پایان نامه با کلید واژه های توسعه پاید، توسعه پایدار، توسعه پایدار شهری، منابع طبیعی

دانلود پایان نامه ارشد

دوم

مبانی نظری و پیشینه تحقیق

مقدمه

یکی از اثرات بارز انقلاب صنعتی در کشورهای توسعه یافته بروز شهرنشینی شتابان در دهه 1970 میلادی بود. شهرنشینی شتابان دارای پیامدهای بسیاری برای شهرها بود، که از مهم ترین آنها می توان به نابرابری های منطقه ای، شکل گیری بخش غیررسمی در اقتصاد کشورها، فقر و بیکاری و بالاخره تشکیل نوعی سکونت غیرقانونی به نام اسکان های غیررسمی در اکثر کلان شهرها اشاره کرد .
در حالیکه در طول 30 سال گذشته میزان شهرنشینی در بسیاری از کشورهای پیشرفته جهان رو به کاهش گذاشته یا تثبیت شده، رشد جمعیت شهری در اغلب کشورهای کمتر توسعه یافته فزونی گرفته است. چنان که بیشترین رشد جمعیت در مناطق شهری کشورهای در حال توسعه و به ویژه حاشیه های متروپلی آنها بوده است. بر این اساس پیش بینی می شود که تا سال 2020، بخش های زیادی از کشورهای جهان را ساکنان شهری تشکیل خواهند داد .
در چنین وضعیتی فقر نمود شهری به خود می گیرد و محلات فقیرنشین و سکونتگاههای خودرو و عمدتاً غیررسمی یکی از مظاهر شهرنشینی کشورهای در حال توسعه (بویژه کلان شهرها و شهرهای بزرگ) محسوب می شود. چنان که بر اساس گزارش سازمان ملل متحد، حاشیه نشینی و آلونک نشینی چالش اصلی هزاره سوم معرفی شده است .
البته اسکان غیررسمی در شهرها را نمی توان تنها ناشی از شهرنشینی دانست بلکه در این زمینه ناکارآمدی سیاست های دولت ها در بخش مسکن و زمین، ناکارآمدی مدیریت شهری و فقر نیز بی تأثیر نبوده است. فقر شهری پدیده ای است که از عملکرد کلان ساختاری در سطوح ملی، منطقه ای و محلی ناشی می شود. اقشار فقیر شهری برای تهیه خوراک و سرپناه برای خانواده های خود به ناچار در سکونتگاههای غیررسمی و محروم شهر اسکان گزیده و معمولا به مشاغل غیررسمی نیز مشغولند. به طور کلی تا زمانی که مناطق شهری مرکز انباشتگی مالی و اقتصادی باشد، به جذب مهاجران از روستاها و مناطق شهری کوچکتر ادامه خواهند داد. بدین ترتیب زمینهای اطراف شهرها بدون هیچ برنامه و کنترلی و بطور غیرمجاز توسط مهاجران تصرف می گردد. در مجموع اسکان غیررسمی به مثابه یکی از چهره های بارز فقر شهری تعریف شده است که درون یا مجاور شهرها (به ویژه شهرهای بزرگ) به شکلیخودرو، فاقد مجوز ساختمان و برنامه رسمی شهرسازی با تجمعی از اقشار کم درآمد و سطح نازلی از کمیت و کیفیت زندگی شکل می گیرد و همان پدیده ای است که با عناوینی همچون حاشیه نشینی، اسکان غیررسمی، سکونتگاههای خودرو و نابسامان و اجتماعات آلونکی خوانده می شود. نکته اساسی در این است که این سکونتگاهها با توجه به ویژگی هایی چون مصالح بکار رفته، وضعیت قانونی، سرعت و نحوه تصرف، ابعاد، موقعیت، منشاء و ماهیت سکونت بسیار متفاوت و متنوع اند که سامان بخشیدن به این سکونتگاهها مستلزم سیاست ها و راهکارهای متنوعی است. یک شهر یا محدوده شهری دارای آستانه ظرفیت معینی است که بعد از آن آستانه، تنزل کیفیت محیطی رخ می دهد. با درنظر گرفتن توان و ظرفیت محدود بستر اکولوژیک شهرها، توسعه پایدار شهری با توجه به ویژگیهای محلی و محیطی و با رعایت اصول اساسی توسعه پایدار امکان پذیر خواهد بود. بنابراین قبل از پرداختن به موضوع سکونتگاههای غیررسمی و راهکارهای ساماندهی آنها، تعریفی مختصر از توسعه پایدار و توسعه پایدار شهری و اهمیت توجه به آن به عنوان چارچوبی در جهت ساماندهی سکونتگاه های غیررسمی ارائه
می گردد.

