پایان نامه با کلید واژه های امام حسین، امام حسین(ع)، امام صادق، منابع تاریخی

دانلود پایان نامه ارشد

مجالس عزاداری نوعی رسانه ارتباطی هستند که بر اساس ماهیت ذاتی خود عمل میکنند به همین علت دو صفت «بیشتر» و «آسانتر» ارتباط برقرار کردن با مخاطب از ویژگیهای ذاتی این رسانه ارتباطی است.
انتخاب واقعه عاشورا از سوی ائمه به عنوان عامل محوری تبلیغ تشیع را باید انتخابی زیرکانه و سنجیده ارزیابی کرد. چرا که این واقع از جمیع جهات، پتانسیلهای مطلوب را برای نمایندگی گفتمان تشیع دارد. در واقعه عاشورا و مقدمات و موخرات آن هم اصول محوری مذهب تشیع(عدل و امامت) و هم فروع محوری آن(جهاد، امر به معروف، نهی از منکر، تولا و تبرا) در صریحترین و جامعترین شکل خود تجلی و نمود دارد. از این منظر هیچ نمونه متشابه دیگری را در دوران زندگی امامان شیعه، یعنی دوران خلافت اموی و عباسی در نظر بگیریم- همان دورانی که شیعه همیشه در اقیلت و زیر بار انواع فشارهای تبلیغاتی و سیاسی بوده است-اهمیت این انتخاب روشنتر میشود. علاوه بر این مقولات ناظر به محتوا، واقعه عاشورا از نظر شکلی هم قابلیتهای تبلیغاتی فراوانی دارد. کشتار بیرحمانه امام حسین(ع) و فرزندان و یارانش که به گواه منابع تاریخی در بین عموم مسلمانان آن زمان، احترام و مقام والایی داشتند و غارت بازماندگان و به اسارت بردن زنان و کودکان، جملگی بر پتانسیلهای تحریککنندگی احساسات و تاثرانگیزی این واقعه میافزاید. به دیگر سخن، در واقعه عاشورا هم حضور حماسه را شاهدیم، هم تراژدی را؛ هم شورآفرین است و هم تاثربرانگیز؛ و امتیاز ویژه مجالس سوگواری این است که موجبات بالفعل شدن این پتانسیل بالقوه را فراهم میآورد. به خصوص عنصر عاطفه و احساس را باید عاملی محوری و کلیدی در تشکیل و حیات مستمر مجالس عزاداری شیعیان در تاریخ دانست؛ عاملی که مشخصا در گریستن نمود مییابد.(مظاهری، 1387)
5-2-3 استفاده تبلیغاتی امام از مجالس عزاداری
آنگونه که از لابلای متون تاریخی فهم میشود، استفاده از عنصر عزاداری به عنوان ابزاری کارا شاید نخست توسط حضرت فاطمه(س) پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) و غصب حقوق اهل بیت توسط غاصبان به کار گرفته شد و پس از آن به گونه شایع و گسترده به عنوان یک استراتژی مشخص پس از شهادت امام حسین (ع) در واقعه کربلا کاربرد خود را بهتر نشان داد. استفاده از این ابزار بیشتر به پس از واقعه عاشورا و به زمان امام زین العابدین(ع) بر میگردد و پس از آن حضرت تمامی ائمه از این ابزار تبلیغی استفاده کرده و به آن سفارش میفرمودند. (واسعی و دیانی، 1386: 247)
