پایان نامه با کلید واژه های امام صادق، امام سجاد، اسفار اربعه

دانلود پایان نامه ارشد

صدوق، شروح حديث حقيقت و برخي احاديث عرفاني ديگر، شروحي فراواني با عنوان اربعين حديث و نيز تك‌نگاري‌هايي مانند رساله الولايه و ديگر آثار عرفاني از علماء شيعه.
مصباح الشريعة: درباره مصباح الشريعة و انتساب آن به امام صادق( به نظر مي‌رسد عالم و عارف خوش ذوق شيعي با تبحر خاصي كتابي را تبويب و تنظيم كرده و كلماتي از امام صادق( را در صدر ابواب آن ذكر كرده و در ادامه رواياتي از اهل‌بيت ( با تعبير قال بعض الائمه( يا قال بعض اهل‌البيت(، رواياتي از اميرالمؤمنين( و امام علي بن الحسين ع، احاديثي قدسي و كلماتي از انبياء گذشته چون نوح(، عيسي(، موسي(، يحيي(، داود(، و كلمات يا اخبار نبوي از برخي صحابه يا تابعين مانند ابوذر، اويس قرني، عبدالله بن مسعود، ربيع بن خثيم، وهب بن منبه، ابي ابن كعب و در مواردي اظهار نظري از خويش با تعبير اظن ان… ذكر كرده است. به جز اندكي از محدثين بيشتر دانشمندان و علماء دين به روايات آن به ديده احترام و اعتماد نگريسته اند. دانشمندان كم نظيري چون سيدبن طاووس، شهيد ثاني، ابن‌فهد حلّي، كفعمي، سيدهاشم بحران، فيض كاشاني، علامه مجلسي، ملاّمهدي نراقي، ميرزا ابوالقاسم ذهبي شيرازي، ميرزا حسين نوري، ميرزا جواد آقاي ملكي تبريزي، سيّد حسين قزويني، سيّد علي‌خان كبير و حضرت امام خميني(رضوان الله تعالي عليهم) در كتابهاي خويش، روايات اين كتاب را با همين سند نقل كرده‌اند. نظر قابل اعتنا اين است كه مصباح الشريعة جمع آوري عالمانه و زيبا از اقوال امام صادق( و برخي روايات و كلمات اولياء است كه عالمي شيعي و احتمالا در حال تقيه يا متمايل به گمنامي در كتابي كه در صد باب تدوين كرده در آغاز هر باب كلامي زيبا از امام صادق( نقل كرده و در ادامه سخناني از انبياء صحابه يا اهل معرفت ذكر كرده و در موارد اندكي نيز مطالبي از خود افزوده است. قدر متيقن اين است كه آغاز هر باب كلام امام صادق( است. و اين نظر مبناي كار ما در اين رساله قرار گرفت. (و الله عالم)

بخش دوم: مباني سلوك در تعاليم اهل‌بيت(

➢ فصل اول: ضرورت سلوك
➢ فصل دوم: مبناي دين‌شناختي سلوك
➢ فصل سوم: مبناي هستي‌شناختي سلوك
➢ فصل چهارم: مبناي معرفت‌شناختي سلوك
➢ فصل پنجم: مبناي انسان‌شناختي سلوك
➢ فصل ششم: مبناي غايت‌شناختي سلوك

درآمد
در بخش اول رساله، به اهميت و جايگاه عرفان اهل‌بيت( در هدايت جريان معنويت اسلامي، و همچنين ويژگي‌هاي برجسته آن و مباحثي اجمالي درباره تاريخ عرفان شيعه پرداخته شد. در اين بخش، پس از بحثي درباره ضرورت سيروسلوك عرفاني به مباني سيروسلوك در تعاليم اهل‌بيت( مي‌پردازيم. اين مباني عبارتند از: مباني دين‌شناختي، هستي‌شناختي، معرفت‌شناختي، انسان‌شناختي و غايت‌شناختي.

