پایان نامه با کلید واژه های اسکان غیررسمی، حاشیه نشینی، توسعه پاید، توسعه پایدار

دانلود پایان نامه ارشد

این برای دنیایی که دم از تمدن و فرهنگ می زند جای بسی تأسف دارد. واژه فقر از ریشه لاتین pauper می آید و بیانگر نوعی نداشتن و نیازمندی است. فقیر و فقرا که از این واژه گرفته شده اند به عنوان بخشی از جامعه انسانی نه تنها حق حیات دارند بلکه بایستی از سوی متمولان و توانگران اجتماع مورد حمایت جدی قرار گیرند تا از گسترش فقر و تبعات بعدی آن جلوگیری به عمل آید. فقر، محیط زیست و توسعه در اغلب ویژگی ها، شیوه های متغیر محلی، آینده نگری، برنامه ریزی و مدیریت یک چالش، با یکدیگر مرتبط و هم پیوند هستند. فقر، بهره برداری استثمارگرانه از منابع طبیعی را به دنبال خود دارد که آن هم به نوبه خود باعث تشدید فقر می شود” (عزیزی، 1381: 16).
مسأله فقر یکی از مهمترین موارد مورد توجه اغلب کنفرانس های بین المللی محیطی و زیست محیطی بوده است و از بین بردن نابرابری ها و فقر را لازمه رسیدن به توسعه محیطی و توسعه پایدار دانسته اند، به طوری که یکی از اصول اساسی دستورکار 21، همکاری در جهت ریشه کن کردن فقر به عنوان شرط اساسی توسعه پایدار ذکر شده است (همان منبع : 17).
به نظر بحرینی، شهر پایدار جانشینی موجه و معقول برای شهرسازی مخرب قرن بیستم است و در آن به موازات توجه به مسائل زیست محیطی، به مسائل اجتماعی و انسانی، نظیر مسکن مناسب و زندگی حداقل نیز توجه می شود (بحرینی، 1376: 29-28).
پیترهال بنیادهای توسعه شهری پایدار را در کنفرانس بین المللی برلین(2000) در هفت عنوان ذکر می نماید :
1- اقتصاد شهری پایدار: کار و درآمد مناسب، 2- جامعه شهری پایدار: همبستگی و یکپارچگی اجتماعی، 3- سرپناه شهری پایدار: خانه سازی شایسته در استطاعت همه، 4- محیط زیست شهری پایدار: اکوسیستم های باثبات، 5- دسترسی شهری پایدار: تحرک همراه حفاظت منابع، 6-زندگی شهری پایدار: ایجاد شهر زیست پذیر، 7- مردم سالاری شهری پایدار: قدرتمندسازی شهروندی (صرافی، 1381: 13).
بنابراین شهر پایدار فقط شهر تمیز نیست، بلکه شهری است که انسان می تواند در آن درآمدی عادلانه به دست آورد، سرپناه مناسب تهیه کند، احساس راحتی کند و تلاش و وقت خود را وقف حفاظت از تصویر شهر نماید.
ساخت یک اقتصاد شهری قوی، و شهری قابل زندگی از نظر زیست محیطی، باید با تلاش هایی با هدف حفظ گروه های اجتماعی موجود و ارائه اشکال نوین اداره شهر و کنترل آن، همگام شود تا همبستگی و انسجام اجتماعی محفوظ بماند (موسی کاظمی محمدی، 1378: 103-102).

