پایان نامه با کلمات کلیدی مذهب شیعه، دولت صفوی، علمای شیعه

دانلود پایان نامه ارشد

تحمیل کرده بود، می خواست ایران از نظر مذهبی یکدست شود. لذا بر نهاد دینی نظارت سختی اعمال می کرد وکنترل این مسئله را به کارگزاری به نام صدر واگذار کرده بود که وظیفه او تبلیغات وترویج شیعه امامی بود.65
در مورد حرکت واقدامات شاه اسماعیل در منابع دیگر هم آمده است که او در سن 14 سالگی ودر محرم سال 905 تاجگذاری وبر تخت شاهی جلوس کرد.66 ودر سال 906 باکو را تصرف کرد.67 واز قتل پدرش توسط حاکم شروان واز حکام آق قویونلو انتقام سختی گرفت ودر جنگ آنها را شکست داد.68 وگفته شده که قاتلان پدرش را زنده زنده کباب کرد ومریدانش استخوانها وگوشتهای قاتلان پدر اسماعیل را خوردند ودر سال 907 که تبریز را تصرف کرد، مذهب شیعه اثنی عشری را رسمی کرد وبر الوند بیگ پیروز شد ودر سال 908 علاء الدوله ذوالقدر را شکست داد69 ودر سال 910 اصفهان ویزد وکرمان وجنوب خراسان را تصرف کرد.70
شاه اسماعیل در سال 914 بغداد را تصرف کرد وآق قویونلوها را از بین برد وبعد به زیارت عتبات عالیات کربلا ونجف رفت وسپس به ایران بازگشت.71 ودر سال 916 ازبکان را شکست داد ورئیس آنها خان محمد شیبانی را کشت وبه هرات وارد شده وخراسان را فتح کرد.72 ووقتی به هرات رسید، شیخ الاسلام آنجا را که سیف الدین احمد بن یحیی بن سعد الدین تفتازانی نام داشت، وسنی بود، کشت وشهر مشهد تابع هرات شد. ودر سال 918 ماوراء النهر را گرفت.73 ودر سال 920 سلطان سلیم عثمانی به تبریز رفت واسماعیل برای مقابله با او راهی تبریز شد ودو لشکر در چالدران با هم جنگیدند وسرانجام سپاه شاه اسماعیل شکست خورد چون لشکر سلیم مجهز به توپخانه وتجهیزات نظامی بود.74
پس از این شکست، شاه اسماعیل ضربه روحی بسیار سنگینی خورد.75 ودیگر به طور رسمی کاری به امور حکومتی نداشت ودر نهایت در سال 930 وقتی 38 سال بیشتر نداشت، پس از 24 سال سلطنت از دنیا رفت.76
شاه اسماعیل پس از رسمی کردن مذهب شیعه با کسانی که با تحمیل مذهبی او مخالف بودند، بی رحمی وسنگدلی های زیادی به خرج می داد وحاضر بود هر کس که آن را نپذیرد بکشد. او به اینصورت دستورش را عملی کرد که فرمان داد مردم در مسجد جامع تبریز جمع شوند وبین هر دو نفر یک قزلباش با شمشیر وخنجر برهنه قرار گیرد وآن گاه خطبه را به نام امامان شیعه بخوانند وسه خلیفه اول یعنی ابوبکر وعمر وعثمان را لعن کنند وهنگام لعن، همه مردم “بیش باد وکم مباد” را بگویند واگر کسی نگفت بی درنگ سرش را از تنش جدا کنند.77
همچنین به دستور شاه اسماعیل، گروهی از متعصبان مذهبی به اسم تبرائیان در کوچه وبازار شهر به راه می افتادند وبا صدای بلند ابوبکر وعمر وعثمان را لعن می کردند ومردم هم می بایست با صدای بلند “بیش باد وکم مباد” را بگویند.78
شاه اسماعیل با سنیان بسیار با خشونت رفتار می کرد وبه همین دلیل تعداد زیادی از آنها را کشت وحتی زنان باردارشان با جنینهایشان را به قتل رساند. او با اینکه نبش قبر حرام است دستور داد قبر سلطان یعقوب وبسیاری از فرماندهان وکسانی را که در کشتن پدرش حیدر شرکت داشتند، بشکافند واستخوانهای آنها را در آورده وبه بازار تبریز برده وآتش بزنند وهمه افراد سنی خاندان آق قویونلو را تحت تعقیب وتحقیر قرار داد.79
