پایان نامه با کلمات کلیدی زبان عربی، دولت صفوی، ادبیات فارسی

دانلود پایان نامه ارشد

زندگی کرد واز آنجا دو بار عازم سفر حج وبیت الله الحرام وعراق عرب جهت زیارت قبور ائمه طاهرین شد. سپس برای زیارت مرقد منور علی بن موسی الرضا (ع) عازم ایران شد وبه طوس رفت ودر طوس اقامت گزید ومجاور آن بارگاه قدسی شد وآغاز مجاورت او در طوس در سال 1073 بوده است که مدت 24 سال توفیق مجاورت آستان قدس رضوی را داشت واز طوس هم دو بار به حج ودو بار به عراق برای زیارت قبور ائمه طاهرین رفت.234
شیخ حر عالمی است فاضل ومحدثی است اخباری واو از محمدون ثلاثه آخر235 می باشد که اخبار کتب اربعه را جمع کردند. از او آثار گرانقدری بر جای مانده است236 مانند “الجواهر السنیه فی الاحادیث القدسیه” که این کتاب اولین تالیف اوست وتا قبل از او کسی اقدام به تالیف چنین کتابی نکرده است. از دیگر آثار فاخر او می توان به “الفوائد الطوسیه” و”اثبات الهداه بالنصوص والمعجزات در 2 جلد” و”أمل الآمال فی علماء جبل عامل” و”رساله فی الرد علی الصوفیه” و”وسائل الشیعه” و… اشاره کرد که در بین آثار وی وسائل الشیعه از بقیه مشهورتر است. شیخ حر عاملی کتاب وسائل الشیعه237 را در مدت 18 سال تالیف کرد ودر 6 مجلد است238. او در نوشتن این کتاب اخبار اصول کافی را جمع نکرده بلکه به اخبار فروع کافی بسنده کرده است ودر آخر کتاب مذهب خود را به طریق اخباریین ذکر کرده وادله فراوانی بر آن آورده است.239
او در سفرش به ایران علاوه بر مشهد (طوس) به اصفهان هم رفت ودر سال 1085 ه وارد اصفهان شد.240 ودر آنجا با بسیاری از علما ملاقات کرد، از جمله با علامه مجلسی وبا او ارتباط کاملی برقرار کرد واز او اجازه روایت گرفت وشیخ حر اظهار داشته است که وی آخرین عالمی است که به من اجازه روایت داده ومجلسی هم متقابلا از او اجازه روایت گرفته است.241
در مورد شیخ حر داستانی جالب نقل شده است که از قوت نفس او حکایت می کند وآن داستان این است که او روزی در زمان حضورش در اصفهان به همراه علامه مجلسی وارد مجلس شاه صفوی آن زمان یعنی شاه سلیمان شد وقبل از اینکه اجازه جلوس بگیرد، بر مسندی که نزدیک شاه بود، نشست. وقتی شاه سلیمان این قدرت را از او دید وقبلا هم از موقعیت علمی او اطلاع یافته بود، رو به شیخ کرد وگفت: شیخنا فرق میان حُر وخَر چقدر است؟ وی بلافاصله پاسخ داد: یک مسند.
شیخ حر وقتی وارد مشهد شد، برای خود منزلی تهیه کرد ومردم هم وجود او را غنیمت شمردند ومنصب شیخ الاسلامی مشهد به او واگذار شد وطولی نکشید که از دانشمندان خراسان به شمار آمد.242
سرانجام شیخ حر عاملی در 21 رمضان سال 1104 ه.ق در هفتاد ودو سالگی وفات کرد واو را در ایوان حجره نزدیک به مدرسه میرزا جعفر که چسبیده به حرم امام رضا (ع) بود، به خاک سپردند.243
س: وجوه نفوذ علمای مهاجر عرب تبار شیعه در ایران
گذشت که دولت صفویه دولتی بود که توانسته بود حکومت واحد شیعی وفراگیر در ایران بر پا کند ووحدت سیاسی در ایران به وجود آورد وگفته شد که قبل از رسمیت یافتن تشیع در ایران، شیعه وتشیع در ایران بسیار کمرنگ بود وفقط در برخی از شهرها مثل قم، کاشان، سبزوار وری، شیعیان حضور داشتند وبقیه مردم ایران سنی بودند. چون سلاجقه در دوره های قبل بر شیعیان سخت گرفته بودند، تشیع در ایران رشد نکرده بود ودر عوض تسنن قدرت یافته بود، هر چند که برخی از اعتقادات شیعی از همان اوایل ورود اسلام به ایران، در فرهنگ واعتقادات ایرانیان رسوخ یافته بود.
