پایان نامه با کلمات کلیدی فلسفه اشراق، اصل موضوع

دانلود پایان نامه ارشد

برسد.172
فرقهي كلاميسنّي قدريه نيز از منكران مسئله كرامات اوليا است چرا كه مدعي است كسي را در اين فرقه داراي كرامت و امور خارق عادت نیافته‌اند و نيافتن را رهنموني بر نبودن دانسته‌اند173 و كلامنگاران اسلامي سني نيز در نوشتههاي اصلي خود، بدين انكار، سخن رانده‌اند.174
كوتاهسخن اينكه: به جز اندكي از متكلمان سنّي، همهي كلاميان سني و شيعيان متكلم، كرامت را راست و درست خوانده‌اند. اما نظرگاه فيلسوفان كه در هر جا و سخني، در نوع خود، پيشاني عقلورزي زمانه بوده است.
2. ديدگاه فيلسوفان
از آنجا كه انديشمندان ميدان علوم عقلي هماره به دقت امور را بررسي ميكنند نظرگاههاي آنان مورد توجه قرار گرفته است. از اين رو ردّ و ابرام آنها بر نظريه يا سخني، ميتواند موجب تأييد صحت يا سقم آن باشد.
2-1. فيلسوفان سينوي
در آغاز سخن، به ذهن می‌آید كه عقلگروي محض فلسفه سينوي و فيلسوفان مشايي مجال پذيرش اين گونه امور را به پيروانش ندهد اما با نگاهي به آثار بزرگ فيلسوف اسلام، شیخ‌الرئیس به ويژه با مروري بر نمط دهم اشارات بوعلي اين غرابت را از ذهن می‌پراکند، چه كه وي بحث مستوفايي در زمينه امور خارق عادت آورده است: و باور كردن كارهاي غريب عارفان را دشوار نميداند و خردورزان را از انكار آنها بر حذر ميدارد و براي اينگونه امور در قوانين طبيعت، علل و اسباب معيني دارد.175 وي تجربه و قياس در اينكه نفس انساني به نهانيها راه دارد همآهنگ ميداند.176 مرحوم شيخالرئيس، خردورز نامي شيعي بر از مشاهدات خويش در اين زمينه و نيز حديث كرامت از ديگران بازگو ميكند و عدم تصديق خلاصهي گفتههايش از سوي منكران را دليل بر انكار مفصل از طرف آنها ميداند.
وي امثال اين كارها كه محال و ممتنع قطعي ندانسته و ديگران را از عجله در داوري نهي ميكند. او ميافزايد: اين كارها علل و اسبابي در اسرار طبيعت دارند و شايد من بعضي از آنها را بازگو كنم (و بازگو می‌کند) كه كسي كه اين حالت (ملكهاي كه بعضي نفوس دارند و تأثیر آن از بدن خود آن نفوس تجاوز می‌کند) در فطرت نفس او پديد آيد و او شخص نیک‌خواه و راست‌رو باشد كه نفس خود را پاك ساخته است پيامبري خواهد بود كه داراي معجزه است و يا وليِّ صاحب كرامت است. و تزكيه نفس اين حالت را به گونهاي در او مي‌افزايد كه زايد بر فطرت اوست تا به حد نهايي برسد و كسي كه اين حالت برايش روي می‌دهد و شرير است او را به شر واميدارد پس او ساحر است و گاهي قدر نفس خود را می‌شکند و در سحر پيش می‌رود و به هدف اوليا نمی‌رسد. موضوع چشم زخم ممكن است از اين قبيل باشد و منشأ آن، يك حالت نفساني اعجاب‌آور است كه در شيء يا شخص مورد تعجب تأثیر بد می‌گذارد. اين بر اثر خاصيت آن است فقط كسي اين مطلب را بعيد می‌داند كه فرض می‌کند فقط تماس باعث تأثیر در اجسام است (یا جزيي از علت به سوي معلول) فرستاده مي‌شود يا كيفيتي را در واسطه ايجاد كند و هر كس اصول ما را مورد تأمل قرار دهد اين شرط را از درجه اعتبار ساقط می‌داند. ايشان لب به پنددهي ميگشايد و از انكار و محال شمردن بيدليل شنيدهها منع ميكند و ميگويد پس بايد كه اين كارها را در حوزه امكان قرار داد.