شاه اسماعیل، ایران فاقد وحدت سیاسی را منسجم کرد وسرزمین پاره پاره ایران را به هم وصل کرد وایران پس از 850 سال تحمل سختی وهرج ومرجها دوباره سر راست کرد وهویت خود را باز یافت ودر دولت او چون مذهب شیعه رسمی شد، ملیت وحکومت معنا واعتبار یافت وبا همین ویژگی تا الان در فرهنگ ایران پابرجا مانده است.80
در عصر صفویه ایران از نظر اجتماعی وسیاسی واقتصادی وعلم پروری رشد قابل توجهی کرد. مثلا نظام دیوانی نظم وترتیب جدیدی یافت ودر این زمینه دبیران ودولتمردان ایران تحولی نو آفریدند که این با الهام گرفتن از سنتهای قدیمی ایرانی بود. سنتهای قدیمی که در عصر هخامنشی پایه گذاری شده بود وبه دست دبیران عصر ساسانی ووزیران کار کشته ای مثل خواجه نظام الملک طوسی وفضل بن سهل وبرامکه تحکیم یافت ودر عرصه فرهنگ وادب وعلم، در ایندوره اندیشمندان وفلاسفه ومجتهدان وشعرا ومرثیه خوانان بارزی درخشیدند وآثار متعددی از خود به یادگار گذاشتند.81
شاه اسماعیل پس از اینکه مذهب شیعه را رسمیت بخشید، مقام صدارت را که در زمان حکومت مغولان وتیموریان هم وجود داشت، به قاضی شمس الدین لاهیجانی که معلم او در لاهیجان بود، اعطا کرد وهمه امور مذهبی ورسیدگی به امور مربوط به اوقاف وارباب عمایم وتحکیم وگسترش مذهب شیعه را به او واگذار کرد. مقام صدارت وظیفه اش این بود که عقاید مذهبی مردم را زیر نظر داشته باشد ومورد تفتیش قرار دهد تا از بروز هر گونه سنی گری جلوگیری شود. او برای هر ناحیه یکی از علمای مذهبی را به عنوان صدر ناحیه بر می گزید وبه محل می فرستاد. همچنین قاضی شمس الدین گیلانی می بایست برای سپاه شاه اسماعیل یعنی قزلباشان که از غلات شیعه بودند هم یک رئیس مذهبی انتخاب می کرد. او می بایست برای هر واحد سپاه، قاضی عسکر بر می گزید که قاضی عسکر امور مذهبی سپاه و تقویت کردن روحیه جانبازی سپاهیان را در راه مرشد کامل بر عهده داشت.
شمس الدین گیلانی وظیفه های دیگری نیز داشت، مثل تهیه کتب لازم برای آموزش اصول واحکام مذهب شیعه. وچون قبل از صفویه در زمان آق قویونلوها همه مردم سنی بودند وشیعیان در فشار وآزار حاکمان سنی بودند ومجبور بودند تقیه کنند وعقیده مذهبی خود را مخفی کنند ونمی توانستند کتب شیعه را بخوانند ویا در منزل خود نگه دارند، به همین علت از کتب فقه امامیه چیزی در بین نبود وفقط قاضی نصر الله زیتونی، جلد اول کتاب “قواعد الاسلام”82 علامه حلی را داشت که به ناچار در آغاز رسمیت مذهب تشیع از روی آن تعلیم وتعلم مسائل دینی را انجام می دادند.83
وبالاخره در ایران قرن دهم که غالب مردمش سنی بودند، پذیرش تشیع از سوی مردم وگسترش آن به چند دلیل میسر شد:
1: از بین رفتن پایگاه اسلام سنی در طول پنجاه ساله حکومت مغول وقبل از گرایش ایلخانان به اسلام؛
2: گسترش فرقه های صوفی در قرن هشتم که گرایشهای علوی داشتند؛
3: اعلان تشیع برخی از دولتهای جانشین امپراطوری ایلخانی.84
3: ارتباط دولت صفویه با عالمان دینی
پس از رسمیت یافتن مذهب شیعه در ایران، حکومت صفویه لازم می دید که احکام تشیع را به نحو احسن ودقیق به مردم ایران بیاموزد وبهترین راه را برای اینکار استفاده از علمای شیعه دید که بیشترشان در خارج از ایران می زیستند لذا از آنها دعوت به عمل آورد تا برای این منظور به ایران بیایند ما در این قسمت سابقه دعوت از علما در دولت های قبل از صفویه می پردازیم.
