پایان نامه با کلید واژه های امام صادق، امام حسین، امام حسین(ع)، شهید مطهری

دانلود پایان نامه ارشد

بدانیم(محدثی، 1383) بنابراین نمایندگان و افراد موثر و مطلع متحرک زنده و بیدار امت اسلامی در مراسم و موسم حج با یکدیگر ملاقات و تبادل نظر میکنند و مشکلات و یا پیشرفتهای نهضت را در گوشه و کنار عالم اسلام با یکدیگر در میان بگذارند و از این فرصت برای پیشبرد کوششهای پرارزش و تحرکهای جامعه اسلامی استفاده کنند. اولین نتیجه چنین گردهمایی مسلمین، روایت دائم معارف الهی و جلوگیری از به فراموشی سپردن دیدگاههای بیدارکننده و ضدطاغوتی آن است. برائت از مشرکان، آگاهی یافتن از توطئه‏ها و برنامه‏های دشمنان، اعتراض به سیاست‏ها و اقدامات ظالمانه، تحکیم وحدت در مقابله با ظلم‏ها و بی‏عدالتی‏ها، افشاگری علیه خائنان و ستم‏پیشگان و… بخشی از اقداماتی است که حج ابراهیمی بستر تحقق آن را فراهم ساخته است. صاحبان مقام و بزرگان و رهبران ملت‏های مسلمان می‏توانند از حج، به عنوان بهترین وسیله و ابزار در جهت ایجاد وحدت اسلامی و بهترین میدان برای عرضه مشکلات مسلمانان در عرصه بین‏المللی استفاده کنند؛ چراکه اجتماع ده‏ها هزار میهمان و زائر از اطراف و اکناف کره زمین در مکان واحد، با گوش و دل‏هایی باز و پذیرا، بیانگر زمینه‏ای مناسب در آنان برای پذیرش یک روح و اندیشه است که به آنان القا شود. شهید بهشتی، از اندیشمندان اسلامی و تئوریسین نظام جمهوری اسلامی با تاکید بر همین نکته، معتقد است مسلمانان بیدار از فرصت حج استفاده میکنند تا نهضتهای بیدار کننده سازنده ریشه بگیرد، از نظر فکری گسترش یابد و از نظر هدایت و رهبری شکل بهتری پیدا نموده و با آهنگی سریعتر به ثمر برسد. وی در بخشهای دیگری از اظهارات خود به گونهای صریح و روشن مینویسد: «پیروان امام صادق(ع) و اعضاء نهضت تشیع باید از فرصت حج برای دیدار رهبرشان استفاده کنند، از نزدیک او را ببینند، تعالیم لازم را از او بگیرند و نهضت واجب و موثرشان را ادامه دهند.»(بهشتی، 1367: 101)
مشاهده میشود که پتانسیل بالای حج و گردهمایی عظیم مسلمین و آزادی نسبی آن چگونه میتواند در نشر معارف اسلامی و پیشبرد حرکت انقلابی موثر واقع گردد. اهمیت این نکته آنگاه روشنتر میشود که در شرایط خفقان سیاسی دستگاههای حکومتی امکان حرکتهای تبلیغی ممکن نباشد. به همین جهت است که همواره در طول تاریخ اسلام و در دورهها خفقانباری که خلفا و سلاطین جور، اجازه نشر معارف دینی را به مسلمانان نمی دادند، آنها با استفاده از این فرصت، مشکلات خود را حل می کردند و با تماس گرفتن با ائمه هدی و علمای بزرگ دین، پرده از چهره قوانین اسلام و سنت پیامبر(ص) بر میداشتند. (قاضی عسگر، 1382) بنابراین، این مراسم از نظر اندیشمندان شیعه، فرصتی برای شناخت افراد همفکری است که در گوشه و کنار عالم اسلام در راه ساختن نظام اسلامی صحیح میکوشند. به خصوص از این نظر که اگر نهضتهایی هستند و رهبرانی دارند که این رهبران ارتباطشان به دلایل گوناگون با افراد بریده است، موسم حج که یک موسم آزادی نسبی است و آزادیهای نسبی باید داشته باشد و باید در عین نظم این آزادیهای نسبیاش هم حفظ شود، فرصتی برای تماس نهضتکنندگان با رهبران نهضتهای سازنده و موثر است.