بوعلي، فيلسوف سترگ اسلامی ايراني، خارق عادت را خارق علت نمی‌داند. مخاطب اصلي وي در اينجا منكرين كشف و شهود و مبتديان سلوك است. او خوارق را آيات الهي می‌داند و آن را به قوت نفس برگردانده است. از فارابي است در مدينه فاضله كه آورده كه: انسان، آن زمان به سعادت می‌رسد كه مانند عقول و مجردات بيواسطهي اعضا، از او فعل سر زند.177
خلاصه، مقصود شيخ اين است كه مجموع خرق عادتها معلول سه چيزاند: اوّل قوّت نفسانى يعنى قوّت اراده و تصرّف نفس كه شيخالرئيس دربارهي آن به تفصیل‏ سخن رانده است، دوم اجسام سُفلَى(پاييني) و سوم اجرام سماوى. امّا اجرام آسماني، بيانضمام قوابل زميني و عنصرى، كارايي ندارند. معجزات و كرامات و سحر، مربوط به قوت نفسانى و نيرنگها معلول تأثير اجرام عنصرى، و طلسمات از قبيل تأثير فاعلهاي آسماني در منفعلات عنصرى است. جناب فخرالدین رازى در ضمن شرح عبارت بالا، تحقيق در امكان و چگونگى وقوع خوارق عادات را به يكى از تأليفات خودش موسوم به «السرّ المكتوم» حواله مى‏كند و خود او با آن همه احاطه و تبحّر كه در علوم عقلى و نقلى داشت و با آن درجه از شك و ترديد و انكار كه در مباحث علمى حتى در قضاياى منطقى و فلسفى از وى سراغ داريم تا اينكه او را امامالمشكّكين لقب دادند نيز مانند شيخالرئيس، تأثير فنون غريبه را تصديق و آن را با مبانى علمى و عقلى تطبيق كرده است. به عقيده نگارنده براى ظهور انواع خوارق عادات از كرامت و معجزه و سحر و دعا و طلسم و اعداد و جفر و تعويذ و رقيه و عوذه و احراز و حجب و جز اينها، مخصوصا از قوّت نفسانى و جمعيّت حواس و قواى مكنونه بشرى نبايد غافل بود و نكته عالى (كه عارف با اراده‌اش می‌آفریند178) را فراموش نبايد كرد. در قرآن مجيد مى‏فرمايد: « نشانه‏هاى خود را در كرانه‏هاى عالم و [هم] در نفس خودشان به آنان خواهيم نماياند تا براى آنان روشن شود كه آن حقّ است.»179 و در جاى ديگر چنين می‌فرماید كه: « و نيز در وجودتان [نشانه‏هايى است] آيا نمى‏نگريد؟180»‏.181
ابن خلدون، چهرهي منتقد نسبت به تصوف، در مقدمهي نامی‌اش كه بيشتر باورهاي صوفيان را به باد انتقاد می‌گیرد چند امر را به ديد قبول نگاه كرده است كه يكي مسئلهي كرامات اولياست و چنين می‌گوید: اما گفتگو درباره كرامات آ ن گروه و خبر دادن ايشان از مغيبات و تصرف آنان در كائنات نيز امري صحيح و انكار ناپذير است و اگر برخي عالمان به انكار آن گراییده‌اند شيوه ايشان موافق حقيقت نيست. اينكه استادِ ابواسحاق اسفرايني، از پیشوایان اشعريان، در انكار آن استدلال كرده كه با معجزه مشتبه می‌شود پذيرفته نيست…. گذشته از اين، به وقوع بسیاری از كرامات، گواه است و انكار آن، نوعي مشاجره است. چنانكه براي صحابه و بزرگان پيشين، بسيار روي داده ومعلوم و مشهور است.182