هرچند شرایط سیاسی و فرهنگی زمان امامت امام صادق(ع) بستر مناسبی را برای نشر و گستشر معارف اسلامی پدید آورده بود اما برمبنای اسناد تاریخی، آن حضرت با استفاده از وضعیت ویژه اجتماعی و سیاسی عصر خود، علاوه بر ترویج و تبیین علمی دانش و فقه تشیع برای گسترش و نهادینه کردن مجالس عزای شیعیان و مقابله با جریان بایکوت سیاسی شیعیان هم گامهایی برداشتند.(مظاهری 1387: 29) در فضای اختناق دوران حکومت امویان و عباسیان و عصر به انزوا راندن و بایکوت شیعیان و پیشوایانشان، این مجالس به خوبی میتوانست خلا ناشی از فقدان کانالها و ابزار ارتباطی مناسب را برای ائمه معصومین پر نماید و به عنوان تنها رسانه در فضای تبلیغاتی مسموم و یک سویه ضدشیعی آن زمان ایفای نقش کند. بهرهگیری از عامل تحریک عواطف و احساسات هم انتخابی هوشمندانه بود.(همان: 280)
آموزههای آن بزرگوار در ارائه قالب، اصول کلی و ساختار عزاداری شایان توجه است. از سیره آن بزرگوار آنچه را که به ما رسیده میتوان بدین سان بیان کرد:
الف. توصیه به گریستن و نیز گریاندن دیگران بر امام حسین(ع)(صدوق، بیتا: 110-109)
ب. ترغیب به تشکیل مجالس عزاداری در فرصتها و زمانهای گوناگون(اصفهانی، بیتا: 260)
ج. تشویق شاعران به بهرهگیری از هنر شعر در مرثیهسرایی برای امام حسین(ع)(صدوق، بیتا: 110-109)
د. فراخوانی مرثیهسرایان به خواندن سوگسرودههای خود در حضور امام(ع) (همان)
ه. درخواست از سرودن مراثی حزین و غمگین(همان)
در بیان حکمت گریستن و ثواب برای گریاندن مردم بر واقعه عاشورا میتوان اظهار داشت در مجالس سوگواری شیعیان، مداح و روضهخوان با یادآوری و نقل مصائب و ستمهایی که بر اهل بیت رفته است، احساسات شرکتکنندگان را تحریک و دستکاری میکند. برگزاری مستمر این مجالس، تحریک متناوب احساسات حضار(جامعه شیعه) را در پی دارد. در اثر تکرار، این روند پس از چندی، تثبیت و نهادینه میشود و نهایتا به پایداری و تعمیق احساسات دائم برانگیخته شده خواهد انجامید. نتیجه آنکه مجالس عزا از صرف اجتماع معمول مومنان فراتر میرود و به نوعی منبع احساسی قوی و گسترده مبدل میشوند. با توجه به بعد حماسی و مبارزاتی واقعه عاشورا روشن است که وجود چنین منبعی از احساس متراکم شده دینیتا چه اندازه میتواند برای نظام سیاسی مخالف شیعه خطرساز و بحرانآفرین باشدو خصوصا هر چه این مجالس، متعدد و پرجمعیتتر باشد، احساسات متراکمتر میشود و محتمل است که هویت و وجهه اعتراضی و مبارزاتی بیابد.(بنجامن، 1363 به نقل از مظاهری، 1387) در روایتی از امام صادق(ع) در خصوص ثواب دانستن برای گریاندن و تباکی مصائل اهل بیت آمده است: هر کس در مصیبت ما اهل بیت بگرید و صد نفر را گریان کند، ما برای او بهشت را نزد خداوند ضمانت می کنیم و کسی که بگرید و پنجاه نفر را بگریاند، اهل بهشت است و کسی که بگرید و سی نفر را هم بگریاند اهل بهشت است و کسی که بگرید و ده نفر را بگریاند اهل بهشت است و کسی که خود بگرید و یک نفر دیگر را هم بگریاند اهل بهشت است و کسی هم که تباکی کند اهل بهشت است.(ابن قولویه، 1377: 339 به نقل از مظاهری، 1387: 21) از امام صادق(ع) نقل است که هنگام سجده برای عزاداری کنندگان و گریه کنندگان دعا کرده و می فرمودند: خدایا! رحمت کن بر آن چشمهایی که بر ما اشک می ریزند و رحمت کن بر آن دلهایی که بر ما جزع می کنند و می سوزند و رحمت کن بر آنها که برای ما فریاد و ناله می کنند.