نظر به دیدگاه اندیشمندان اسلامی که همگی بعد ارتباطی حج را مطمح نظر قرار دادهاند، میتوان ادعا کرد که حج یک کنش ارتباطی در حوزه ارتباطات سنتی و چهره به چهره است. بنابراین حج نیز یک رسانه است. هشیارسازی و آگاهیبخشی دو ویژگی مهم رسانههای سنتی مبتنی بر اجتماع انسانی هستند. ناصر باهنر در زمینه اهمیت بالای رسانههای سنتی مبتنی بر تجمعات انسانی، گردهمایی مسلمانان از اقشار مختلف و ارتباطات صمیمی آنها بر محور دین را موجب مبادله اخبار و اطلاعات میان خود مخاطبان و استفاده ارتباطگران از چنین فضایی برای آگاهسازی مردم از اهم مسائل روز به ویژه در حوزه دین میداند. وی هم چنین کارکرد اطلاعرسانی رسانههای سنتی به ویژه در دوره حکومتهای جور و فاسد و نیز در مقاطعی که وسایل ارتباط جمعی در دسترس متدینین نبوده یا مشروعیت خود را نزد آنها از دست دادهاند، مهم تلقی میکند.(باهنر، 1387)
5-3-3 استفاده تبلیغی امام از حج
استفاده از بستر کمنظیر حج برای مقاصد تبلیغی به امام صادق(ع) خلاصه نمیشود. به گواهی تاریخ، پیامبر(ص) نیز در اوایل بعثت در مکه از این مراسم استفاده تبلیغی می کرده است.43(بشیر، 1387: 35) ایشان در این ایام با حضور در مناطق پر رفت و آمدی نظیر عکاظ، مجنه، ذوالمجار، منا و شهر مکه برای ابلاغ دعوت خود به تبلیغ اسلام میپرداخت.(فارسی، ]بیتا[: 371) پس از پیامبر نیز ائمه، خصوصا در ایام ویژهای چون موسم حج مورد پرسشهای بسیاری از جانب شیعیان و علاقهمندان و یا مخالفان و حتی کفار و زنادقه قرار میگرفتند و آنان نیز گاهی با پرسش از دیگران به تصحیح رفتار یا عقاید پرسش کنندگان می پرداختند.( واسعی و دیانی، 1386: 99-98) ابوذر غفّاری، صحابی بزرگ پیامبر(ص) در یکی از سال‏های حکومت عثمان به حج رفت و در کنار خانه کعبه ضمن نقل روایاتی از پیامبر اکرم(ص) درباره دوستی با عترت و خانواده آن حضرت، به انتقاد جدّی از اوضاع جهان اسلام و عملکرد حکومت وقت پرداخت. امام حسین علیه‏السلام نیز در ایّام حج برای جمعی از مؤمنان و شیعیان خود سخنرانی و دیدگاه‏های خویش را در خصوص مسائل گوناگون مطرح کرد. جالب آن است که حضرت چند ماه در مکّه می‏ماند تا موسم حج فرا رسد. در سال 58 هجری نیز، یعنی دو سال پیش از مرگ معاویه، حضرت در سرزمین منی به انتقاد از معاویه پرداخت و سیاست‏ها و اقدامات ظالمانه حکومت شام را برای جمعی از مؤمنان تشریح کرد.(طبرسی، 1386ق) نکته جالب دیگر آنکه حرکت امام حسین(ع) به سمت کربلا و نقطه شروع نهضت عظیم عاشورا نیز از موسم حج آغاز میشود. علی شریعتی در توضیح این مسئله معتقد است آن حضرت با استفاده از این بستر و اجتماع مسلمین و اهمیت بیش از اندازه آن، آیین مهم حج را نیمهکاره رها کرد تا این سوال را در ذهن مسلمانان ایجاد کند که چه امر مهمی در پیش بوده است که ایشان به خاطر آن مراسم حج واجب خویش را نیمهکاره رها کرد؟! وی معتقد است نیمهکاره رها کردن حج مهمترین ضربه برای ایجاد سوال و فراهم کردن زمینه قیام کربلا در اذهان مسلمین بوده است.