پایان نامه با کلید واژه های اسکان غیررسمی، کشورهای در حال توسعه، اقشار کم درآمد، توسعه شهری

دانلود پایان نامه ارشد

غیرقانونی زمین و غیره از ویژگیهای اسکان غیررسمی می باشد. عمده ترین ملاک های عدم رسمیت، ویژگیهای مسکن و مالکیت در زمین می باشد” (صرافی، 1381: 6). به نظر عده ای از متخصصین، اسکان غیررسمی عبارت است از وضع زندگی تمام کسانی که در جامعه شهری ساکنند ولی از نظر درآمد، بهره گیری از امکانات و خدمات در شرایط نامطلوبی به سر می برند.در واقع کلیه کسانی که از حالت تولیدی گذشته خود بیرون آمده و به صورت مازاد نیروی انسانی در حاشیه شهر سکنی می گزینند و دارای یک زندگی حاشیه ای هستند (داداش پور و علیزاده، 1390: 31).
تعریفی که از سکونتگاه های غیررسمی با تمرکز و تأکید بر مسکن آنها می شود، اصطلاح “بدمسکنی” است، چرا که مسکن تعیین کننده کلیدی کیفیت زندگی است که می تواند در سطوح فرد، خانوار و اجتماع و حقوق انسانی سنجیده شود(مهندسین مشاور پرداراز، 1389: 4). مظفر صرافی اسکان غیررسمی را اینگونه تعریف می کند : ” سکونتگاه هایی که درون یا مجاور شهرها دارای بافت کالبدی نابسامان و عمدتاً خودرو بوده و از واحدهای مسکونی که بدون رعایت اصول فنی ساختمان است ساخته شده و فاقد مجوز رسمی می باشند، بیشتر ساکنان آنها اقشار کم درآمد بوده و در اقتصاد غیررسمی فعالیت دارند”(صرافی، 1382: 266).
در واقع اسکان غیررسمی از جمله پدیده های ناشی از شهرنشینی شتابان معاصر و از جلوه های بارز فقر شهری است که به صورت خودرو در درون یا اطراف شهرها ظاهر شده است. اینگونه سکونتگاه ها با تجمعی از اقشار کم درآمد و غالباً با مشاغل غیررسمی و شیوه ای از شهرنشینی ناپایدار همراه اند و زمینه ی مناسبی برای بروز آسیب ها ی اجتماعی به شمار می روند( علی آبادی، 1381: 5).
در کل می توان گفت اسکان غیررسمی (Informal settlement) پدیده ای به قدمت یک صد سال است که در شهرهای بزرگ ایران پدیدار شده و به طور کلی ناشی از تحولات اجتماعی، اقتصادی و روند شهرنشینی و شهرگرایی ناهمگون و بی برنامه ی ایران به شمار
می آید.

7-2- عوامل مؤثر بر شکل گیری اسکان های غیررسمی در کشورهای در حال توسعه

یکی از دلایل اصلی شکل گیری سکونتگاههای غیررسمی در کلان شهرهای کشورهای جهان، به خصوص کشورهای در حال توسعه، شهرنشینی شتابان و تخلیه شدن روستاها در این کشورها به دنبال انقلاب صنعتی بود. در کنار این عامل کلان که در اکثر کشورهای جهان شمولیت دارد، دلایل دیگری نیز در شکل گیری این سکونتگاه ها در کشورهای در حال توسعه دخیل می باشند که می توان مهم ترین این عوامل را در موارد زیر خلاصه کرد:

1-7-2- عوامل ساختاری جامعه
توزیع نابرابر ثروت و رشد و برتری برخی از کانون های بزرگ شهری (مناطق منتخب اقتصادی) و برخورداری آنها از فوائد جریان تولید و درآمد جامعه، نتیجه انباشت سرمایه و جذب جمعیت در این نواحی را بدنبال دارد. در واقع وجود این کانون های بزرگ شهری و تسلط اقتصاد دوگانه، طیف گسترده ای از جمعیت را که توان رقابت نداشته، به حاشیه رانده و نواحی نامساعد را جهت سکونت این افراد فراهم می کند(رفیعیان، 1382: 290) . فریبرز رئیس دانا نیز در مقاله خود با عنوان” پیشنهاد یک الگوی سازواره ای برای رفتار مهاجرت روستا-شهر” با توجه به نظریه سیستمی تأثیر و پویش ساختار انباشت سرمایه و همچنین تغییر در ساختار توزیع درآمد را موجب انتقال جمعیت و رشد شهرنشینی ناموزون و در نتیجه سکونتگاههای خودرو و گسترش فقر شهری می داند(داودپور، 1384: 28).
“در کنار این فرآیند، مهاجرین تازه وارد و جویای کار به شهر که از توان اقتصادی لازم برخوردار نبوده و در کوتاه مدت نمی توانند جذب بازار رسمی اشتغال شهری شوند نیز فشار مضاعفی را بر منابع موجود شهر وارد ساخته و بازار کاذب غیررسمی شهر را به وجود می آورند. به دلیل عدم امکان رقابت گروه های کم درآمد در بازار رسمی و جذابیت بازار غیررسمی، تأمین نیازها از طریق این بازار صورت پذیرفته و در نتیجه تجلی آن در قالب اسکان های نابسامان غیررسمی ظهور می کند”(رفیعیان، 1382: 290). بنابراین به نظر برخی برنامه ریزان شهری اقتصاد وابسته در اکثر کشورهای جهان سوم و تصمیم گیری های سیاسی ناشی از آن، علت اصلی پیدایش اسکان های ناپایدار شهری می باشد و از نظر آنها رفع این عارضه را باید در تغییر ساختارهای تعادل بخش جامعه جستجو کرد به این معنی که تا عدم رفع موانع تولید کننده فقر در جامعه، نمی توان انتظار تغییر این جریان را داشت.

2-7-2- عوامل سازمانی
برخی از صاحب نظران، فقدان نظام یکپارچه مدیریت توسعه شهری و ناکارآمد بودن سیستم اداری جامعه را مولد اصلی بروز این اسکان ها تلقی می کنند. از دید آنها نابرابری معلول ناکارآمدی سازمان اداری و مدیریتی حاکم بر جامعه و برنامه ریزی های بخشی موجود در آن است. در واقع اعتقاد آنها بر این است که برنامه های سازمانی پاسخگوی نیاز سکونتی اقشار کم درآمد شهری نبوده و در نتیجه این نوع اسکان، در شرایطی متفاوت و خارج از کنترل شکل می گیرد(داداش پور و علیزاده،1390: 34).

3-7-2- فقدان سیستم های حمایتی و مشارکتی
برخی دیگر علت اصلی پیدایش اسکان نابسامان شهری را ناکارآمدی نظام های حمایتی (اعطای وام های اعتباری و غیره) و ناتوانی به کارگیری توانمندی های محلی تصور می کنند و آن را عامل مهمی در ایجاد و تشدید این گرایش نامطلوب شهری می دانند. به نظر این متخصصین تقویت چتر حمایت های اجتماعی و استفاده از ظرفیت های مشارکت مردمی(در قالب نهادهای مردمی) می تواند در جهت کنترل این نواحی باشد(رفیعیان، 1382: 291) . بنابراین می توان گفت عدم برنامه ریزی مشارکتی و حمایتی دولت با توجه به هزینه بالای مسکن و عدم توان مالی مهاجران روستایی و شهری جهت تأمین سرپناه، زمینه گرایش به اسکان غیررسمی را فراهم می کند.