5-2- اسکان غیررسمی و توسعه پایدار شهری

توسعه شهری از آغاز تاکنون تنها به گسترش فضای شهری، پذیرایی از جمعیت بیشتر، ایجاد کاربری های متعددتر، بهره برداری بیشتر از منابع، تولید و مصرف بیشتر اندیشیده است. ولی توسعه پایدار شهری در اوج ناهنجاری ها و بحران محیطی ای که توسعه شهری باعث آن شده بود، با اندیشه های جدید به منظور متنوع ساختن کاربری های شهری و ایجاد برابری در شهر مطرح گردید. توسعه پایدار شهری آمد تا در شرایطی که امروزه عناصر تشکیل دهنده شهر با بدترین اوضاع ممکن در طول تاریخ مواجه گشته اند، شکاف موجود میان مناطق و محلات شهری و میان فقیر و غنی را از میان بردارد، الگوی پایدار حمل و نقل را پیاده سازد، عوامل تخریب خاک و آلودگی خاک و آب را برطرف سازد، ایجاد ضایعات کمتر و مصرف انرژی کمتر را الگو نماید، به بازیافت ضایعات اهمیت دوچندان دهد، جلوی تولیدات زیان آور را بگیرد، الگوی مصرف بهینه را پیاده سازد، به فضای سبز و حفاظت و گسترش آنها بهای بیشتری دهد، مردم را به استفاده بیشتر از دوچرخه و پیاده روی توصیه کند(عزیزی،1381: 32). توسعه فیزیکی شتابان و نامتعادل شهرها، پیامدهای نامطلوب اقتصادی، اجتماعی و کالبدی داشته است. یکی از آثار و پیامدهای توسعه فیزیکی ناموزون و نامتعادل شهری، اسکان غیررسمی است که به عنوان چالشی فرا روی توسعه پایدار شهری مطرح می شود (نقدی و صادقی، 1385: 218).
اسکان غیررسمی به عنوان گونه ای از شهرنشینی با مشکلات حاد، از عوامل عمده ایجاد ناپایداری شهری به ویژه در کشورهای در حال توسعه محسوب می شود. این گونه سکونتگاهها بازتاب کاستی ها و نارسایی های سیاست های دولت و بازار رسمی می باشد که جلوه ای از فقر را نمایان می سازد.
اسکان غیررسمی به سبب ایجاد فقر و گسترش آن و نیز به مخاطره انداختن محیط زیست و تحمیل هزینه های سنگین برای حل مشکلات، تهدیدی جدی برای پایداری و انسجام جامعه شهری تلقی شده به گونه ای که نیاز جدی به اتخاذ تدابیر ویژه ای برای ساماندهی وضعیت کنونی و جلوگیری از گسترش آن در آینده بایستی در دستورکار مدیران و دولتمردان قرار بگیرد (نقدی و صادقی، 1385: 220).
” با توجه به اینکه کیفیت زندگی در مناطق شهری در مقایسه با سطح زندگی روستاییان بهتر و دسترسی به انواع خدمات اجتماعی و اقتصادی اساسی بیشتر است مهاجران در جستجوی کار، فرصت های بهتر یا فقط غذا و سرپناه، به مهاجرت به شهرها ادامه می دهند، در نتیجه ظرفیت زیرساخت های شهری اغلب در فشار قرار می گیرد و حتی کاهش می یابد، وضع مساکن موجود بدتر و مساکن متراکم تر می شوند، فضای باز مورد تجاوز قرار می گیرد، خیابان ها متراکم می شوند، کیفیت هوا تنزل پیدا می کند، از ظرفیت تصفیه طبیعی زباله ها توسط رودها و کانال ها کاسته می گردد، منابع آب سطحی و زیرزمینی رو به کاهش می گذارد و آب ها آلوده می شوند و… “(موسی کاظمی محمدی، 1378: 96-95). هجوم روستاییان به شهرها-به ویژه کلان شهرها- تا زمانی که فاصله بین روستا و شهر وجود داشته باشد رخ خواهد داد و باید منتظر موج های مهاجرت از روستاها به نقاط شهری بود. جاذبه های شهری در مقابل دافعه های روستایی، موجب تشدید روند مهاجرت روستا- شهری در ایران و در نتیجه شکل گیری مناطق حاشیه و اسکان غیررسمی شده است.
بنابراین شهر و شهرنشینی در ایران با بروز و ظهور مشکلاتی چون بی مسکنی و بدمسکنی، معضل حاشیه نشینی و رشد زاغه ها و سکونتگاههای غیررسمی، چالش های زیست محیطی، عدم دسترسی به آب آشامیدنی سالم و بهداشتی، معضل دفع زباله و عدم بازیافت آن، مشکلات ترافیکی و آمد و شد، گسترش آسیب ها و انحرافات اجتماعی، گسترش آسیب های روانی و شخصیتی، مشکل توزیع عادلانه تر امکانات و خدمات شهری مورد نیاز شهروندان، مسئله تأمین کار و درآمد برای همه آحاد شهروندان، انواع نارضایتی های جمعی و احساس عدم تعلق و بیگانگی با شهر همراه بوده است (نقدی و صادقی، 1385: 220).
” با بروز ضایعات زیست محیطی و کاهش سطح عمومی زندگی مردم به ویژه در جوامع شهری، رهیافت توسعه پایدار به عنوان موضوع روز دهه آخر قرن بيستم از سوي سازمان ملل مطرح شد و به عنوان دستوركار قرن بيست و يكم در سطوح بين المللي، منطقه اي و محلي تعيين گرديد. به عبارت ديگر، اصل پايداري در طرح ها و برنامه هاي توسعه به عنوان هدفي كلي مورد تأكيد قرار مي گيرد؛ هدفي كه نهايت ندارد و مستمر است” (موسي كاظمي محمدي، 1387: 96). با توسعه شهرها و مطرح شدن اصل توسعه پایدار، توجه به اصل پایداری هر چه بیشتر مورد سؤال قرار می گیرد. امروزه مسایل و مشکلات موجود به ویژه در شهرها نشانگر عدم تحقق مشخصه های پایداری در آنها است. جغرافیای شهری در این وضعیت ابعاد و قلمروهای تازه ای می یابد و با بررسی مسائل مهم شهرهای جهان سوم، عدالت اجتماعی، کیفیت دسترسی مردم شهرها به نیازهای اساسی؛ حوزه های اجتماعی و غیره، ضمن ارزیابی و تحلیل فضایی و اکولوژیکی از مشخصه های پایداری در مناطق و حوزه های شهری، سعی دارد کمک کند تا محیط زیست شهری مناسبی برای ساکنان شهرها فراهم شود(نقدی و صادقی، 1385: 220).
اسکان غیررسمی به علت عدم تحقق مشخصه های پایداری، به عنوان گونه ای از شهرنشینی با مسایل و مشکلات حادی مواجه است که با درنظر گرفتن شاخص های پایداری در این گونه سکونتگاه ها می توان در جهت ساماندهی و توانمندسازی آنها گام برداشت.