الف: سابقه دعوت از علمای شیعه عرب از جبل عامل
در مورد آغاز طرح دعوت از علمای شیعه جبل عامل قبل از صفویه باید اشاره کرد که خواجه علی موید، آخرین امیر سلسله سربداران در خراسان بود که برای شیعه وترویج مبانی این آیین تلاش زیادی می کرد وتا قبل از حکومت او این سلسله، سی سال آشوب واختلافات داخلی وخارجی را پشت سر گذاشته بود. به همین دلیل، خواجه علی سرکوب جناح درویشان را برگزید وخواست که اسلام فقاهتی را در جامعه حاکم کند یعنی دانشمندان وفقیهان شیعه را از مناطق مختلف به خراسان دعوت کرد تا به این وسیله تشیع را در برابر درویشان حسنیه (شیخ حسن جوری)، بعد فقهی ببخشد. لذا به بزرگداشت علما وسادات بر علمای معمولی پرداخت واز محمد بن مکی (شهید اول) برای آمدن به خراسان از جبل عامل دعوت کرد. اما شهید به دلایلی این دعوت را نپذیرفت ولی کتاب اللمعه الدمشقیه را برای او فرستاد تا مردم بر اساس فتاوای فقهی آن عمل کنند.
از دلایل رد دعوت خواجه علی توسط شهید اول، این است که شهید رهبری حرکت بزرگی را بر عهده داشت که نمی توانست آن را رها کند وبه خراسان برود. لذا این دعوت را کاملا بدون جواب نگذاشت وکتاب اللمعه الدمشقیه را برایش فرستاد.85
در این بخش لازم است به ارتباط دولت صفویه با عالمان دینی برای رواج تشیع ونحوه آن اشاره کرد که از بارزترین وجوه آن دعوت از علمای عرب شیعه خارج از ایران بوده است.
ب: شروع ارتباط دولت صفوی با عالمان دینی
گفته شد که پس از رسمی شدن مذهب شیعه در ایران توسط شاه اسماعیل صفوی در سال 907، شاه به دنبال آن بود که اصول وقواعد واحکام شیعه امامی به مردم آموزش داده شود. لذا در ابتدا از قاضی شمس الدین گیلانی وتنها کتاب فقهی شیعی (قواعد الاسلام علامه حلی) که نزد قاضی نصر الله زیتونی بود، کمک گرفته شد. از طرفی دیگر در تاریخ زندگی شاه اسماعیل آمده است که او دائما در حال کشور گشایی وفتوحات بسیار بود تا اینکه در سال 914 ه ق، بغداد توسط لشکریان او تصرف شد وشاه وارد بغداد شد وسپس عتبات مقدسه عراق را زیارت کرد وبعد به ایران بازگشت. او در این سفر وحضور در عراق با محقق کرکی آشنا شد.86 ووقتی شاه اسماعیل به ایران مراجعت کرد، دستور داد هدایایی را برای محقق بفرستند وگفته شده است که در هر سال هفتاد هزار دینار برای او از ایران می رسیده است تا آن را به مصرف طلاب وحوزه های علمیه برساند. وپس از مدتی از جانب شاه اسماعیل نامه ای برای محقق فرستاده شد که از او دعوت شده بود برای ترویج فقه امامیه ونشر تشیع به ایران برود ومحقق هم پذیرفت. چون قصدش از این مهاجرت هماهنگ کردن دولت صفوی بر اساس موازین شرعی وفقهی امامیه بود. لذا محقق برای اولین بار در اواخر سال 916 ه ق به ایران هجرت کرد.87