همو فصلي درباره خواب و تعبير آن دارد كه همدلانه و موافقانه سخن رانده و رؤيا را با فراخواني دليل، يكي از ادراكات غيبي خوانده است. در فصل بيست و دوم كه دانش سحر و طلسم را به تخطئه كشانده، شرح می‌دهد كه گروهي از جادوگران مراكشي كه به بعاجان معروفاند و او خود، كارهاي محیرالعقول آنان را به چشم ديده است. يكي از كارهايشان اين بود كه از دور به عبا يا پوست اشاره می‌کنند و به يكباره پاره می‌شود و نيز به شكم گوسفند اشاره می‌کنند و ناگهان شكافته می‌شود كه بدين وسيله گوسفندداران را سركيسه می‌کرده‌اند. در همين فصل مجدداً كرامات اوليا را تأييد می‌کند و می‌گوید: گاهي در نزد برخي متصوفه و صاحبان كرامات نيز در احوال اين جهان، كراماتي يافت می‌شود كه از جنس ساحري به شمار نمی‌رود بلكه وابسته به کمک‌های خدايي است زيرا مذهب و طريقه ايشان از آثار نبوت و توابع آن است و هر كدام به اندازه حال و ايمان و تمسكشان به كلمه توحيد، بهرهاي از مدد الهي برده‌اند. همچنين او فصل كوتاهي در باره چشم زخم دارد و صحت آن را تاييد می‌کند.183
2-2. فيلسوفان اشراقي
سرسلسله مكتب فلسفي اشراق ـ كه با عرفان هم‌خونی بيشتري از مشاء دارد ـ يعني شيخ اشراق خاشعانه انواع كرامات و خوارق عادات و رؤياهاي صادقه را تصديق می‌کند.184
وي در رسائل فارسي خود فصلي را ويژه نبوات و كرامات و منامات كرده و در اين باره می‌گوید: پس دور نباشد كه كسى بود كه حدسى قوىّ دارد كه بسيارى علوم در زمانى كوچك او را حاصل شود؛ و افعال غريب از انبيا همچو احداث‏ زلازل و خسف و ابراء مرض و خضوع سباع و طيور ايشان را عجب نيست، كه تو مى‏دانى كه بدن مطيع نفس است و مادّت عالم مطيع مفارقات باشند؛ و نديدى كه از خشم [نفس بدن چون] منفعل مى‏شود به حرارت؟185
پس از وي نيز از پيروان و خانواده فلسفه اشراق انديشمندي ساز مخالفت با مقوله كرامات اوليا نزده و آن گفتار را انكار نكرده است.
2-3. فيلسوفان صدرايي
حكمت متعاليه كه هماره پابهپاي عرفان نظري اسلامي پيش آمده در گفتار كرامت نيز همراهي خود را نشان داده است. ملاصدراي شيرازي به اينكه كساني علم به نهانی‌ها داشته باشند و در امور طبيعي تصرف كنند و به صحت كرامات اوليا و صالحان و نيز صحت چشم زخم اذعان دارد. او همانند ساير فيلسوفان از جمله ابنسينا به توجيه فلسفي ـ روانشناختي اين مسئله نيز پرداخته است186 و در بررسي كمال قواي انساني ديدن فرشتگان و مشاهده تصاوير مثالي و دريافت نهانی‌ها و خبرهاي جزئي از آنها، آگهي از رخدادهاي گذشته و آينده، كارا بودن و اثر وضعي گذاردن نيروي حسي در مواد جسماني و همانند این‌ها را براي انسان اثبات ميكند و البته كسي كه همه اين نيروهاي خارق عادت را در خود گرد آرد را كم ميداند از اين رو چنين كسي را دارنده مرتبه خلافت الهي و رياست مخلوقات دانسته و وي را فرستاده خدا نام مينهد كه بر او وحي ميشود و با معجزات از سوي خداوند بر دشمنان خود پشتيباني می‌شود.187 در نوشته ديگرش نيز چندين فصل را به بررسي اينگونه امور اختصاص داده و فصلي را نيز جداگانه به اصول معجزات و كرامات پرداخته است و براي آن‌ها اصولي را برميخواند188. پس از وي نيز شاگردان مكتب بزرگ و مهم و ارزشمند وي هيچكدام با اين گفتار مخالفتي نداشته‌اند كه هماره اين مسئله را به عنوان يك اصل موضوعي نگاه کرده‌اند و در بيشتر نگاشته‌هایشان بدان پرداخته‌اند و زمینه‌هایی را برايش بررسيدهاند.
