پایان نامه با کلید واژه های امام صادق، اسفار اربعه، عدل و انصاف، نهج الخاص

دانلود پایان نامه ارشد

شرح منازل السائرين است. كاشاني نيز ناظر به كلمات عفيف الدين تلمساني در شرح منازل السائرين است كه اولين و شبيه ترين عبارات به اسفار اربعه، است. ملاّصدرا در ابتداي كتاب الاسفار الاربعه و پس از وي شارحان حكمت متعاليه و عرفان مانند آقا محمدرضا قمشه‌اي به تبيين و تحليل اين اسفار پرداخته اند. به طور خلاصه اسفار اربعه اين گونه اند: سفر اول سير بسوي خداي تعالي از منازل نفس به سوي افق مبين، كه نهايت اين سفر مقام قلب بوده و مبدا تجليات اسمائي است، سفر دوم سفر باللّه است با اتصاف به صفات حق تعالي و تحقق به اسماء او، كه سير از افق مبين به افق اعلي و نهايت آن حضرت واحديت است. سوم سفر ترقي به مقام عين الجمع و حضرت احديت است، اين سفر مقام قاب قوسين و ارتفاع دوئيت و اثنينيت است و اين سير نهايت مرتبه ولايت است. سفر چهارم سير باللّه است از اللّه براي تكميل و آن مقام بقاء بعد الفناء و فرق بعد جمع است.547
منازل صد گانه: تعداد مقامات و احوال سلوك و ترتيب آن‌ها از همان آغاز مورد توجه اهل معرفت و سلوك بود. اين مقامات به صورت ابتدائي و ساده در تك نگاريهاي اوليه به چشم مي‌خورد. شمارش‌هاي متعددي از منازل سلوك در كتب عرفاني گزارش شده است، كه مجال پرداختن به همه آن‌ها نيست. در اينجا به برخي از شمارش‌هاي مهم اشاره مي‌كنيم. در ميراث برجاي مانده از عرفان قدمت اين بحث در سخنان عرفا و بزرگان قرن اول و دوم به صورت پراكنده ديده مي‌شود. پل نويا اولين بحث منسجم در مقامات را در كتاب آداب العبادات شقيق بلخي (متوفي 194) يافته است.548 شقيق بلخي در اين تك نگاري مختصر گويد: «منازلي كه اهل صدق در آن‌ها سير مي‌كنند چهار منزل مي‌باشد: اول زهد، دوم خوف، سوم شوق به سوي بهشت، و چهارم محبت الله.»549 ذوالنون مصري (متوفي 245) صوفي غرب جهان اسلامي نيز از اولين كساني است كه به ترتيب احوال و مقامات همت گماشته است. وي در پاسخ شخصي كه از او در مورد اولين درجه‌اي كه عارف بدان مي‌رسد پرسيده بود، مي‌گويد: اول تحذير است، سپس افتقار، بعد از آن اتصال و در نهايت حيرت است.550 بر طبق نقلي برخي مقامات را بيست و چهار عدد شمرده اند.551
ظاهرا حلاج نخستين كسي است كه از مقامات چهل گانه سخن گفته است.552 عبد الجبار نفري (م354) هفتاد و هفت موقف بنده سالك در برابر خداوند را شرح مي‌دهد. ابونصر سراج، هفت مقام و پس از آن ده حال براي سالك به عنوان منازل طريق ذكر مي‌كند و اگر چه اين مقامات و احوال را به عنوان نمونه ذكر مي‌كند، اما از اين تعداد هم تجاوز نمي‌كند و توبه را اولين مقام و رضا را به عنوان هفتمين و آخرين مقام ذكر مي‌كند، سپس احوال را مي‌شمرد و يقين را آخرين احوال و آخرين منزل سالك مي‌داند.553