در این مورد، ادوارد براون در کتاب تاریخ ادبیاتش آورده است که شاه اسماعیل هنگام فتح تبریز در پیدا کردن معلمان وکتابهایی که برای ترویج شعائر آن مذهبی که می خواسته در سرتاسر قلمرو خود تبلیغ کند، مشکلاتی داشته است واین نکته هرچند غالبا مورد توجه قرار نمی گیرد، ولی عجیب نیست که دانشمندان عرب شیعه را از هر جایی که امکان داشت به ایران می آورد. این علما از دو ناحیه به ایران می آمدند، یکی از بحرین در خلیح فارس ودیگری از جبل عامل در سوریه.88
اکنون لازم است به دلایل دیگری از توجه وروکردن شاه اسماعیل به دعوت از علمای عرب برای حضورشان در ایران، همچنین به برخی از علل پذیرش این دعوت از سوی علما بپردازیم.
1) تفکر صوفی مآبانه توان اداره جامعه را نداشت ووقتی شاه اسماعیل وارد صحنه سیاست شد، به تشیع فقاهتی مایل شد وکم کم تشیع فقاهتی جایگزین تصوف قزلباشی شد.89 وبه دنبال حضور علما در ایران در جامعه تصوف زده آن روز تعاملی ایجاد شد واهمیت علوم کاربردی دینی مثل فقه نشان داده شد.90
2) پس از رسمیت یافتن مذهب شیعه، وضعیت دینی ومذهبی جامعه ایران آن روز چنین اقتضایی را می کرد. چون هم مردم ایران، صوفی مسلک قزلباشی نبودند که بی نیاز از علما باشند. لذا وجود علما برای توضیح مبانی شرع ودین لازم بود.91 علاوه بر اینکه علمای شیعه در مقابله کلامی با اهل سنت هم توانا بودند.92
3) شاه اسماعیل قصد داشت که از قدرت قزلباشان بکاهد لذا اقدام به دعوت از علمای عرب از خارج از ایران کرد.93
4) با رسمیت یافتن مذهب تشیع در آن روز توجه به توانمندی های سیاسی مذهب تشیع در عرصه های دیدگاه حکومتی ضروری می نمود. از اینرو تنها حضور فقها بود که این توانمندیها را نشان می داد.94
5) علمای ایرانی عمدتا از علمای سنی شیعه شده بودند که از مذهب تشیع اطلاع دقیقی نداشتند وبه دلیل دور بودن از حوزه های علمی شیعی، از نظر تسلط بر فقه شیعه در سطح بالایی نبودند واز کتب فقه امامیه هم چیزی در میان نبود وفقط می توانستند از روی ج1 کتاب “قواعد الاسلام” علامه حلی که قاضی نصر الله زیتونی آن را داشت،95 مسائل دینی را به مردم تعلیم دهند. لذا حضور عالمان شیعه عرب در ایران ضروری بود؛96
6) داشتن پایگاه معنوی ریشه دار عالمان وفقهای دین در بین مردم ونیاز دولت به بهره برداری از آن در جهت تقویت مقبولیت اجتماعی خود هم یکی از دلایل دعوت از علمای عرب به ایران بود؛
7) تامین بخشی از قوانین اداری وقضایی در حاکمیت دینی فقها؛
8) حضور علما در ایران عاملی بود برای مشروعیت یافتن شاهان صفوی

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با کلمات کلیدی مذهب شیعه، اوزون حسن، آق قویونلو Next Entries پایان نامه با کلمات کلیدی دولت صفوی، علمای شیعه، عثمانی ها