فصل اول: سلوك عرفاني، ضرورتي براي حيات

➢ گفتار اول: حقيقت سلوك
➢ گفتار دوم: ضرورت سلوك

گفتار اول: حقيقت سلوك
در اين گفتار به معناي لغوي و اصطلاحي سلوك، عناصر و مؤلفه‌هاي سلوك، تفاوت سلوك و عمل و نيز تأثير متقابل سلوك و معرفت مي‌پردازيم.
معناي لغوي و اصطلاحي سلوك: سلوك در لغت به‌معني رفتن و در اصطلاح عرفاني، نوعي حركت و صيرورت باطني به‌صورت طي منازل و مقامات طولي در جهت قرب حق‌تعالي و در نهايت وصول و فناي در حق به‌معني درست آن است.135 سير، درلغت به معني رفتن و طي مسافت، و در اصطلاح و در معناي شبيه به سلوك، همان حركت و انتقال دائمي بنده از حالي به حال يا مقام بالاتر و به تعبير ديگر همان تلبس بنده به احوال و مقامات متعاقب در جهت كمال و رسيدن به قرب حق مي‌باشد.136 اين سير الي الله حركتي صعودي و معراج مؤمن در جهت اتصاف به صفات الهي و تخلق به اخلاق الهي است.137 عرفا گاهي به‌جاي سير از واژه سفر كه معناي نزديك به آن را دارد استفاده كرده‌اند و اصطلاحاتي مانند سفر الي الله، سفر في الله و اسفار اربعه را نيز به‌كار برده‌اند. سفر در اصطلاح عرفا همان توجه قلبي به حق از طريق ياد حق مي‌باشد.138
حقيقت سلوك در تعاليم اهل‌بيت( يك ارتباط مستمر، نوشونده و پيش‌رو با خداوند در جهت انقطاع كامل از غير خداست. حقيقت سلوك در كلامي نوراني از اميرالمؤمنين( و سخني گوهربار از امام سجاد( تبيين شده است، امام علي( در وصف انسان متقي فرمودند:
عقلش را زنده كرد و نفس خويش را كشت، (اشاره به مجاهده و تهذيب نفس با رياضت كشيدن) تا آنجا كه جسمش لاغر، و خشونت اخلاقش به نرمي گراييد، (نورانيت و لطافت و دستيابي به لايه‌هاي بطوني نفس) برقي پر نور براي او درخشيد، (رسيدن سالك به تجلي و مكاشفه) و راه را براي او روشن كرد و در راه راست او را كشاند و از دري به در ديگر برد(سلوك در منازل مترتب و طولي قرب) تا به در سلامت و سراي جاودانه رساند، (رسيدن به نهايات) كه دو پاي او در قرارگاه امن با آرامش تن، استوار شد. (وصول و طمأنينه) اين، پاداش آن بود كه دل را درست به كار گرفت، و پروردگار خويش را راضي كرد(اشاره به مقام سكون و رضا). 139سخن دوم از امام سجاد( در هنگام زيارت قبر جدش اميرالمؤمنين( اينگونه است: خدايا نفس مرا آرام به تقديرت(مقام اطمينان)، خوشنود به قضايت(مقام رضا)، حريص به ذكر و دعايت(ذكر و دعا)، دوستدار برگزيدگان دوستانت، محبوب در زمين و آسمانت، شكيبا در مورد نزول بلايت(مقام صبر)، سپاسگزار در برابر نعمتهايت(مقام شكر)، متذكر عطاياي فراوانت، مشتاق به ديدارت(اشتياق لقاء)، پرتوشه از تقوي براي روز پاداشت(تقوي)، پيروي كننده روش‌هاي دوستانت(استاد سلوك)، دوري گزيننده اخلاق دشمنانت(تبري)، سرگرم از دنيا به ستايش و ثنايت قرار ده(زهد و قناعت)؛ خدايا براستي دلهاي فروتنان درگاهت بسوي تو حيران است(مقام حيرت) و راههاي مشتاقان به جانب تو باز است و نشانه‏هاي قاصدان كويت آشكار و نمايان است و قلب‌هاي عارفان از تو ترسان است(مقام خوف).140