معروفترين كتاب در شمارش و تبيين منازل سلوك به قلم موجز، دقيق، منسجم و آهنگين خواجه عبدالله انصاري (م 481) نگارش گرديد. اين اثر بسياري از مزاياي كتب متقدمين مانند نهج الخاص و درجات المعاملات را در خود جاي داد و از بسياري از نواقص آثار گذشتگان بر كنار بود. در اهميت و تأثير گذاري اين كتاب همين بس كه بيشتر نوشته‌هاي بعد از آن در اين مسئله در، شرح اين كتاب يا پيرامون آن و يا تحت تأثير آن نگاشته شد و آثار مستقل از آن (مانند مشرب الارواح) بسيار اندك است
مقامات هزار گانه: ذالنون مصري بين بنده و خداوند هزار سال فاصله دانست و جنيد هزار قصر و در جاي ديگر هزار مانع و كتاني هزار مقام تعبير كردند.554 صوفيه پيشينه اعتقاد به وجود مقامات هزارگانه بين عبد و خداوند را به حضرت خضر( نسبت داده اند.555 اما شمارش اين مقامات هزار گانه به چند قرن بعد موكول گرديد. روزبهان بقلي(م 606) در كتاب مشرب الارواح در فضاي كاملا مسقل از صد منزل خواجه عبدالله، تلاشي در جهت ترسيم هزار مقام سلوكي به مانند هزار چراغ راهنما در طريق سلوك به منظور شناساندن موانع و قطاع طريق و بيان منجيات و مهلكات و مصون ماندن از آفات آن بيان مي‌كند. وي مقامات را در بيست باب و هر باب شامل پنجاه مقام شمارش نموده است.556 اين ابواب هركدام مربوط به مقامات طايفه‌اي از اهل طريقت است. اين بيست گروه عبارتند از مجذوبين، سالكين، سابقين، صديقين، محبين، مشتاقين، عاشقين، عارفين، شاهدين، مقربين، موحدين، واصلين، نقباء، أصفياء، أولياء، أهل الأسرار، مصطفين، خلفاء، بدلاء، أقطاب.557
شمارش ديگري از مقامات هزارگانه مبتني بر صد منزل در منازل السائرين خواجه عبدالله انصاري را در كار عبدالرزاق كاشاني مي‌بينيم. وي در مقدمه شرح منازل طرح كلي هزار مقام را بيان مي‌كند و در كتاب اصطلاحات الصوفيه هزار مقام را شمارش مي‌كند، كاشاني، مقامات صدگانه خواجه را به عنوان اصول مقامات گرفته و از آن‌ها نه‌صد مقام ديگر متفرع مي‌كند. او هر مقام را در قسمي كه خواجه بيان كرده، اصل و در اقسام ديگر، فرع مي‌داند، وي بيان مي‌كند كه هر مقام در ساير اقسام نيز داراي معنائي متناسب با آن دارد لذا هر مقام علاوه بر موطن اصلي خود در نه موطن ديگر مقام و مرتبه براي سالكان در آن مرتبه است مثلا يقظه، در بدايات اصل و در ابواب و معاملات و ساير اقسام فرع است و با اين بيان مقامات اصلي و فرعي به هزار مي‌رسد.558
مبحث دوم: طرح‌هاي روائي از مراحل سلوك:
ارائه طرح يا طرح‌هاي روائي از مراحل سلوك بضاعتي درخور و اشرافي علمي و معنوي بر روايات اهل‌بيت( مي‌خواهد و از همان مصاديق حديثنا صعب مستصعب است، كه تنها گروهي برگزيده بر آن احاطه مي‌يابند. از طرفي روايات چنداني در مورد تعداد و ترتيب مقامات در دسترس نيست، كه يا به‌خاطر عدم ضبط و حفظ اين روايات بوده كه در بسياري از بخش‌هاي معرفتي و عرفاني بر اين بليه افسوس بايد خورد؛ نيز ممكن است در تعاليم اهل‌بيت( چندان توجه و امعان نظر به بيان ترتيب خاص و محدود در باره مقامات سلوك نبوده است و از آنجا