1-2- توسعه پایدار

“ریشه نگرش توسعه پایدار به نارضایتی از نتایج توسعه و رشد اجتماعی- اقتصادی در شهرها از منظر بوم شناسی (اکولوژی) برمی گردد”(صرافی، 1375: 8). در قرن معاصر عدم تعادل میان افزایش جمعیت شهرها و رشد اجتماعی- اقتصادی شهر، توجه به پایداری و توسعه پایدار شهری را ملزم می سازد.
توسعه پایدار در حقیقت تعادل میان توسعه و محیط زیست است. این مفهوم را اولین بار به طور رسمی براندت لند در سال 1987 در گزارش “آینده مشترک ما” مطرح کرد(مکنون،1376: 5). در این گزارش هدف از توسعه پایدار ” رفع نیازهای نسل حاضر بدون تضییع توانایی نسل های آینده برای رفع نیازهایشان” است و از این تعریف ساده و مبهم سندی از کنفرانس ملل متحد در زمینه محیط زیست و توسعه به عنوان یک طرح کار توسعه پایدار برای قرن 21 بیرون آمد. در واقع سیاست های اصولی توسعه پایدار در چهار مقوله زیر قابل تقسیم است.
1- به حداقل رساندن مصرف منابع طبیعی تجدیدناپذیر(مانند سوخت های فسیلی و منابع کافی
2- پایدار ساختن مصرف منابع طبیعی تجدیدناپذیر( مانند آب های زیرزمینی، خاک و گیاهان)
3- نگه داشتن حد تولید ضایعات و آلودگی ها در میزان ظرفیت جذب محلی و جهانی مانند گازهای گلخانه ای، مواد شیمیایی نابودکننده اوزون و زباله های سمی
4- تأمین نیازهای پایه انسانی و اجتماعی مانند دسترسی به معیشت، مشارکت اجتماعی و دسترسی به محیط سالم و خدمات پایه (شیخ الاسلامی و دیگران، 1388: 34-33).
توسعه پایدار و توسعه انسانی نه فقط جنبه های زیست محیطی بلکه جنبه های اقتصادی و مهمتر از آن وجوه اجتماعی، سیاسی و آموزشی و نیز روابط متقابل عوامل مذکور را درنظر می گیرد. از جمله جنبه های مهم تأمین حداقل نیازها برای اجرای توسعه پایدار، موارد زیر است :
– حذف فقر
– کاهش رشد جمعیت
– توزیع منطقی منابع
– داشتن مردمی سالم تر و آموزش دیده تر و تعلیم یافته تر
– تمرکززدایی (نقدی و صادقی، 1385: 217).
در رهیافت توسعه پایدار، ” استراتژی توسعه درونزای شهری” مورد توجه قرار گرفته است. پوراحمد و شماعی مهمترین موارد قابل تأکید در این استراتژی را به صورت زیر مطرح کرده اند:
1- توزیع و تراکم متعادل جمعیت در شهر به کمک توزیع متعادل خدمات و تأسیسات زیربنایی از جمله حمل و نقل عمومی، امکانات مطلوب بهداشتی و امکانات تعلیم و تربیت در تمام بخشهای شهر
2- توسعه متعادل عناصر شهری و همپیوندی آنها و تأمین شرایط مسکن مناسب، ضمن حفظ هویت فرهنگی شهر برای همه شهروندان با بهره گیری از الگوها و روشهای بومی و مصالح بومی و تلفیق آنها با مصالح و الگوهای جدید
3- توسعه و ساماندهی نظام سلسله مراتبی شبکه راهها و ارتباطات شهری از درون و مرکز شهر به اطراف آن
4- فراهم آوردن امکانات فعالیت و اشتغال در تمام بخشهای شهری که از مهمترین عوامل جابجایی های جمعیتی است، برای تعدیل بسیاری از نابسامانیهای شهری (پوراحمد و شماعی،1380: 23-22).
“تصمیم گیری های توسعه پایدار بایستی دربرگیرنده همه سطوح فعالیتی و مکانی باشد. پایداری نیازمند آن است که تصمیم گیری ها و فعالیت ها، منجر به سرمایه گذاری در ظرفیت های اجتماعی محلی گردد تا از این طریق ضمن تقویت و یا در شرایط ویژه حداقل سرمایه های طبیعی، اجتماعی، انسانی یا اقتصادی را کاهش ندهد”(توکلی نیا و کریمی، 1388: 82). در واقع اجرایی شدن راهکار توسعه پایدار در یک کشور، نیازمند فرآیندی از پایین به بالا و از مقیاس محلی و خرد به سوی مقیاس ملی و کلان است.