عناصر و مؤلفه‌هاي سلوك: در روايات، ادعيه و مناجات‌هاي اهل‌بيت( به‌روشني بر سلوك و تمام مؤلفه‌هاي آن صحه گذارده شده است. حقيقت و ماهيت سير، مسير و راه‌هاي آن، چگونگي و مراحل آن، غايت و هدف سير، درجات و منازل سلوك، احوال و واردات سائر و ديگر مباني، اصول و دقائق سلوك در آموزه‌ها و تعاليم اهل‌بيت( نهادينه و تثبيت شده و با تعابير عرفاني بيان گرديده است. كه در اين فصل به تبيين آن مي‌پردازيم.
آغاز سلوك همان بيداري انسان از خواب غفلت است. سلوك اين‌گونه آغاز مي‌شود كه انسان‌هاي آگاه و در رأس آن پيامبران و اوصياي ايشان( به تشويق و تحذير انسان‌ها به بيداري از خواب غفلت و رسيدن به اين درك كه گمشده‌اي در اين عالم دارند به تعبير ديگر هدف والايي در حياث دارند كه بايد به تكاپوي جدي براي يافتن و رسيدن به آن گام بردارند در جستجوي اين هدف بايد از لذائذ و تعلقات و خودكامي‌ها دست بردارند. در مناجات شعبانيه به عنصر يقظه و بيداري براي سلوك تصريح شده است، امام پس از شكوه از تباهي عمر در غفلت و بيدار نشدن از خواب غفلت،141 اعتراف مي‌كند كه تنها با اين بيداري و يقظه است كه مي‌تواند از معاصي كنده شده، به طهارت باطني دست يابد.142
موضوع علم سلوك، اعمال و احوال قلبي و باطني از جهت رساندن سالك به خداوند است. سالك در پي انجام برخي اعمال (مانند توبه، مراقبه و ذكر) و توجه به باطن و سر اين اعمال و با هدف رسيدن به خدا به حالات و مقاماتي (مانند حزن و انس) دست مي‌يابد و با طي اين مقامات مترتب بر هم احساس قرب و وصول به حق مي‌كند. از اعمال باطني در روايات با اعمال جوانحي ياد شده است، و حوزه اصلي مراقبت‌هاي باطني، همين جوانح و مراتب باطني سالك است، اميرالمؤمنين( در فرازهاي پاياني دعاي كميل از خداوند درخواست‌هاي عاشقانه و عارفانه‌اي دارد، از جمله اينكه عرضه مي‌كند: «خداوندا جوانح مرا بر عزيمت به سوي خدت محكم و استوار ساز، و جديت و عزم در خشيت از خودت را به من عطا كن»؛143 نيت، روح و باطن اعمال و همان عمل قلبي است كه در روايات به عنوان يك اصل ذكر شده است.144
غايت اين سير همان فناء از صفات بشري و رسيدن به حق‌تعالي و لقاء الله است. اين سير از نوع استكمالي و نوعي عروج و معراج است كه به آن معراج تحليل گويند و با سير نزولي يا استدراجي متفاوت است. 145امام سجاد( در مناجات مريدين به‌روشني بر سلوك و برخي مؤلفه‌هاي آن يعني مسير و غايت سلوك صحه گذارده‌اند و در مقام دعا و مناجات از خداوند، سلوك در نزديك‌ترين راه و در نهايت وصول و وارد شدن بر او را درخواست مي‌كند.146 در مناجات راغبين سخن از مسير الي الله و زاد و توشه آن است.147
از تعابير ديگر در تعاليم اهل‌بيت( كه ناظر بر سيروسلوك است تعبير فرار است. فرار الي الله، دستور قرآني است كه تفصيل آن در روايات اهل‌بيت( آمده است. فرار يعني حركت پر شتاب به‌سوي حق، فرار از گناهان و التجا و پناه بردن به خدا و اوليا او براي نجات از عواقب گناهان است؛ 148 در حقيقت پناه بردن به حرم اهل‌بيت( نيز نوعي فرار از خود و گناهان به‌سوي خدا و اوليا اوست؛ 149 تعابيري مانند أَعُوذُ بِعَفْوِكَ مِنْ عُقُوبَتِكَ وَ أَعُوذُ بِرِضَاكَ مِنْ سَخَطِكَ وَ أَعُوذُ بِرَحْمَتِكَ مِنْ نَقِمَتِكَ وَ أَعُوذُ بِكَ‏ مِنْك،150 بر مراحل و درجات اين سير و فرار الي الله دارد.151
