پایان نامه با کلید واژه های استان گلستان، دریای کاسپین، متون تاریخی

دانلود پایان نامه ارشد

عهد اشکانی دیوار دفاعی مستحکمی در شمال این ایالت کشیده شده تا مانع دست اندازی اقوام بیگانه به این سرزمین شود. گرگان زمین در بیشتر ادوار تاریخی، استقلال خود را نگه داشته و تلاش می کرد تا به عنوان ایالتی مستقل به حیات خود ادامه دهد تا آنکه در سال 1316 به استان مازندران منضم شد و پس از شصت سال به نام استانی جداگانه دوباره هویت خود را بازیافت. در این فصل موقعیت جغرافیایی شهر گرگان، شرایط طبیعی و اقلیمی مانند شیب، خاک، زمین شناسی و بارش، رطوبت، دما و همچنین وضعیت اشتغال و خصوصیات جمعیتی چون گروههای سنی، بعد خانوار، نسبت جنسی و سایر موارد مورد بررسی قرار خواهند گرفت.

3-1- تاریخچه:
محدوده ای که امروزه به نام شهر گرگان شناخته می شود تا سال 1316 شمسی به نام استرآباد خوانده می شد. استرآباد از دو کلمه استر به معنی کوکب و ستاره و آباد به معنی عمارت است. کلمه آناهیتا، آناهیت و ناهید بعدها به صورت استر، ایستار، استاره و ستاره در آمده و به عنوان اسامی دختران ایرانی معمول شد. در بعضی نقاط استر را بر آبادانی ها هم اطلاق می کردند. چنانکه اردشیر پس از فتح خوزستان شهر باستانی “میسن” را آباد و آن را به نام همین فرشته آب و آبادانی” استرآباد اردشیر” نامید. معنی لغوی استرآباد “شهر آناهیتا” است. استرآباد(گرگان فعلی) می تواند منسوب به استر و ناهید باشد و شاید به همین دلیل است که ابوریحان بیرونی می نویسد پادشاهان استرآباد لقب “آناهبد” داشتند و استرآباد را در قدیم “استرک” نیز می نامیدند(معطوفی،1387: 42).
گرگان با نام های دیرینه ی هیرکان، هیرکانیا، هرکان، وهرکانه، ورکانه، هیرکانی، گرگان و جرجان یادآور سرزمینی باستانی است که از کرانه ی جنوب شرقی دریای کاسپین تا خراسان و خوارزم کشیده شده بود و به عبارتی بین استرآباد و کراسنودیسک. ورکانه یا هیرکانیا را سرزمین گرگها نامیده اند و بی تردید ارتباطی بین این واژه و واژه های ورگ و گارگ که در زبان تبری منطقه به معنی گرگ است دیده می شود هرچند جغرافی نویسان دوره ی اسلامی در وجه نسبت گرگ از نیش پشه هایی در آن جا سخن رانده اند که به مثابه دندان گرگ است(رجایی،1389: 143-145).

3-1-1- شهر گرگان در دوره ی قبل از اسلام
گرگان به نقل از منابع جزئی از سرزمین پارت بوده که از منطقه ی ائیریانه و اج سرازیر شده بودند که در دوره ی ماد استقلال خود را نگاه داشت. این منطقه در زمان هخامنشیان یکی از ساتراپ های آن دولت بوده و با استناد به کتیبه ها جزء ساتراپی پارثوا بوده و ورکانه نامیده می شد و ویشتاسپ پدر داریوش یکم هخامنش حاکم آنجا بوده است(رجایی،1389: 144).
به نوشته ی آریان و کنت کورث اسکندر پس از ورود به سرزمین ایران، به گرگان هم لشکر کشید و مدتی راهم در زادراکرت(استرآباد) اقامت گزید پس از مرگ اسکندر سردارانش متصرفات وی را بین خود تقسیم کردند که ایران به دست سلوکوس افتاد. حکام سلوکی چند بار به گرگان لشکر کشیدند از جمله سلوکوس دوم که بر سر گرگان با تیرداد درگیر شد. بنا به گفته ی استرابن مقدونیان زمانی چند را بر هیرکان حکم راندند(معطوفی،1387: 114). از موارد دیگر که در متون تاریخی از شهر گرگان نام برده شده است دیوار دفاعی است. بسیاری از کارشناسان معتقدند دیوار تاریخی گرگان همزمان با دیوار چین ساخته شده و تصور می شود که این دیوار سومین دیوار بزرگ تاریخی جهان(بعد از دیوار چین و دیوار سمیز آلمان) و بزرگترین دیوار آجری دنیا باشد. امروزه تقریبا تمام این دیوار از میان رفته و تنها بخش های کوچکی از آن که در زیر خاک مدفون مانده، باقی است.