3. ديدگاه عارفان
در ميان عارفان و حتي عرفانگرايان اسلامي نيافتيم كسي را كه كليِ مسئله كرامات اوليا و نيز وقوع آن را امري مسلم ندانسته باشد و بيشتر متون استوار اين علم بابي را به خود اختصاص دادهاند. از اين ره‌گذر بد نيست بياوريم كه: غزالي متكلم عرفانگراي سده هفتم هجري كرامات اولياي خدا را صحّه می‌گذارد و دو دليل نيز بر آن فرا‌مي‌خواند: او تعجب می‌کند كه بيشتر مردمان، دانستن را از راه دروازه‌های پنج‌گانه می‌پندارند و علم را به جهان جسمانيِ اندك و بياصل می‌کاهند، حال آنكه خداوند در دل، روزني به ملكوت آسمان گشاده است. او دو دليل را يادآور می‌شود: يكي خواب راست‌گويانه كه چون راه حواس بيروني بسته شد دروازه درون گشاده می‌شود و از عالم ملكوت، غيب نمودن می‌گیرد، تا آنكه رخداد آينده را بشناسد. دومين دليل آنكه: كسي نباشد كه فراست‌ها و خاطرههاي راستين بهگونه الهام بر قلب وي وارد نشده باشد البته او شايد پي نبرد كه آن خاطر، از كجا آمده اما بدين اندازه می‌داند كه علم‌ها همه از راه محسوس‌ها نيست. جناب غزالي در همين راستا، خوابي را نيز از ابن عباس درباره شهادت حضرت سیدالشهداء(علیه السلام) روايت می‌کند كه با نظر به مذهب كلامي وي داراي اهميت ويژه است.189
از ميان خود عارفان و صوفيان محقق، هجويري كرامت را ويژه اوليا و آن راجايز می‌داند و در گسست آن از معجزه چندين دليل فرامی‌خواند، آنگاه كرامتِ شماري از اوليا و صحابه را روايت می‌کند.190 ابونصر سراج نيز نوشتاري همانند دارد اما گفتار وي بيشتر به هشدار از پرداختن سالك يا عارف به اين امور ميماند تا مبادا گرفتار ظواهر شود.191 امام قشيري نيز گفتار مشبعي در كرامات و جواز صدور آن از اوليا دارد و دلايلي از جمله، اجماع جمهور اهل حق را بر این مسئله، خبرهاي متواتر و حکایت‌های فراوان را دلیل بسته شدن راه شك به این مسئله مي داند.192 كلاباذي در خلاصه شرح تعرف نيز با اين سخن كه: بت عارفان كرامت است، اولياي خدا را داراي كرامت دانسته و البته به شدت دارندگان كرامات را توجه به اين كارها بر حذر داشته كه اگر با كرامات بيارامند محجوب و معزول گردند و اگر تبرا كنند مقرب گردند و موصول شوند؛ و پديد آمدن خارق عادت از ايشان را موجب فزوني ذلت و خضوع و ترس و خواري تن و بيشتربيني حق خدا، بر حق خود می‌داند.193 نجمالدين دايه هم در لابهلاي شرح انوار مكاشفات، شدني بودن اينگونه امور را اين چنين بيان می‌کند كه: «بيشتر خرق عادات كه آن را كرامات گويند در اين مقام پديد آيد از اشراف بر خواطر و اطلاع بر مغيّبات و عبور از آب و آتش و هوا

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با کلمات کلیدی عقل و نقل، عالم ماده Next Entries پایان نامه با کلمات کلیدی قرآن کریم، اصل موضوع