(کلینی، 1363: 583) ایشان ضمن سفارش به گریستن و گریاندن دیگران، خود نیز در این ایام با چهرهای حزین و اندوهگین در مجامعه حضور مییافت. در توصیف رفتار ایشان در این ایام روایت شده است چون هلال عاشورا پدیدار میشد حضرت اندوهناک میشد و بر جد بزرگوارش سیدالشهدا(ع) میگریست و مردم از هر جانب به خدمت ایشان آمده و با او نوحه و ناله مینمودند و بر آن حضرت تعزیت میدادند و چون از گریه فارغ میشدند، حضرت میفرمود: «ای مردم! بدانید که حسین(ع) در نزد پروردگار خود زنده و مرزوق است و پیوسته به عزاداران خود نگاه میکند و بر تامههای ایشان و پدرانشان و جایگاهی که در بهشت برای آنها مهیاست از همه داناتر است.»(ابن قولویه، 1377 به نقل از تقیزاده داوری، 1384: 39) از عبداللهبنسنان روایت شده است: در روز عاشورا بر امام جعفر صادق(ع) وارد شدم در حالی که جمع زیادی اطراف ایشان را فراگرفته بودند و ایشان چهرهای اندوهناک و غمگین و اشکبار داشتند. عرض کردم: «یابنرسولالله! از چه میگریید؟! خداوند دیده شما را نگریاند.» فرمود: «آیا تو در بیخبری به سر میبری؟! مگر نمیدانی در چنین روزی حسین(ع) به شهادت رسید؟!» گریه به او امان نداد تا سخن بیشتری بگوید و همه مردم به گریه افتادند.(صدوق، 1362)
ترغیب و تشویق مومنین به برگزاری مجلس عزاداری نیز هدایت آنها به سمت برگزاری یک آیین مذهبی است. این آیین در جرگه ارتباطات آیینی علاوه بر هشیارسازی و آگاهیبخشی، موجب نوعی سازماندهی اجتماعی میان شیعیان میشود. در این آیین، با ذکر مصیبتها و مصائب امام حسین(ع) و خانواده ایشان، مخاطب به سمت منظومه معرفتی تشیع سوق داده میشود. امام در سفارش به یکی از یاران خود با اشاره به برگزاری مجالس عزاداری و حزن، از این مجالس با عبارت «زنده گردانید امر ما را» یاد میکنند سپس میفرمایند: «خداوند رحمت کند هر کس که امر ما را زنده کند.»(معتمدی، 1378: 50) استفاده از عبارت «زنده نگه دارید امر ما را» حکایت از بازتولید معرفتی منظومه فکری تشیع در این مجالس و سوگواریهاست به گونهای که ائمه به این مجالس به عنوان احیای امر خود مینگریستند.
از سوی دیگر، نفس اجتماع تعدادی از مومنان در کنار یکدیگر موجب بازتولید معرفتی معارف شیعی و جلوگیری از به فراموشی سپردن آنهاست. به همین علت مشاهده میشود این معارف در مجالس متعدد سوگواری و عزاداری به مثابه هستههای معرفتای تلقی میشوند، مدام در بستر زمان، تولید و بازتولید میشوند و به این ترتیب در طول تاریخ، جریان مییابند و منتشر میشوند. ادبیات و شعر نیز از دیگر ابزارهای ماندگاری یک فکر و معرفت است. این ابزار به علت آنکه از مجرای احساس و عقل توامان تغذیه میکند میتواند در معرفتافزایی مخاطب و ترغیب انگیزههای وی به شدت موثر واقع شود. از این رو چندان نیز نباید حیرت کرد که شعر و ادبیات و ترغیب امام به سرودن شعر درخصوص نهضت عاشورا به عنوان یک ابزار تبلیغاتی در جهت نشر معارف الهی مورد استفاده قرار گیرد.