نقشه ی شماره(3-1) مسیر دیوار تدافعی گرگان

مأخذ: معطوفی، 1387: 55
3-1-2- شهر گرگان(استرآباد قدیم) در دوره پس از اسلام
شهر گرگان قدیم مدت ها در مقابل هجوم اعراب مقاومت کرد تا آن که در اوایل قرن دوم هجری، اعراب پس از تلفات سنگین، شهر را فتح کردند، اما این شهر مقر مخالفان خلفای عرب و مرکز علویان گردید و در اوایل قرن چهارم و به هنگام خلافت هارون الرشید یکی از علویان به نام یزیدبن مهلب در سال 582 والی خراسان شد. وی جرجان(گرگان) را فتح ،با آنها صلح و به سوی استرآباد آمد. وی در دهکده ای به نام استریک گنجینه ای یافت که آنها را صرف آبادانی استرآباد کرد.
مطابق مستندات می توان گفت که در قرن چهارم هجری گرگان و استراباد دو شهر مجزا از هم و واقع در قصبه ای به نام شهرستان با مرکزی به همین نام بوده اند. در قرن هفتم و هشتم استرآباد مانند شهرهای دیگر مورد هجوم اقوام مغول قرار گرفت و ویرانی بسیاری را متحمل شد و پس از آن به تدریج شکوه و عظمت خود را از دست داد.

3-1-3- شهر گرگان در دوره معاصر
اواخر دوره قاجار و دوره پهلوی اول مصادف با ورود عناصر دنیای مدرن به شهرهای ایران است. اولین این عناصر خیابانهای چلیپایی و عمود بر هم است. این خیابانها با ساخته شدن بر روی بافت قدیم و تاریخی شهر و یا برج و باروی آن زمینه ساز حضور عناصر دیگری شدند. اولین خیابان اصلی شهر یعنی خیابان میدان عباسعلی به فلکه مرکزی که در حال حاضر خیابان امام خمینی نام دارد در سال 1311 شمسی آغاز و در سال 1314 پایان یافت و به دنبال آن نصب اولین ژنراتور برق در سال 1307، تأسیس اداره ثبت احوال در سال 1315، اولین سینما در سال 1315، اولین کتابخانه عمومی در سال 1339، تاسیس مدرسه ملی در سال 1323 انجام شد.

3-2- خصوصیات جغرافیایی و اقلیمی شهر
3-2-1- موقعیت جغرافیایی شهر
شهر گرگان مرکز استان گلستان می باشد که در شمال شرقی ایران با مساحت 2600 هکتار در ارتفاع متوسط 155 متر از سطح دریا در 54.436 درجه طول شرقی و 36.836 درجه عرض شمالی و در دامنه شمالی رشته کوه البرز واقع شده است.