(شریعتی، 1361ب) در توضیح این مطلب باید اشاره که که اولا تجمع تعداد زیادی از مسلمین خود باعث نشر این حرکت امام میشود. چرا که حاجیان هر یک از جوامع و سرزمینهای دور و نزدیک اسلامی بودند و پس از بازگشت به موطن خود با ذکر این نکته خبر نیمهکاره رها کردن حج توسط امام حسین(ع) به خودی خود در بسیاری از جوامع اسلامی منتشر میشد. نکته دوم ناظر به اهمیت بالای مراسم حج است. همانگونه که اشاره شد، نفس این حرکت باعث جرقه سوال در ذهن هر مسلمانی میشود که چرا امام حسین(ع) حج را به طور کامل ادا نکرد و چه امر مهمی پیش آمده بود که حج در قیاس با آن اهمیت کمتری پیدا کرده است.
در زمان امام صادق(ع) شرایط مناسب جهت نقل روایات در مکانهای مختلف مخصوصا مکانهای اجتماع مسلمانان مانند مساجد و موسم حج به وجود آمده بود. طلاب علوم اسلامی و حدیث پیامبر(ص)، پروانه وار گرد شمع هدایت آن زمان، امام جعفر صادق(ع)، جمع می شدند و از آن حضرت سنت پیامبر و تفسیر و قرآن و دیگر علوم اسلامی را می آموختند. علامه عسگری معتقد است مهمترین بستر این نهضت فرهنگی مراسم حج بوده است. وی در این خصوص مینویسد: «مسلمانان به خصوص در ایام حج در مدینه و مکه و عرفات و منی، گروه گروه ار شهرهای دور و نزدیک می آمدند و از حضرتش استفاده می نمودند. این وضع از سال 125هجری تا اوایل خلافت منصور عباسی ادامه داشت. مسلمانان بیش از دوازده سال از شهرهای خطه خراسان تا ری و قم و کوفه و دیگر شهرها به حج می آمدند و از حضرتش توشههایی از سنت پیامبر(ص) و علوم اسلامی گرفته به شهرهای خود هدیه می بردند.»(عسگری، 1385: 145) شهید مطهری نیز بر این امز اذعان دارد که گاهى شيعيان مناطق مختلف جهان اسلام به ویژه عراق يا خراسان پرسشهاى خود را جمع مى‏كردند و به وسيله مسافران حج به مدينه مى‏فرستادند تا آنها پرسشها را به امام منتقل کرده و پاسخ دریافت کنند.(مطهری، 1389ج20: 139) در هر حال نیمنگاهی به تاریخ نشان میدهد که آن حضرت(ع) در موسم حج پاسخگوی انبوه سوالات و ابهامات و شبهات و چالشها بوده و حتی مناظرات متعددی نیز در این ایام با افراد متعددی داشتهاند.(الخزرجی، 1416ق: 394- 386)
استفاده از اهرم شاگردانی که تحت نظر امام تعلیم یافته بودند در این ایام نیز از دیگر نکاتی که باید مورد توجه قرار گیرد. گاهی برخی از شاگردان امام صادق(ع) در این ایام ماموریتهای تبلیغی مییافتند. به طور مثال هنگامی که هیئتهایی از سایر بلاد اسلامی خدمت امام صادق(ع) می آمدند تا از محضر ایشان بهرهمند شوند و یا به مناظره بپردازند، امام برای هریک از اصحاب خویش وظیفه خاصی را تعیین می فرمودند تا وقتی امام جواب را به آنها محول کند، به پاسخ مسائل بپردازند.(حیدر، 1403ق: 50)