علاوه بر مسائل فوق، میزان تاکیدات و تاییدات ائمه نیز میتواند معیار مناسبی در جهت حقانیت و اهمیت یک اقدام در منظومه فکری آنان باشد. بر مبنای آنچه یکی از محققان ابراز داشته است، بیشترین سفارشها و تاکیدات در مورد سوگواری مصیبت عاشورا و احیای یاد و شهادت امام حسین(ع) از ناحیه صادقین(علیهما السلام) به ویژه امام صادق(ع) رسیده است.(تقیزاده داوری، 1384: 67) در روایت است که حضرت امام جعفر صادق(ع) به عبدالله بن حماد بصری فرمود: «به من رسیده گروهی می آیند نزد حسین(ع) از اطراف کوفه و مردمان از غیر ایشان و زنانی که برای آن حضرت نوحه گری می کنند و این در نیمه ماه شعبان است و پس بعضی قرآن قرائت میکنند، پاره ای قصه می خوانند و پاره ای نوحه گری می کنند و گروهی دیگر مرثیه می خوانند؟» عبدالله پاسخ می دهد: «فدایت شوم، آری! من نیز پاره ای از آنچه را می فرمایید دیده ام.» امام صادق(ع) فرمود: «سپاس خدا را که ما را در میان گروهی از مردم قرار داد که نزد ما می آیند و ما را حمایت می کنند و برای ما مرثیه می خوانند.» (نوری طبرسی، 1381: 14 به نقل از مظاهری، 1387: 30)

5-3 حج
…و لله علی الناس حج البیت من استطاع الیه سبیلا و من کفر فان الله غنی عن العالمین؛ و برای خدا بر مردم است که آهنگ خانه او کنند، آنها که توانایی رفتن به سوی آن دارند، و هر کس کفر بورزد(و حج را ترک کند به خود زیان رسانده)خداوند از همه جهانیان بی نیاز است.(آلعمران: 97)
واژه «حج» در اصل به معنی قصد است و به همین جهت به جاده و راه، محجّه(بر وزن مودّه) گفته میشود؛ زیرا انسان را به مقصد میرساند و به دلیل و برهان حجت می گویند؛ زیرا مقصود را در بحث روشن میسازد.(قاضی عسگر، 1382: 178-177) خانه کعبه اولین خانه‏ای است که به نام خدا و خانه برکت و هدایت ساخته شده و از چهارهزار سال قبل تاکنون بر پایه‏های خود استوار مانده، از بزرگ‏ترین آیات الهی است که پیوسته مردم دنیا را به یاد خدا انداخته و آیات خداوندی را در خاطره‏ها زنده نگه داشته و در روزگاری دراز کلمه حق را در دنیا حفظ کرده است. بنیانگذاری کعبه به شهادت آیه 37 سوره ابراهیم به پیامبران پیشین (آدم یا شیث) برمی‏گردد و حضرت ابراهیم علیه‏السلام بیشتر به بازسازی و تطهیر آن همت گمارده است: «وَإِذْ یَرْفَعُ إِبْرَاهِیمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَیْتِ وَ إِسْمَاعِیلُ رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّکَ أَنتَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ.» (بقره: 127) آنگونه که از منابع تاریخی بر میآید این خانه تاکنون بیش از ده بار تجدید بنا و مرمت شده است؛ ملائک عظام، آدم ابوالبشر، جناب شیث و اولاد و احفاد او، حضرت خلیل، طایفه عمالقه، عشایر جرهم، قصی بن کلاب بن مره، قریشیان پیش از بعثت، عبداللّه‏بن زبیر و سلطان مرادخان رابع، سلطان عثمانی نیز برای بار یازدهم بنیان کعبه را تجدید کرده است.(پاشا، 1382: 145) مراسم زیارت خانه کعبه نیز نخستین بار در زمان ابراهیم(ع) رسمیت یافت و سپس به صورت یک سنت در زمان عرب جاهلی ادامه یافت. پس از

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با کلید واژه های امام حسین، امام حسین(ع)، امر به معروف، امام خمینی Next Entries پایان نامه با کلید واژه های امام صادق، امام حسین، امام حسین(ع)، شهید مطهری