نقشه شماره(3-2) موقعیت منطقه ی مورد مطالعه در کشور،استان و شهرستان

مأخذ : نگارنده
3-2-1-1- عوارض طبیعی
شهر گرگان به شكل يك بافت شهري نيمه پراكنده با سطح وسيعي از اراضي كشاورزي در شمال و جنگل ها و باغات در جنوب، در پهنه اي حدود 3633 هكتار گسترده شده است. از جمله عوارض طبيعي كه در سطح شهر گرگان قابل ذكر است، جنگل هاي هزار پيچ مي باشد كه در قسمت جنوب غربي شهر واقع است و براي مسافريني كه از اين سمت وارد شهر مي شوند چشم انداز طبيعي مهمي محسوب مي شود؛ ديگري جنگل نهارخوران است كه در قسمت جنوب شهر قرار گرفته و از جمله جاذبه هاي طبيعي اين شهر مي باشد. هر دو مورد از محدوديت هاي توسعه شهر در اين دو جهت مي باشند كه هم فرم كالبدي خاصي را بر محدوده كالبدي آن اعمال كرده و هم به سبب قرار گيري در ارتفاعي مسلط بر شهر سازمان فضايي خاصي را بر آن تحميل مي كنند.
از دیگر عوارض قابل ذکر می توان به تپه قلعه خندان در قسمت جنوب غربی شهر، رودخانه های زیارت(گرگان رود) و تول چشمه و همچنین دشت هموار گرگان در قسمت شمالی شهر که دارای خاک حاصلخیز و چشم انداز های طبیعی زیبایی است اشاره کرد.

3-2-2- توزیع شیب
شيب زمين در شهر گرگان به طرف شمال بوده و با حركت به سمت شمال شهر بر ارتفاع و شيب زمين افزوده مي شود؛ همچنين با حركت به سمت جنوب شهر از شيب زمين كاسته و شهر در دشت وسيع و حاصلخيزي قرار مي گيرد.
به طور كلي شيب هاي موجود در حوضه بالادست شهر گرگان را مي توان در سه دسته مشاهده نمود. دسته اول شيب هاي تند كه در محل ارتفاعات بالادست ديده مي شوند، دسته دوم شيب هايي هستند كه در منطقه كوهپايه بيشتر ديده مي شوند و نسبت به شيب دسته اول ملايمتر مي باشند و دسته سوم شيب مناطق دشت مي باشد كه عموماً شيب ملايم تري دارند. بيشترين وسعت حوضه بالادست شهر گرگان داراي شيب متوسط بوده و تقريباً برابر 40 درصد مي باشند. منطقه داراي شيب عمومي در دو جهت جنوب به شمال و شرق به غرب مي باشد.

3-2-3- زمین شناسی
3-2-3-1- خصوصیات تکتونیکی زمین
بر اساس مطالعات صورت گرفته، شهر گرگان و گستره ی استان گلستان از نواحي لرزه خيز ايران به شمار مي رود. از گسل هاي موجود در منطقه مي توان به گسل البرز اشاره نمود كه به نام گسل خزر هم ناميده شده است و از جنوب گنبد قابوس تا لاهيجان، يعني به طول تقريبي 550 كيلومتر در امتداد و به موازات ساحل خزر كشيده شده است. گسل البرز جداكننده زون گرگان- رشت از بقيه البرز است. فعاليت اين گسل را مي توان از دوره سيلورين به بعد دنبال كرد و شايد هم قديمي تر باشد. اگرچه در اغلب نوشته ها، گسل البرز را از نوع عادی می دانند ولی مطالعات زمین شناسی و ژئوتکنیک نشان داده اند که گسل های احاطه کننده ی دریای خزر از نوع معکوس و تا اندازه ای رورانده است. تأثيرگذارترين گسل منطقه، گسل گرگان است(جزئي از گسل البرز) كه به صورت گسلي با روند تقريباً شرقي- غربي رانده در شمال شهر گرگان واقع شده است. وقوع زمين لرزه هاي ويرانگر گرگان در اثر فعاليت اين گسل و يا تقاطع اين گسل با گسلهاي مينودشت و شمال البرز صورت گرفته است. در حال حاضر گسل البرز به شدت فعال است، زيرا بسياري از زلزله هاي گيلان و مازندران در نتيجه ی جابجايي و فعاليت اين گسل به وجود آمده است.

