پایان نامه با کلید واژه های امام سجاد، امام صادق، نفس اماره

دانلود پایان نامه ارشد

يَميناً أَسْتَثْنِي فِيهَا بِمَشِيئَةِ اللَّهِ لَأَرُوضَنَّ نَفْسِي‏ رِيَاضَةً تَهِشُّ مَعَهَا إِلَي الْقُرْصِ إِذَا قَدَرْتُ عَلَيْهِ مَطْعُوماً وَ تَقْنَعُ بِالْمِلْحِ مَأْدُوماً345
ریاضت، تحمل سـختی و دشـواری تهذیب نفس در سیروسلوك عرفانی در جهت وصول به مقصد نهايي است. تلاشي بي‌امان، جهادي اكبر براي آماده‌سازي روح براي اشراق نور معرفت الهي و وصول به حقيقت است، به تعبر قرآن، بهشت جایگاه كسی است كه از مقام پروردگارش خـائف بـاشد و بـا هوای نفس مبارزه كند.346 با رياضت و مجاهدت دم‌به‌دم قيودات و تعلّقات خود را كم كرده و از تنگناهاي ماديات رهايي مي‌يابد و از اين طريق حقيقت وجودي‌اش را به عالم بالا سوق داده تا اينكه به مقام قرب الهي راه مي‌يابد. بر اين اساس رياضت نفس خدمتي از روي شفقت به نفس است؛ امام علي( فرمودند: «خدمت كردن به‌ نفس، بازداشتن آن از لذت‌ها و اندوخته‌های دنـیایی و ریاضت آن به علوم و حكم و واداشتن آن به نهایت تلاش و كوشش در عبادات و طاعات است و نجات نفس‌ در‌ این امور است.347 «راه وصول به بلنداي نيكي‌ها رياضت و مشقت است.»348 بايد چشمان را ‌‌شب‌ها‌ بیدار نگه داشت و شكم‌ها را لاغر ساخت و از بدن‌ها گرفت و به‌ جان‌ها‌ ببخشید.349
از آنجا كه نفس طالب راحتي و آسايش و كام‌جوييست، رياضت نفس همواره نيازمند درجه‌اي از محبت به حق و شوق رسيدن به غايت است، پيشوا و اسوه اهل رياضت اميرالمؤمنين( فرمودند: قلبي كه خدا را دوست دارد، شيفته مشقت و زحمت در راه اوست و قلب غافل از خدا راحت‌طلب است. پس اي فرزند آدم گمان مكن بدون زحمت و مشقت بتواني به مرتبه بلند نيكي بري. حق سنگين و تلخ است و باطل سبك و شيرين. تحمل رياضت نشان از محبت قلبي به خدا، و آسايش طلبي و تن‌پروري نشانه قلب غافل و بي‌توجه به خداست.350‏
هدف رياضت: رياضت نفس در جهت صيانت آن از آلودگي‌هاي دنيوي و تصفيه روح براي دريافت‌هاي شهودي از هستي از مهمترين اركان سيروسلوك عرفاني است. قوه ميل و هوي كه طبق حديث شريف جنود عقل و جهل از قواي نفساني و در مقابل قوه حكمت و عقل قرار دارد، دائما در پي كامجويي و لذت است و در اين كامجويي حد و مرزي نمي‌شناسد و نهايت آن به مدفون كردن نور عقل و روح مي‌انجامد در ميان كار رياضت نفس بر اساس قوه حكمت و عقل عملي در سه مرحله نفس را از اين مهلكه نجات مي‌دهد در مرحله اول آن را رام مي‌كند در مرحله دوم مهار كرده و در نهايت به تدبير آن مي‌پردازد.351 از همين جاست كه گفته‌اند «رياضت»، در لغت، رام كردن ستور و زجر او از حركات غير مطلوب است. و در عرف اهل سلوك منع نفس از اطاعت قواي شهوي و غضبي است. نفس آدمـی چـون اسـب سركشی است كه رام و مطیع نیست و انجام طاعات‌ و عبادات برای او دشوار است‌ و بـاید آرام‌‌آرام او را رام و راهـوار ساخت و به عبادت و بندگی حضرت حق وادارش نمود. چنان‌كه اگر راكب، لگام اسب را در اختیار نگیرد‌ و آن را به حـال‌ خـود‌ واگـذارد، اسب او را به بیراهه می‌برد و به پرتگان می‌افكند، انسان نیز اگر مهار نفس را در دست نگیرد و او را آزاد بگذارد و هـرچه بـخواهد در اختیار او قرار‌ دهد، به‌ مقصد نمی‌رسد. رياضت دقيقا شبيه كار انسان صنعتگر بر روي ماده خام اوليه است ابتدا ماده خام را رام و قابل انعطاف مي‌كند و در اين كار از شيوه مناسب خود استفاده مي‌كند و ماده سخت را با حرارت يا رطوبت و مانند آن رام مي‌كند سپس آن را مهار كرده تحت قانون طبيعت درآورد و در نهايت با تدبير آن محصولي استاندارد، مطمئن و خالص عرضه مي‌كند؛ نفس سالك هم با رام شدن از سركشي منع شود و با قانون شريعت و سلوك مهار شود و با تدبير آن در جهت تعالي قرار مي‌گيرد و در اين صنعت رياضت نفس اماره به بدي‌ها به نفس لوامه و در نهايت نفس مطمئنه تعالي يابد.