4-7-2- وجود باندهای نامشروع قدرت و بورس بازی زمین
عدم کنترل و نظارت بر مصرف درست زمین، که عامل کمیابی در نواحی شهری محسوب می گردد به عنوان عاملی در ایجاد و گسترش اسکان های غیررسمی تلقی می شود. “فقدان اهرم های کنترل کننده در جهت به تعادل رساندن عوامل بازار و وجود مافیای نامشروع کنترل کننده زمین های بی دفاع شهری، جریان تسخیر مناطق باز شهری را دامن زده و به صورت واگذاری غیرقانونی به افراد دیگر صورت می پذیرد. فعالیت های غیرقانونی انجام شده بر روی زمین های شهری و رانت های حاصله از آن ضمن اینکه حکایت از فقدان اهرم های نظارت قانونی بر منابع شهری دارد، گویای گسیختگی سازمان فضایی شهر و نبود مدیریت مقتدر شهری است و لذا عاملی در جهت تشدید اسکان غیررسمی شهری محسوب می گردد”(داداش پور و علیزاده، 1390: 34) .

5-7-2- سیاست های مداخله و تأمین مسکن
در جهت برخورد با معضل رشد سریع اسکان های نابسامان و غیررسمی شهری، توسط دولت ها، سیاست های متفاوتی در دستورکار قرار گرفته است که از بدبینانه ترین حالت که عموماً توسل به قوه قهریه و تخریب این مناطق است شروع و تا انجام اقدامات اصلاح طلبانه (مداراجویانه) ادامه پیدا می کند (نیک نام و موسوی،1389: 21).
نگاهی کلی به سیاست های اعمال شده جهت سامان بخشی به مقوله اسکان شهری به ویژه اسکان گروههای کم درآمد ساکن در شهر و بهسازی اسکان های غیررسمی، نشان می دهد که برخورد قهری و تخلیه اجباری( به جز در موارد خاص که خطر ریسک بالا وجود دارد) با این اسکان ها نه تنها به حل موقت مسأله کمک نکرده است بلکه بر دامنه اثرات اجتماعی آن و بروز سایر ناهنجاری های اجتماعی نیز افزوده است، لذا “برخورد با مسأله اسکان غیررسمی را باید در چارچوب سیاست های اصلاح تدریجی پی گرفت که از یک طرف تأکیدی بر رعایت حداقل حقوق انسانی این افراد و از طرف دیگر کنترل و هدایت مجدد مقوله اسکان آنهاست. سیاست های اصلاح طلبانه در برخورد با اسکان های غیررسمی به تدریج روند تکاملی را طی کرده و به سمت استراتژی تشکیل سرمایه های اجتماعی و انسانی در این سکونتگاه ها سوق پیدا کرده است. تجارب اعمال شده نشان داده است که صرف پذیرش اسکان این جوامع کافی نبوده و باید به موازات پذیرش حق مالکیت این افراد و قاعده مند کردن آن، زمینه های لازم جهت بهسازی و ارتقاء محیط کالبدی آنها نیز صورت پذیرد، بدیهی است این مداخله توسعه ای هنگامی موفقیت آمیز خواهد بود که به ظرفیت های داخلی این نواحی متکی بوده و جریان دو طرفه را ( از پایین به بالا و از بالا به پایین) جهت تشکیل سرمایه های انسانی ایجاد نماید”( رفیعیان، 1382: 293) .

6-7-2- قابل اجرا نبودن ضوابط ساختمانی برای فقرای شهری
از یک طرف، عواملی مانند قطعه بندی بزرگ زمین(حد نصاب تفکیک) مطابق با ضوابط و مقررات طرح های توسعه شهری، محدودیت های عرضه زمین توسط دولت و بزرگی شهرها، منجر به افزایش قیمت زمین در کشورهای در حال توسعه شده به طوری که دسترسی به زمین برای فقرای شهری امکانپذیر نبوده و آن ها را به سمت بخش های غیررسمی سوق می دهد. از طرف دیگر تفاوت قیمت تمام شده مسکن غیررسمی فقرای شهری را به اسکان در سکونتگاه های غیررسمی تشویق می کند. بدین ترتیب که در مسکن غیررسمی امکان حذف برخی از مراحل ساخت، به ویژه نازک کاری، استفاده از مصالح دسته دوم و به کارگیری نیروی کار خانوار می تواند باعث کاهش هزینه ها گردد. همچنین در مسکن غیررسمی امکان ساخت تدریجی بنا به علت عدم وجود قوانین حاکم برای ساخت کامل بنا و پایان کار وجود دارد و شخص می تواند حتی یک چهارم بنای خود را در یک مرحله احداث نماید و مابقی را در مراحل بعدی به تدریج بسازد. بدین ترتیب این امر موجب سرمایه گذاری تدریجی شده و تمایل افراد کم درآمد را به ساخت مسکن غیررسمی افزایش می دهد(اعتصامی،1384: 49). هزینه تمام شده دریافتی توسط شهرداری و دیگر ارگان های دولتی مطابق با ضوابط و مقررات احداث بنا از نقطه شروع( درخواست صدور پروانه ساختمانی) تا نقطه پایان کار(مجوز پایان کار) باعث می شود افراد برای تأمین مسکن بازار غیررسمی را به بازار رسمی ترجیح دهند.