كه راه‌هاي به سوي قرب حق متكثر است و احوال و مقامات سالكان به سبب ويژگي‌ها و استعدادهاي متفاوت و مانند آن متعدد مي‌گردد و ارائه يك نسخه و دستورالعمل براي همه سالكان ميسور نيست. خواجه انصاري نيز در مقدمه منازل السائرين گويد: بدان كه سائرين در اين مقامات داراي اختلاف عظيمي هستند، به‌گونه‌اي كه نمي‌توان ترتيبي به طور قطعي براي مقامات سلوكي آن‌ها بيان كرد و يا نهايت و غايتي جامع براي اين سالكان بيان كرد؛ عبدالرزاق كاشاني نيز در دليل اين مطلب گويد:
چون استعداد سالكان متفاوت است سلوكشان هم متفاوت است، پس محبوب مراد كه با جذبه و بدون سلوك مي‌رسد، نهايات او، قبل از بدايات است و محب مريد، عكس آن است. از طرفي برخي به برخي از اين مقامات نمي‌رسند و بعضي در برخي مقامات مياني توقفي ندارند، برخي به سكر نمي‌رسند، برخي از سكر خارج نمي‌شوند و به همين گونه نمي‌توان نسخه واحدي ارائه كرد و آنچه در منازل خواجه مطرح شد مناسب حال سالك متوسط الاستعداد و تام الفطرة است كه در اين نشئه بايد موانعي را طي كند.559
در اين گفتار به مدد برخي روايات به چند طرح اشاره مي‌شود، در ابتدا به چند طرح بر اساس برخي روايات اشاره مي‌شود و به ميزان قوت و ضعف آن اشاره مي‌شود و در نهايت، به طرح روائي قابل دفاع اشاره مي‌شود. مهمترين طرح روائي كه به عنوان طرح برگزيده و قابل دفاع، در گفتار بعدي به بيان ريز مقامات و منازل آن خواهيم پرداخت.
سه مقام (خوف، رجاء و حُب): بر اساس روايتي زيبا از امام صادق( جميع احوال عارفان در سه عنوان كلي جمع مي‌شود: اول خوف دوم رجاء و سوم محبت. امام صادق( مي‌فرمايند: «نجواي عارفان همواره بر سه اصل استوار است: بيم، اميد و حبّ» 560 گرچه شايد اين بيان احوال نهائي عرفا باشد، اما مي‌توان مقامات ابتدائي را در عنوان كلي خوف ذكر كرد و مقامات مياني را در رجاء و نهايات را در مقام حب جستجو كرد. بر اساس اين روايت:
خوف:‌خوف ثمره علم است و نشان خوف گريختن است؛ چون علم در سينه مؤمن تحقق يابد، خوف پديد آيد وچون در مقام خوف تمكن يافت، گريز از غير خدا پيش آيد وچون كسي بگريزد، نجات يابد وچون نور يقين بر قلب تابيدن گيرد، فضل الهي مشاهده شود وچون يقين در او رسوخ كند اميد پديد آيد.
رجاء: اميد شاخه يقين است ونشان اميد طلب است؛ چون يقين در سالك گذر كرده از خوف رسوخ كند، اميد پديد آيد وچون شيريني اميد بچشد، در طلب آن شود. چون به طلب برخيزد، گم شده خويش را بيابد وچون نور معرفت تجلّي يابد، نسيم محبّت وعشق در قلب وزيدن گيرد.
حب: حبّ شاخه معرفت وعرفان ونشان حبّ، آن است كه در ايثار آنچه را كه دوست دارد دريغ نورزد وچون نسيم محبّت وزيدن گرفت، و انسان در سايه محبوب انس يابد واو را بر ماسوايش ترجيح دهد وبه اوامرش مبادرت واز نواهي اش اجتناب ورزد وآن دو را بر هر چيزي مقدّم بدارد. هر گاه با رعايت اوامر ونواهي محبوب بر خوان انس او نشيند، به روح مناجات قربش واصل خواهد گشت.