شکل شماره 4: اهداف مشترک توسعه پایدار و ارتقاء اسکان غیررسمی

6-2- سکونتگاههای غیررسمی و مفاهیم مرتبط با آن

اسکان های غیررسمی در جهان از پیشینه طولانی برخوردار است، که از زمان شکل گیری تاکنون با عناوین متعددی چون : حاشیه نشینی، زاغه نشینی، سکونتگاههای خودرو و نابسامان، اجتماعات آلونکی، اسکان نابهنجار و خودانگیخته نامیده می شود که البته هر یک از این تعاریف بر ملاک ها و معیارهای خاصی مانند کالبد، جغرافیا، اقتصاد، روابط اجتماعی و
ویژگی های روانی تأکید کرده اند؛ که در زیر به تعریف چند مفهوم مرتبط با این پدیده پرداخته شده است:

1-6-2- زاغه نشینی
” محلات زاغه نشین آخرین چاره بازماندگان است و در تلاش بی امان برای بدست آوردن مزایای شهری، این محلات از نظر مدرسه، شغل، جمع آوری زباله، روشنایی معابر، خدمات اجتماعی و هر چیز دیگری که به طور دسته جمعی فراهم می شود نیز بازنده هستند. محله زاغه نشین محله ای است که جمعیت آن نمی تواند در روند رقابت برای خدمات و کالاهای عمومی به نحو مؤثری شرکت جوید و بدین ترتیب کنترلی بر نحوه توزیع این خدمات و کالاها ندارد” (هاروی، 1376: 72).