تفاوت سلوك و عمل: سلوك متضمن حركت دائمي و پيشرو به‌سوي قرب حق‌تعالي و نوعي حركت استكمالي و اشتداد وجودي است، بنابرين كسي كه با وجود انجام اعمال عبادي هيچ صيرورتي نداشته باشد سالك محسوب نمي‌شود. روايتي از امام صادق( كه بر طبق آن كسي كه دو روزش مانند هم باشد زيانكار است اشاره به‌همين تفاوت عمل و سلوك دارد.152 عمل متضمن معناي معرفتي نيست، لذا چه بسا عابد اهل عمل، تمام عمر خود در حال و درجه واحدي مشغول زهد و عبادت باشد و به تعبير اين روايت جزء زيانكاران باشد.
اما سلوك متضمن معرفتي سلوكي است، هر عمل سلوكي،153 درجه‌اي از معرفت سلوكي را در پي دارد و هر معرفتي سلوكي، قدرت و انگيزه عمل سلوكي بالاتري را به سالك مي‌دهد و با هر گام سالك درجه‌اي از قرب را طي مي‌كند و اين مفهوم تقرب به‌سوي خدا در تعاليم اهل‌بيت( و لزوم قصد قربت در عبادات است.154
برخي دستورالعمل‌هاي سلوكي اهل‌بيت( مانند محاسبه و مراقبه روزانه، بر ضرورت توجه دائمي به صيرورت روحي و سيروسلوك معنوي دارد. امام كاظم( مي‌فرمايند: «از ما نيست كسي كه هر روز حساب خود را نرسد، پس اگر عمل نيكي انجام داده از خداوند زياد شدن اعمال خير را طلب كند و اگر كار بدي مرتكب شده، از خداوند آمرزش بخواهد و به‌سوي او بازگشت كند.»155
مثالي براي تبيين تفاوت سلوك و عمل: تفاوت انسان سالك با عموم مؤمنين مانند تفاوت كسي است كه قصد فريضه حج را دارد. قبل از سفر مشغول تمهيدات آن مثل تهيه احرام و زاد و توشه سفر و آموختن احكام و مسائل آن است، در حالي كه ديگران فارغ از همه اين امورند. در حين سفر نيز سختي و رياضت‌ها و مشقت‌هايي را متحمل مي‌گردد كه لازمه رسيدن به خانه خدا و اماكن شريفي مانند عرفات و مني است. در حال احرام نيز بسياري از امور جائز براي او ممنوع مي‌شود، مانند بوييدن گل، استعمال عطر، صيد حيوان و مباشرت و لذت زناشويي؛ بر همين اساس سالك الي الله كه قصد وصول الي الله را دارد نيز بايد به تهيه زاد و توشه سفر و فراهم كردن دانش اين سفر ـ در حالي كه ديگران مشغول زندگي روزمره هستند ـ مي‌شود. با صمت و جوع و سهر و عزلت و ذكر مدام و تهجد و رياضت‌هاي شرعي خود را به مقصد كه همان قرب الي الله و فناء في الله است مي‌رساند و چه بسا در اين مسير و از باب حسنات الابرار، سيئات المقربين بسياري از امور مباح را بر خود ممنوع كند.
تأثير متقابل سلوك و معرفت: سلوك، طريق به معرفت است و به‌عبارت ديگر، معرفت نتيجه و محصول سيروسلوك مي‌باشد؛ رياضت و مجاهده و رفع موانع سالك را به شهود حقايق مي‌رساند. سيروسلوك زنگارها را از آيينه دل گرفته، آماده

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با کلید واژه های جهان اسلام، امام صادق، ظاهر و باطن، عرفان و تصوف Next Entries پایان نامه با کلید واژه های امام صادق، ظاهر و باطن، امام سجاد