تهذيب نفس(تخليه تحليه تجليه): از مهمترين اهداف ریاضت، برداشتن مهار نفس اماره و موانع سلوك و در اصـطلاح تزكیه و تخلیه نفس است، هدف ديگر آن تأديب نفس و آراستن آن به فضائل و در اصطلاح تحليه است. هـدف سوم، تلطیف روح و آماده كردن آن جهت اشراق انـوار و تجلیات و در اصطلاح تجليه است. زهد، عبادت و پرداختن به نوافل با حضور قلب و مراقبه و توجه دائم قلب به عالم بالا سالك را در اين سه مرحله ياري رساند. مخالفت با نفس352، جهاد با نفس353 و تهذيب نفس تعابير متفاوتي از رياضت در متون روايات است. امیر مؤمنان علی( می‌فرماید: من‌ نفس خود را با پرهیزگاری می‌پرورانم تا در روزی كه پربیم‌ترین روزهاست، در امان آمدن تواند و بر كرانه‌های لغزش‌گاه پایدار ماند و اگر‌ خواستمی‌ دانستمی چگونه عسل پالوده و مغز‌ گندم و بافته ابـریشم را به كار برم، ولی هرگز هوای من بر من چیزه نخواهد گردید و حرص مرا به گزیدن خوراك‌ها نخواهد‌ كشید.354
بلاخيزي طريق سلوك: مرد عرب به رسول خدا( گفت: من، شما را دوست دارم. حضرت فرمودندآماده فقر باش؛ عرض كرد من خدا را دوست دارم؛ فرمودند آماده بلا باش.355 جنيد بغدادي، از اركان تصوف و ملقب به شيخ الطائفه، علي( را اسوه عارفان در بلاكشي دانسته و گويد: شيخ ما در اصول و فروع و بلاكشي علي بن ابي‌طالب( است.356 ابوحمزه ثماليآ از اصحاب سر و خلوت امام سجاد( گويد: روز جمعه‌اي نماز صبح را با امام سجاد( خوانديم، سپس سخناني در مورد پرهيز از رد سائل فرمودند و جريان ابتلاء حضرت يعقوب( و دليل آن را بيان كردند و در ضمن آن فرمودند وقتي سائلي گرسنه‌اي در شب جمعه‌اي بر در خانه يعقوب و فرزندان او آمد و دست خالي برگشت در حالي كه آل‌يعقوب( آن شب را سير خوابيدند و اضافه طعام نيز داشتند در سحر همان شب خداوند به حضرت يعقوب( وحي كرد كه عقوبت من به دوستانم، سريعتر از عقوبتم به دشمنان مي‌رسد و دليل آن نيز حسن نظري است كه به اولياء دارم.357
هر كه در اين بزم مقرب‌تر است

جام بلا بيشتر مي‌دهند.