2-6-2- حاشیه نشینی
حاشیه نشینی بیشتر به موقعیت جغرافیایی اشاره دارد و البته در بعضی موارد از نظر اجتماعی نیز کاربرد دارد. مارشال کلینارد در تعریف حاشیه نشینی چنین می گوید: “حاشیه نشینی، خرده فرهنگی با مجموعه ای از ارزش ها و هنجارهاست که در محل هایی با بهداشت کم، انحرافات اجتماعی و ویژگی های دیگر از جمله انزوای اجتماعی همراه است” (لطفی و همکاران، 1389: 136). ” حاشیه نشین به مفهوم کلی به کسی گفته می شود که در شهر سکونت دارد ولی به علل گوناگون نتوانسته است جذب نظام اقتصادی و اجتماعی شهر شود و از خدمات شهری استفاده کند. گرچه ریشه اصلی حاشیه نشینی را باید در عواملی که موجب مهاجرت افراد از روستا به شهر می شود، جستجو کرد. ولی تمام حاشیه نشینان از مهاجران تشکیل نیافته اند. بلکه بخشی از آنان افرادی هستند که ساکنان همیشگی شهر بوده اند ولی به علت فقر اقتصادی در واحدهای مسکونی غیراستاندارد زندگی می کنند و جزء حاشیه نشینان محسوب می شوند” (عابدین درکوش،1380: 121).
حسین زاده دلیر حاشیه نشینی را که در اغلب موارد، منظور استعمال کلمه “slum ” بوده است را به مفهوم محله یا کوچه های کثیف یک شهر یا مسکن انحطاط یافته و غیرمنطقی می داند (حاتمی نژاد و همکاران،1385: 133). اگر حاشیه نشینی به عنوان یک مکان درنظر گرفته شود، به دلیل پایین بودن نرخ زمین و یا عدم نیاز به اجازه ساخت و ساز و یا نبودن نظارت و کنترل دولتی، رانده شدگان از متن ها با هجوم به این محدوده ها سبب تداعی شدن این سبک از واژه ها در اذهان عمومی شده اند. حالتی که شخص در قالب آن فرو رفته و در حالت زندگی کردن است و همیشه امید به فردایی بهتر دارد (لطفی و همکاران، 1389: 137).

3-6-2- سکونتگاههای غیررسمی1
اسکان غیررسمی را هر چند معادل حاشیه نشینی نیز آورده اند، اما در اذهان عموم بیشتر به معنی موقتی بودن اسکان در یک مکان و تصرف و استقرار غیرقانونی بر زمین بوده است.
اسکان غیررسمی به نوعی اسکان گفته می شود که افرادی بدون اجازه و یا پرداخت اجاره بها مکان آنها را اشغال کرده و آن را سرپناه خویش قرار داده اند. این تعریف فقط به جنبه فیزیکی و کالبدی اسکان غیررسمی پرداخته و تصرف عدوانی را لازمه اسکان غیررسمی دانسته است (عسگری طباطبایی، 1381: 102).
” اسکان غیررسمی نوعی سکونت در فضای شهری است که در تمامی ابعاد سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، کالبدی، حقوقی، سابقه استقرار، نحوه شکل گیری و سیر تحولات تاریخی با کل شهر و بخش های مجاور تفاوت اساسی و فاصله زیادی دارد. مساکن نامعمول، خیابانها و کوچه های تنگ و باریک، مشکلات زیست محیطی و بهداشتی، فزونی و تراکم بالای جمعیت، فقر فرهنگی و آسیب های اجتماعی، آسیب پذیری بالا در برابر حوادث طبیعی، سطح پایین برخورداری از امکانات و تسهیلات زندگی، عدم برخورداری لازم از امکانات، تأسیسات و خدمات شهری، اشتغال غالب در مشاغل غیررسمی، تصرف

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با کلید واژه های توسعه پاید، توسعه پایدار، توسعه پایدار شهری، منابع طبیعی Next Entries پایان نامه با کلید واژه های اسکان غیررسمی، کشورهای در حال توسعه، اقشار کم درآمد، توسعه شهری