3-2-4- خاک
تنوع بافت و ساختمان خاك در منطقه گرگان و دشت زیاد بوده و نمي توان در تمام منطقه يك حالت يكنواخت را در نظر گرفت. عدم يكنواختي در خاكهاي منطقه گرگان به علت تفاوت در ميزان بارندگي و دوري و نزديكي از سلسله كوههاي البرز و نيز اختلاف فاصله از دريا مي باشد. خاك غني مناطق جنگلي كه حدود 483000 هكتار از منطقه را در بر گرفته اند به علت بارندگي زياد از شوري برخوردار نبوده، لذا جهت امور كشاورزي مناسب مي باشد. خاكهاي جنگلي عمدتاً هوموسي بوده و در نتيجه در قسمت هايي كه جنگل وجود ندارد از حاصلخيزي زيادي برخوردار هستند.
بعد از مناطق جنگلي تشكيلات كوهپايه اي قرار دارند كه عمدتاً از لس بوده و چراگاه مناسبي براي حيوانات مي باشند، اين خاكها شور نبوده و عمق خاكهاي مناطق زراعي تا يك متر هم رسيده و وسعتي حدود 155000 هكتار را در بر مي گيرد. دشت هاي كوهپايه اي نيز مناطق مناسبي براي كشاورزي است و شهر گرگان و تقريباً اكثر شهرها و بخشهاي منطقه گرگان و دشت در اين قسمت ها واقع شده اند. مساحت اين ناحيه حدود 15000 هكتار بوده و تا حدود آزاد شهر ادامه دارد، پس از اين تشكيلات دشتهاي آبرفتي قرار دارند كه از بقاياي رودخانه هاي سيلابي تشكيل يافته اند و در بعضي نواحي خاك آنها حاوي رس مي باشد. شوري خاك در اين ناحيه به تدريج افزايش يافته و كشاورزي آبي در آن صورت مي گيرد. خاكهاي ناحيه جنوبي رود گرگان از آبرفت رودخانه هايي كه به درياي خزر مي ريزند تشكيل يافته و با حركت به سمت شمال جنس خاكها لسي مي گردد. در منطقه گرگان به علت وجود زهكش هاي طبيعي نمكهاي سطحي خاك شسته شده و كشاورزي را مقدور مي سازند اما در مناطقي كه اين زهكشي ها وجود ندارند اراضي شور بوجود آمده اند.
با توجه به موارد فوق انواع خاکهای منطقه ی گرگان به شرح زیر است:
الف) خاکهای سطحی و خاکهای کم عمق دامنه: این قبیل خاکها در دامنه و شیبهای شمالی البرز دیده می شوند. خاکهای سطحی معمولا رسی و قهوه ای مایل به خاکستری تیره دارای تغییرات عمقی از 5 تا 25 سانتی متر هستند که خاکهی جنگلی انبوه را تشکیل می دهند.
ب) خاکهای قهوه ای ناحیه ی جنگل: این خاکها از خاکهای نوع اول و هوموسی بوده و در شیبها با ترکیبی از کلی لوم بر روی سنگهای آهکی قرار دارند.
ج) خاکهای قهوه ای در تراسهای قدیم: ظرفیت نگهداشت رطوبتی این خاکهای رسوبی کم تا متوسط بوده و در مرکز و نواحی شمالی جلگه دیده می شوند. این اراضی خصوصا در سطح و در عمقهای کم، شور نمی باشند.

3-2-5- پوشش گیاهی
شهرستان گرگان در حوزه آبخيز زيارت واقع شده و در حدود 9000 هكتار جنگل و حدود 500 هكتار آن در ارتفاعات زيارت مي

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با کلید واژه های سلسله مراتب، کیفیت زندگی، سلسله مراتبی Next Entries پایان نامه با کلید واژه های رشد جمعیت، تحولات ساختاری، رطوبت نسبی