امام صادق( فرمودند: بلاياي دنيا، اول متوجه پيغمبران كه بهترين خلق هستند مي‌باشد، بعد از ايشان به اوصياي ايشان، و بعد از اوصيا از براي شيعيان و دوستان ايشان است؛ به تفاوت ضعف و قوّت ايمان كه هر كه تشبّهش به ايشان، بيشتر است و ايمانش كامل‌تر، آزار و زحمتش در دنيا بيشتر است.358
گفتار دوم: اركان چهارگانه رياضت
صمت، جوع، سهر و خلوت، از اركان مهم رياضت در تعابير شريعت و كلمات اهل معرفت است. در مصباح الشريعة آمده است: «مؤمن آسايش حقيقي جز در لقاء خداوند ندارد. از اينكه بگذريم آسايش دنيا در چهار چيز است: اول سكوتي كه به وسيله آن حال قلب و نفس خويش وآنچه را كه ميان تو وخالق خويشمي گذرد، بشناسي؛ دوم عزلتي كه بدان وسيله از آفات ظاهري وباطني زمان نجات بيابي؛ سوم گرسنگي ات كه شهوات و وسواس ‍را به واسطه اش بميراني؛ و چهارم شب بيداري كه قلبت را بدان نوراني كني و طبعت را صفا وروحت را پالايش دهي.»359
اين امور چهارگانه در متون عرفا و صوفيه مانند قوت القلوب360 و فتوحات مكيه و بساري آثار ديگر نيز آمده است. سهل بن عبدالله تستري اين چهار چيز را از خصال ابدال دانسته است.361 در ادبيات عرفاني و اشعار نيز بر اين چهار ركن تأكيد شده است: شيخ بهايي اين چهار را ركن بناي ولايت شمرد:
جوع‏ است و عزلت و سهر و صمت‏ چار ركن زين چار ركن قصر ولايت قوي بناست
بعدها در متون و اشعار مواردي چون دوام طهارت، ذكر، فكر، مراقبه و عبادت اضافه شد. در بيت مشهوري، ذكر دائمي هم عامل پنجمي براي تكميل سالك شمرده شد:
صمت و جوع سهر و عزلت و ذكر به دوام ناتمام جهان را كند اين پنج تمام362
صمت: سلوك تنها در يك بستر خلوت باطني با خداوند و در سايه جمعيت خواطر حاصل مي‌گردد بي‌شك سخن گفتن موجب پراكندگي خاطر و برهم خوردن خلوت مي‌گردد و به همين دليل پرحرفي را مضر در سلوك دانسته‌اند. در روايت است كه چون فرزندان حضرت آدم( زياد شدند، ايشان در ميان گفتگوي فرزندان خود ساكت بود گفتد اي پدر چرا سخن نمي‌گويي خداوند وقتي مرا از جوار خود خارج كرد به من عهد كرد كه از سخنت بكاه تا به سوي من بازگردي.363
خاموشي در تعاليم اهل‌بيت( شعار محبين، از بين برنده قساوت دل و موجب رضاي خداوند و ويژگي شيعيان واقعي است.364 سالك‌ زبـان‌ را‌ از تكلم به قدر زائد بر ضرورت با مردمان حفظ كند، بلكه سالك باید به‌ قدر‌ ضرورت‌ اكتفا كند. و این صـمت در هـمه دوران سـلوك در تمام اوقات لازم است. سكوت موجب جمعيت خاطر و دوام ذكر مي‌گردد و در مقابل پرگويي باعث از بين رفتن جمعيت خاطر مي‌شود. استاد ملاحسينقلي همداني در وسط درس گاهي سكوت مي‌كردند و چشم‌ها را مي‌بست و به مراقبه مي‌پرداخت، سپس درس را ادامه مي‌دادند و مي‌فرمودند: به خاطر اشتغال به درس توجهم كم مي‌شود و بايد آن را جبران كنم.