به طور کلی دلایل شکل گیری سکونتگاههای غیررسمی را می توان در دو دسته زیر جای داد :
الف) دلایل ساختاری
• کمبود عرضه نسبت به تقاضا بر اثر رشد جمعیت و مهاجرت
• سیاستهای اتخاذ شده در خصوص مدیریت زمین و مسکن
• عدم تعادل های اقتصادی و گسترش فقر شهری و پدیده مهاجرت
• جنگ تحمیلی
• تحولات ناخوشایند طبیعی و اقلیمی(خشکسالی و زلزله). ( روستا، 1389: 126).
ب) دلایل غیرساختاری
• عدم توجه به سرمایه گذاری مسکن ارزان قیمت در محله های فقیر نشین متناسب با توان و استطاعت مالی این افراد
• عدم فرهنگ سازی درجامعه شهری جهت فراهم کردن موجبات جذب وادغام این گروهها واقشار به تدریج در بافت های متعارف شهری
• نبود رویکرد، برنامه ها و سیاست های جامع نگر در مدیریت و نظام برنامه ریزی شهری
• عدم برنامه ریزی اجتماعی همراه با برنامه ریزی های فیزیکی (کالبدی) و اقتصادی و فقدان توجه به ابعاد اجتماعی شهرسازی و توسعه شهری
• فقدان برنامه های توسعه اجتماعی، فرهنگی و آماده سازی و توانمندسازی فردی و اجتماعی در محلات فقیرنشین برای خود اتکایی اقتصادی و اجتماعی در زندگی جدید شهری
• نبود سیاست و بستر مناسب برای تجهیز تشکل های خود جوش مردمی در مناطق محروم شهری و عدم حمایت سازمان ها و مدیریت شهری از شکل گیری انجمن ها، تشکل ها و نهادهای اجتماعی و عمرانی غیردولتی به جهت عرضه حداقل نیازهای زندگی در مناطق فقیرنشین شهرها ( روستا، 1389: 126).
مجموع دلایل بالا در یک دسته بندی کلی و در قالب نمودار زیر قابل ملاحظه هستند.

منبع: (مهندسین مشاور پرداراز، 1389: 32)

شکل شماره5: دلایل شکل گیری اسکان غیررسمی

لذا اسکان غیررسمی بیانگر شکست در سیاست های رسمی و عدم پاسخگویی به نیاز سرپناه کم درآمدهاست و باید گفت که ساکنین این سکونتگاه ها نه با انتخاب خود، بلکه از ناچاری به اینگونه اسکان روی آورده اند. آنها نه برای قاچاق و بزهکاری بلکه برای بقاء و ارتقاء زندگی شان آمده اند.

8-2- معیارهای شناسایی اسکان غیررسمی

ایجاد سکونتگاههای

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با کلید واژه های اسکان غیررسمی، حاشیه نشینی، توسعه پاید، توسعه پایدار Next Entries پایان نامه با کلید واژه های اسکان غیررسمی، حاشیه نشینی، مالکیت زمین، ویژگی های اجتماعی