسی را به همراه داشته است. در اصل ویژگی ریتم وتکثیر عناصر؛ «ذکر وحرکت و سلوک عارفانه»، مفهوم دینی و مقدس نقوش تزئینی است. (همان:203).
اسلیمی اجازه حضور در مسجد را با کثرت تمام دارد. اسلیمی می تواند حس رهایی از عالم ماده را تقویت کند، همراه معنوی عابدی باشد که در حال سیر و سلوک و ذکر است. در واقع اسلیمی دارای جنبه ی قدسی و مفهوم رهایی از عالم اسفل است.(همان:193).
2 – 4 – 7. مفاهیم نمادین بین اسلیمی ها و ختایی ها
تزئینات تماماً سنتی است و تکرار نقش های نمادی ایران باستان در زمینه ی نعمت و برکت. تقریباً سرتاسر بنا با کاشی های لعاب دار پوشیده شده که پر از نقش و نگار گل و بوته به صورتی مجرد و تخیلی است. از آفتاب بزرگ زرین نوک گنبد، که زندگی بخشی اش از طریق توده ی عظیم گل و بوته ها منتشر می شود، تا طاق های بلند و قاب های آراسته به هزاران شکوفه و گل ستاره مانند، تا پیچک های سیّال شبکه های پنجره ها، همه این آرایش ها تأکیدی است بر علاقه ی ایراینان به رویش و عشق شاعرانه به گل – همچنان که خواهشی است برای دوام زندگی.طرح نقش های گنبد داخلی و خارجی، حلقه های اسلیمی های مکرر، هر چند از لحاظ اندازه و آرایش متفاوت است، اساساً یکی است. (پوپ،211:1386).
2 – 4 – 8 . استفاده وسیع از بندهای اسلیمی، سراسلیمی، اسلیمی های دهنه اژدری، اسلیمی های ماری و اسلیمی خرطومی
نقوش اسلیمی قبل از اسلام در هنرهای ملل مختلف به ویژه هنرهای ایرانی به کار می رفته است ولی صور متنوع و پیشرفته آن از قرن چهارم هجری به بعد در کشورهای اسلامی دیده می شود و نام اسلیمی آن از اسلام گرفته شده است. نقوش اسلیمی حرکتی نرم و سیال دارد که نگاه بیننده را شادمانه به حرکت وسکون در سراسر سطح تزئین شده وامی دارد. در ایران دوره اوج کاربرد اسلیمی در دوره سلجوقی و دوران صفوی است. تقسیم بندی اسلیمی از روی شکل ظاهری آن هاست. از همه معمول تر اسلیمی دهنه اژدری است که در انتهای آن اسلیمی چون دهان اژدهایی باز شده و معمولاً یک قسمت بزرگ تر و قسمت دیگر کوچک تر است. اگر این عدم تقارن زیاد باشد و یکی از لبه ها کشیدگی زیاد شبیه به خرطوم فیل داشته باشد آن را اسلیمی خرطومی و یا خرطوم فیلی می نامند که گاه به صورت دو سر نیز، دیده می شود. اسلیمی دیگری که شبیه به حرکات پیچ و خم دار بدن مار است به نام اسلیمی ماری نامیده شده و به صورت منفرد در سطح تزئین شده خود نمایی می کند.(هادی هزاره ای،91.99.107 ).
2 – 4 – 9 . کاربرد گسترده ی نقش گل شاه عباسی، برگ مو، گل پنج پر، بادامچه و جوانه
سبک هندسی در این زمان تا حد زیادی جایش را به آرایه های پر کار اسلیمی و گل و گیاهی داد که در آن عناصر صوری به خوبی با عناصر نیمه طبیعت گرا و با هر میزان متوسطی از قرار دادی سازی ترکیب شد. طراحان دوره ی صفوی نیز با روندی منطقی هر کار قابل تصوری را که با طرح اسلیمی بر روی آن امکان پذیر بود به تصویر در آوردند. بدین سان، انواع با شکوه گل نیلوفر آبی به چشمگیرترین شکل در آمد و ترکیبی التقاطی از شکل های گیاهی که جلوه های منفرد تازه ای ایجاد کرده، پدیدار گشته است. (پوپ،3024:1387).
2 – 5 . تزئینات معماری در دوره صفوی و در مسجد جامع عباسی
هنرمندان عصر صفوی وارث تجربه ها و آثار ارزشمند هنرمندان گذشته اند و راهی که از قرون اولیه اسلامی تا دوره تیموری در زمینه ی تزئینات معماری طی شده بود به وسیله هنرمندان صفوی به نحوی شایسته با روندی چشگیر ادامه یافت. در این دوره هم نشینی و هم خوانی انواع و اقسام تزئینات با فضاهای معماری به اوج خود می رسد و بهترین آثار تزئینی در مدرسه ی چهارباغ، مسجد شیخ لطف الله، مسجد امام اصفهان به کار گرفته می شوند. به نظر می رسد تزئینات در این دوره هم سنگ خود معماری ارزش و اهمیت پیدا می کند.(مکی نژاد،40:1387).
2 – 5 – 1 . فنون و روش ها
همان گونه که معرق فن و روش برتر و رایج دوره تیموری شد کاشی هفت رنگ اولویت اول تزئین در دوره صفوی گردید. دلیل استفاده از روش هفت رنگ را گسترش روز افزون آثار معماری به خصوص در زمان شاه عباس اول در اصفهان و مسائل اقتصادی دانسته اند. اگرچه کاشی هفت رنگ ابداع هنرمنران صفوی نبود و از مدت ها قبل، از اواخر ایلخانی و تیموری مراحل شکل گیری آن شروع شده بود، امّا تکامل واقعی آن در دوره صفوی محقق شد. با قابلیت نصب آسان و تنوع رنگ ها که در کاشی های هفت رنگ دوره صفوی حاصل شد قدرت انتخاب هنرمندان برای هر چه زیباتر شدن نمای بیرونی و داخلی معماری بالا رفت. کاشی هفت رنگی که امروز برای تزئینات به کار می رود از محصولات کارخانه ای و بسیار نازک در حد نیم سانتی متر است. امّا کاشی هفت رنگی که در دوره صفوی به کار رفته از نوع خشتی است که تمام مراحل کار و لعاب دهی آن به وسیله ی دست انجام می شده است و ضخامت آن از یک سانتی متر کمتر نیست. (مکی نژاد،40:1387).
استفاده از کاشی هفت رنگ در آثار تزئینی دوره صفوی، کاشی معرق را از رونق نیداخت و معرق همچنان زینت بخش معماری دوره صفوی گردید. از نمونه های بارز و کاشی معرق می توان به پوشش بیرونی گنبد مسجد شیخ لطف الله و گنبد مسجد امام در اصفهان و پوشش بیرونی گنبد مقبره شاه نعمت الله ولی در ماهان کرمان و کتیبه های قرآنی به خط ثلث در مسجد امام، حکیم و شیخ لطف الله، مقبره هارون ولایت و مدرسه مادر شاه در اصفهان

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با کلید واژه های کاشی کاری، کتیبه نگاری، میدان نقش جهان Next Entries پایان نامه با کلید واژه های کاشی کاری، معماری ایران، دوره صفوی