2-2- اهداف توسعه پایدار

اهداف توسعه پایدار معمولاً به تناسب نگرشهای نسبت به آن، در سه بخش مشخص قرار می گیرند: بخش اقتصادی، با هدف پیشرفت و کارایی بیشتر؛ بخشاجتماعی، با هدف برابری و کاهش فقر؛ و بخش اکولوژیکی، با هدف منابع طبیعی.

منبع : (عزیزی، 1381: 24).

شکل شماره 3: اهداف توسعه پایدار

این اهداف دارای روابط متقابل به ترتیب ذیل هستند :
– اهداف اقتصادی و اجتماعی؛ توزیع درآمد، اشتغال، کمک های هدفمند.
– اهداف اقتصادی و اکولوژیکی؛ ارزیابی زیست محیطی، ارزش گذاری، درون گرایی.
– اهداف اکولوژیکی و اجتماعی؛ مشارکت مردمی، مشاوره، کثرت گرایی.
در نگرش اقتصادی، اختیار داشتن و کاهش فقر در زمره اهداف اجتماعی آورده می شوند. و نیز، مدیریت و هدایت منابع طبیعی از اهداف اکولوژیکی است (عزیزی، 1381: 24).

3-2- ابعاد توسعه پایدار

توسعه پایدار به علت گسترش موضوعی ابعاد گسترده ای را شامل می شود و بر همین اساس، دستور کار 21 1زمینه های زیر را مورد تأکید قرار داده است:
“1- ابعاد اجتماعی و اقتصادی، شامل : تسریع توسعه پایدار در کشورهای در حال توسعه، فقرزدایی، تغییر الگوی مصرف، تحولات جمعیتی، تأمین سلامت انسان، تأمین مسکن مناسب و تلفیق برنامه ریزی محیط زیست و توسعه
2- منابع، شامل: حفاظت اتمسفر، استفاده مناسب از زمین، حفاظت جنگلها، کویرزدایی، توسعه کوهستانها، کشاورزی و توسعه روستایی پایدار، تنوع زیستی، بیوتکنولوژی پایدار، حفاظت اقیانوسها، حفاظت و مدیریت منابع آب، مدیریت مواد شیمیایی سمی و زباله های خطرناک، زباله های جامد و فاضلابها و زباله های اتمی
3- مشارکت مردمی، شامل: مشارکت همه اقشار در فرآیند توسعه، توجه به زنان و جوانان و کودکان، مشارکت مردم بومی، سازمانهای غیردولتی، نقش مسئولان محلی، کارگران و کارکنان، تجارت و صنعت، علوم و فن آوری و کشاورزان
4- روشهای اجرایی، شامل: منابع مالی و نحوه تأمین آنها، انتقال تکنولوژی، علوم در خدمت توسعه، آموزش عمومی، ظرفیت سازی، نهادهای بین المللی مورد نیاز، قوانین و مقررات و اطلاعات مورد نیاز
توجه به ابعاد گوناگون با موضوعات مختلف، اهمیت توسعه پایدار را می رساند و اینکه هیچگاه نمی توان از توسعه در یک بعد به توسعه پایدار رسید”(مکنون، 1376: 5).