اين سه مقام در تمثيل مانند حرم، مسجدالحرام و كعبه هستند. اگر كسي داخل حرم شود، از خلق ايمني يابد وچون داخل در مسجد شود، از آلودگي به گناه ايمن باشد و اگر داخل كعبه شود، قلبش از اشتغال به چيزي جز ذكر خداي تعالي در امان ماند.561
معاملات چهار گانه: در حديث منسوبي به امام صادق( در مصباح الشريعة آمده است: اصول معاملات چهارگونه است: معامله با خدا، معامله با نفس، معامله با خلق و معامله با دنيا و براي هر كدام از اين‌ها هفت ركن مطرح شده است، كه همگي بر معاملات روحي دلالت دارند.562 اركان معامله با خدا، اداء حق خداوند، حفظ حدود او، شكر بر عطا، رضا به قضا، صبر بر بلاء، تعظيم حرمتو و شوق به خدا هستند و اركان معامله با نفس، مجاهده با او، ترس از فريبكاري او، تحمل اذيت، رياضت، صدق، اخلاص، بيرون راندن نفس از آنچه دوست دارد و مشغول كردن به فهم و تحصيل است و اركان معامله با مردم بردباري، گذشت، فروتني، سخاوت، شفقت، خيرخواهي، عدل وانصاف است و اصول معامله با دنيا رضامندي به اندك، ايثار دارائي، نرفتن در پي ناداشته ها، بيزاري از افزون طلبي، زهدطلبي، شناخت آفات دنيا، ترك شهوات و رياست است.563
در اين روايت بسياري از اركان مقامات در ضمن معاملات چهارگانه ذكر شده است. در معامله يا دنيا مهم‌ترين اركان و مقامات همان زهد و مبارزه با شهوات نفس است. در معامله با خلق، احوال عرفاني مانند حلم، عفو، تواضع، سخاوت، ايثار، شفقت، خيرخواهي، عدل و انصاف است. در معامله با نفس خوف و مجاهده و رياضت و صدق و اخلاص و فقر است. در معامله با خدا طاعت و تسليم، شكر، رضا، صبر، تعظيم، شوق به خدا است. در پايان روايت آمده: هر كس همه اين خصال را داشته باشد از خاصان و مقربان و اولياء الهي است. البته اين دسته‌بندي مقامات و احوال و معاملات بر اساس دسته بندي مقامات در چهار گروه ارتباط با خالق، با خود، با خلق، و با دنيا است و ترتيب مقامات بر اساس اين تعاملات است.
احوال و مقامات پانزده‌گانه (مناجات خمس عشر): بدون ترديد مناجات خمس عشر امام سجاد( به برخي از مهمترين مقامات و احوال سالك پرداخته است و بسياري از اين عناوين در كتب عرفا به عنوان منازل يا احوال ذكر شده است. عناوين اين مناجات كه ناظر به مقام يا حال سالك مي‌باشد عبارتند از: مناجات تائبين، شاكين، خائفين، راجين، راغبين، شاكرين، مطيعين، مريدين، محبين، متوسلين، مفتقرين، عارفين، ذاكرين، معتصمين و زاهدين. در كتب موجود عرفاني مقام توبه، خوف، رجاء، رغبت، شكر، اراده، محبت، افتقار، معرفت، ذكر، اعتصام و زهد آمده است، حال شكوه و مقام اطاعت و توسل نيز به صورت محتوا در متون سلوكي يافت مي‌شود. در گفتار بعدي برخي از اين مقامات در متون ادعيه و تعاليم اهل‌بيت( بررسي خواهد شد.
علامه مجلسي در بحار، ترتيب روزانه‌اي براي مناجات خمس عشر نقل كرده و گويد اين مناجات خمس عشر را در بعضي از كتب اصحاب رضوان الله عليهم يافتم، مناجات تائبين در روز جمعه، مناجات شاكرين روز شنبه، مناجات خائفين روز يكشنبه و به همين ترتيب تا روز چهاردهم يعني پنجشنبه مناجات معتصمين و سپس در شب جمعه پانزدهمين و آخرين مناجات يعني مناجات زاهدين را نقل مي‌كند. قبل از مجلسي، فيض

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با کلید واژه های امام صادق، امام سجاد، رجوع جاهل به عالم، منازل عرفا Next Entries پایان نامه با کلید واژه های امام سجاد، خواجه عبدالله انصاری، ابومنصور اصفهانی، عدل و انصاف