علامه حسن زاده آملي در اهميت سكوت، گويند:
واقعه‏اي شيرين اينكه: يكي از اهل ولاء كه با هم موالات داشتيم، در مراقبتي به لقاء «من رآني فقد رآني فانّ الشّيطان لا يتمثّل بي» تشرف حاصل كرده است؛ از آن حضرت ( ذكر خواست، فرمودند: من به شما ذكر سكوت مي‏دهم.365
جوع: امام صادق( در توصيه‌هاي نه گانه به عنوان بصري فرمودند سه تا از اين توصيه‌ها درمورد رياضت است، سپس اين سه را اين گونه بيان فرمودند: هرگز چيزي را كه بدان اشتها نداري مخور، چرا كه موجب حماقت و ناداني گردد؛ چيزي مخور مگر آنگاه كه گرسنه باشي؛ و چون چيزي بخوري از حلال بخور و خدا را یـاد كـن و به خاطر آور حديث رسول اكرم( را كه فرمودند: هيچوقت آدمي ظرفي را بدتر از شكمش پر نكرده است. پس اگر بقدري گرسنه شد كه ناچار از تناول غذا گرديد، پس به مقدار ثُلث شكم خود را براي طعام، و ثلث آن را براي آب، و ثلث آن را براي نفَس قرار ده.‏366 در روايت قدسي معراج آمده است: اي احمد كاش شيريني گرسنگي، سكوت و خلوت را مي‌چشيدي و ميراث آن را مي‌دانستي؟ به عزت و جلالم سوگند مؤمني كه چهار چيز را ضمانت كند او را داخل بهشت گردانم: زبانش را جز به آنچه به او مربوط است باز نكند، قلبش را از وسواس و خواطر حفظ كند، حضور مرا پاس دارد و شادي او در گرسنگي باشد.367
كم خوري در احاديث اهل‌بيت( در تمامي حالات پسنديده است؛ و تأثير سلوكي آن كنترل شهوات و خواطر شيطاني است (جوع تميت به الشّهوات والوسواس)، و چيزي چون پرخوري به قلب مؤمن ضرر نرساند، چرا كه موجب قساوت قلب وبرانگيخته شدن شهوت گردد.368 گرسنگي غذاي روح، طعام قلب و مايه سلامتي369 بدن است.370 خوردني‌هاي پسنديده چهار گونه است: اول خوردن به قدر ضرورت و حفظ جان كه شيوه اصفياء و برگزيدگان است، دوم خوردن براي توان گرفتن كه مخصوص پرهيزگاران است، سوم خوردن به شيوه فتوح371 كه روش متوكلان است و چهارم خوردن براي قوت كه شيوه مؤمنان است.372
سهر و سهاد:‌ دو تعبير سهر و سهاد در مناجات مريدين امام سجاد( اينگونه آمده است: خدايا: براي تو، و نه براي جز تو، شب‌بيداري و كم خوابي من است.373
سهر در لغت به معناي بيداري تمام يا بخشي از شب و در اصطللاح سلوكي بيدار ماندن شب براي عبادت است. و سهاد در مقابل رقاد به معني بيداري و كم خوابي است.374 در سيروسلوك عرفاني، مطلق پرخوابي مذموم است و تفاوتي ندارد پرخوابي در روز يا شب، موجب آثار سوء معنوي است. در خواب بسيار، آفات و ضررهايي است. در مصباح الشريعة آمده است: «بسياري خواب، از بسيار نوشيدن است و بسياري نوشيدن از پرخوري است، و اين دو، نفس را سنگين مي‌كنند و قلب را از تفكّر وخشوع و فرمان برداري از حق تعالي باز مي‌دارند. هر بار كه مي‌خوابي، آن را خواب آخر خويش بدان وخداي تعالي را به قلب وزبان ياد كن واز آگاهي او بر نهانت بترس واز روزه ونماز استعانت جوي.»375
امام علي( در سفارشي مشفقانه فرمودند: «سوگند به خدا! اي جمعيّت انسان‏ها پروا كنيد! در آزادي خويش پيش از آن كه درهاي اميد بسته شود بكوشيد، در دل شب‏ها با شب زنده‏داري، و پرهيز از شكمبارگي به اطاعت برخيزيد.»376 امام صادق( فرمودند: «چون عبرت آموزان بخواب، نه مانند غافلان، عبرت آموزان، زيركانند و براي كسب استراحت مي‌خوابند، نه از روي غفلت وناداني.»377 ضرار بن ضمره در وصف امام علي( به معاويه

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با کلید واژه های نهج البلاغه، وحدت وجود، نزول قرآن، نقشه راه Next Entries پایان نامه با کلید واژه های امام سجاد، امام صادق، صفات خداوند، عشق و محبت