امام صادق(ع) علاوه بر پاسخ گفتن به مسائل مختلف فکری و اندیشهای، خود شخصا از این ایام استفاده کرده و با حضور میان مردم به طور مستقیم و چهره به چهره به تشریح احکام و معارفی میپرداخت که مردم عامی به آن نیاز داشتند. شیخ مفید در کتاب ارزشمند خود ارشاد نقل می کند که امام صادق(ع) در مکه و با حضور در جمع مردم، خود برای آنان فتوا میداد، قرآن تفسیر میکرد و به مسائل مربوط به حج و احکام دین پاسخ میگفت.(مفید، 1378: 279) امام در این سفرها، معلم و مرشد و مربی مسلمانان در امور حج بودند و به همراه پدر گرامیشان تلاش زیادی برای بیان احکام حج میکردند. فقهاو علما هم احکام این فریضه را از آنها فرا می گرفتند شریفالقریشی اهمیت حضور شخص امام را چنان میداند که معتقد است اگر صادقین(علیهما السلام) نبودند بسیاری از احکام و مسائل حج ناشناخته میماند.(شریف القریشی، 1430: 81) این امر نشاندهنده آن است که آن امام همام از این فرصت، حداکثر استفاده را برای جلوگیری از فراموش شدن معارف الهی میکردند. آیتالله جوادی آملی با ذکر حدیثی از پیشوای ششم تاکید میکند که جلوگیری از نشستن غبار زمان بر معارف دینی از علل وجوب حج بر بندگان بوده است: «خداوند در حج، اجتماع مردم را از شرق و غرب قرار داد تا یکدیگر را بشناسند و به آثار رسول خدا(ص) و اخبار او پی برند تا یادآوری شود و به دست فراموشی سپرده نشود.»(جوادی آملی، 1384: 66)
نکته دیگری که نباید از قلم بیفتد، محدودیتهایی بود که پس از استحکام دستگاه خلافت عباسی از جانب حکومت بر امام و شیعیان ایشان اعمال شد. هرچند در اواخر حکومت امویان و اوایل حکومت عباسیان، شرایط برای فعالیت امام مهیا شده بود، اما همانگونه که در فصلهای قبل عنوان شد، دستگاه خلافت عباسی پس از محکم کردن پایههای خلافت خود محدودیتهای شدیدی بر امام و یاران ایشان اعمال کرد تا جایی که رفت و آمدهای منزل امام تحت نظر بود. در چنین شرایط خفقانآوری، موسم حج بهترین فرصت برای بیان و تشریح معارف الهی بود. در چنین شرایطی بود که اکثر ملاقاتهای یاران صادقین(ع) با آن دو بزرگوار در ایام حج واقع می شد. گاه در بین راهها یا در طول سفر، شیعیان وجود امامان را مغتنم شمرده و از همراهی آنان بهرهمنده می شدند. در چنین شرایطی، صادقین(علیهما السلام) از حج و مواقف آن جهت تماس با یاران خود حتی دیدار با مخالفان مذهب استفاده های زیادی میکرده اند. این مطلب در سیره امامان دیگر نیز مشاهده می شود. فلسفه استفاده آن بزرگواران از این ایام علاوه بر درک فضیلت حج، کم شدن کنترلهای حکومتی بوده است. به طوری که در آن مواقف امامان شیعه میتوانستهاند هم با خواص یاران خود ارتباط برقرار سازند و هم در جمعهای علنی، حقیقت امامت و مذهب شیعه را روشن نمایند. کلینی به نقل از زراره مناظره مفصلی از امام صادق(ع) با سران معتزله را در مکه گزارش کرده و شیخ مفید نیز پس از ذکر سند از اجتماع گروهی از زنادقه در مسجد الحرام و برخورد و گفتگوی امام صادق(ع) با آنان خبر داده است.(معارف، 1384: 236)
شهید مطهری در

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با کلید واژه های جوادی آملی، کشورهای اسلامی، جامعه اسلامی، شورهای اسلامی Next Entries پایان نامه با کلید واژه های نهی از منکر، امر به معروف، امام صادق، خواجه نصیرالدین طوسی