4-2- توسعه پایدار شهری

با رشد سریع جمعیت جهان و تمرکز آن در شهرها، مفهوم توسعه پایدار شهری به عنوان مؤلفه اساسی تأثیرگذار بر چشم انداز بلند مدت جوامع انسانی مطرح گردید (Auclair,1997: 12). مفهوم پایداری به عنوان تشریح کننده وضعیت یا حالتی مطلوب، و یا مجموعه شرایطی دانسته که تداوم داشته باشد. در مقابل، واژه توسعه در اصطلاح توسعه پایدار شهری، فرآیندی را تداعی می کند که به وسیله آن می توان به پایداری دست یافت (Maclaren,1996: 185).
از نظر مکلارن برخی مشخصات کلیدی پایدار شهری که غالباً در ادبیات موضوع و اسناد بیان می شوند عبارتند از : برابری بین نسل ها intergenerational ، برابری درون نسل ها intragenerational (شامل برابری اجتماعی، برابری جغرافیایی و برابری در حکومت)، حفاظت از محیط طبیعی( و زندگی در چارچوب ظرفیت و تحمل آن)، استفاده حداقل از منابع تجدید نشدنی، بقای اقتصادی و تنوع، جامعه خوداتکا، رفاه فردی و رفع نیازهای اساسی افراد جامعه (همان منبع: 185).
مفهوم اصلی توسعه پایدار شهری را پیترهال چنین تعریف کرده است : ” شکلی از توسعه امروزی که توان توسعه مداوم شهرها و جوامع شهری نسل های آینده را تضمین کند”(موسی کاظمی محمدی، 1378: 104).
دراکاکیس اسمیت معتقد است بحث پیرامون شهرنشینی پایدار، یک فرآیند به جای یک پدیده است. بنابراین، بایستی شهرنشینی پایدار را به عنوان یک فرآیند تعریف کرد.
در چگونگی تعریف فرآیند شهرنشینی پایدار، دراکاکیس اسمیت می گوید: “می توان اصول پذیرفته شده توسعه پایدار، یا در اصطلاح رفع نیازهای کنونی بدون محرومیت نسل های آینده، را مستقیماً قبول کرد و آن ها را به عنوان چارچوبی برای مطالعه توسعه شهری و نیز شناسایی زمینه های موردنظر بکار برد” (Drakakis-smith,1996: 3-4).
در این زمینه رابرت سالو در مقاله “برابری بین نسل ها در مقابل نابرابری امروز” بحث مهمی را مطرح کرده و معتقد است : ” ضرورت کاهش نابرابری های عصر حاضر به همان میزان (و احتمالاً بیشتر از) نگرانی درباره وضع نامطمئن نسل های آینده می باشد، و این که اقتصادهای پیشرفته جهان خواهان تفکر درباره عدالت و برابری نیستند زمانی که در خصوص منابع کنونی به کار برده شود”. مقیاس و دوام نابرابری، آسیب پذیری و فقر موجود در بسیاری از شهرهای معاصر در کشورهای درحال توسعه، هر کوشش در جهت تعریف شهرنشینی پایدار را ناگزیر می سازد که به شرایط حاضر به همان میزان شرایط آینده وزن اساسی بدهد (موسی کاظمی محمدی، 1378: 98).
“امروز از جمعیت 6 میلیارد نفری جهان، 2/1 میلیارد نفر در فقر زندگی می کنند و

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با کلید واژه های توانمندسازی، سکونتگاه های غیررسمی، توسعه پاید، توسعه پایدار Next Entries پایان نامه با کلید واژه های اسکان غیررسمی، حاشیه نشینی، توسعه پاید، توسعه پایدار