نکته دیگر این است که همزمان با دولت صفوی، دولت عثمانی وازبک که سنی مذهب بودند،244 به شدت با شیعه مخالف ودشمن بودند ودر جنگ با صفویه از فتاوی مذهبی علمایشان که خون شیعه را هدر وکشتن آنها را لازم وکاری مثاب می دانستند، استفاده می کردند وشیعیان در سایر نقاط غیر از ایران امنیت وآسایش نداشتند مثل شیعیان شام وجبل عامل که توسط حکومت ایوبیان وممالیک متعصب وعثمانی آزار واذیت می شدند. لذا صلاح را در این می دیدند که برای اصلاح دولت صفوی کوشش کنند وتشیع این دولت را که غالیانه وآغشته با تصوف منحط قزلباشی بود، اصلاح کنند وتشیع فقاهتی وعلمی را جایگزین آن کنند ونقطه عطفی در تداوم حیات مذهب شیعه ایجاد کنند. آنها مثل همتایان سنی خود که سلطنت را به بخشی از خلافت تبدیل نکردند، سلطنت را به امامت تبدیل نکردند. این عالمان خود را نایبان امام می دانستند ودر دستگاه صفویه، نه به نیابت از حاکم بلکه به نیابت از امام انجام وظیفه می کردند.245
این علما به تقویت تشیع پرداختند ومهم ترین وجه حضور ونفوذ علمای عرب در ایران ایجاد تغییر در نوع نگرش مذهبی در بین مردم بوده است که هم تشیع را در سطح وسیعی گسترش دادند وهم به طور چشمگیری با تصوف مبارزه کردند وسعی در از بین بردن آن داشتند واین در حالی بود که گرایش عرفانی هم در جامعه شیعه آن روز حضور داشت. آنها با رواج اندیشه فقاهتی باعث تقویت موضع فقها ومجتهدان جامع الشرایط شدند. این علما اندیشه سیاسی فقهی شیعه را هم رواج دادند که یکی از مصادیق بارزش نماز جمعه وبر پا کردن آن بود.246 از دیگر آثار حضور این علما در ایران، ایجاد وتقویت حوزه های علمیه در اصفهان وقزوین ومشهد بود وبسیاری از کتب عربی شیعه را که به صورت نسخ خطی بود به ایران آوردند وزمینه ساز رشد وحرکت عالمان ایرانی شدند که بسیاری از آنها برای تحصیل راهی نجف اشرف شدند مانند مقدس اردبیلی.247
علمای مهاجر هم چنین به تالیف کتابهای زیادی در زمینه های مختلف دانشهای شیعی پرداختند. البته دانشهایی چون ریاضی وپزشکی وتاریخ وادبیات فارسی هم مورد توجه آنها بوده است. مثلا شیخ حسین بن شهاب الدین حسین بن محمد حیدر عاملی کرکی فیلسوف بزرگی بوده است ودر زمینه شاعری ونویسندگی تلاش می کرد ودر نحو ومنطق هم تالیفات داشت ودر علم پزشکی هم آثاری از او وجود دارد.248 برادر شیخ حر عاملی احمد بن حسن بن علی بن حسین حر عاملی که از جبل عامل به مشهد آمد، پس از مرگ برادرش شیخ حر عاملی، شیخ الاسلام مشهد شد. او کتاب های گوناگونی را مثل تفسیر قرآن، تاریخ صغیر، تاریخ کبیر، حاشیه بر مختصر النافع، جواهر الکلام فی خصال المحموده فی الأنام، را نوشت. او همچنین کتاب “الدرر المسلوک فی احوال الانبیاء والاوصیاء والخلفاء والملوک” را نوشت که به گفته خود او، این کتاب در مورد رویدادهای جهان از آغاز پیدایش تا سال 806/1403 بوده است. او سعی کرد تاریخی با رنگ شیعی بنویسد.
چهره دیگر که شاخص است، شیخ بهایی است. او در عین نویسنده وشاعر بودنش، آثار قابل توجهی در علم وادب دارد مثل کشکولش که مجموعه ای است از داستانهای کوچک عربی وبیت های فارسی که حاوی اندرزهای دینی با نامهای رمزی نان وحلوا، نان وپنیر وشیر وشکر وهمراه با اشعار واحادیث وضرب المثل های عربی است. شیخ بهایی در ریاضی ونجوم شاگرد محمد باقر یزدی بود ورساله هایی در هیات وحساب واسطرلاب نوشت.
از خدمات فرهنگی دیگر این علمای مهاجر عرب، بنیانگذاری کتابخانه مهم آستان قدس رضوی است.249 مهاجرین عرب زبان عاملی بر ادبیات فارسی تاثیر خوبی نداشتند، چون در آموزش ونگارش از زبان عربی استفاده می کردند وایندوره دوره زنده شدن دوباره زبان وادب عربی وفنون وابسته به آن است.250 وبا حضور این مهاجرین عالم عرب زبان، عنصر عرب چیره شد که باعث واکنش های زیادی از سوی ایرانیان شد واین به این صورت بود که مهاجرین جبل عاملی در ایران بر نژاد وزادگاه خود تاکید ویژه ای داشتند. مثل شیخ حر عاملی که در مقدمه امل الآملش، وطن خود را از بقیه سرزمینها به هشت دلیل برتر می داند.251 ویا اینکه شیخ بهایی با تاکید بر اهمیت دیار خود یعنی جبل عامل می گوید: از وقتی که به دیار عجم آمدیم وآب این سرزمین را نوشیدیم تمام آن مراتب از ما سلب شد.252 به این ترتیب عالمان ایرانی زیر نفوذ فرهنگ عربی قرار گرفتند وعنصر عرب چیره شد واز داستانهای ملی ایرانی گریزی به وجود آمد وبیشتر منظومه ها یا داستانها یا سرگذشت های قهرمانی وپهلوانی بر جا مانده از دوره های قبل متروک ماند وبیشتر نسخه های آن در هند، میان پارسیان آن دیار ودر دستگاه مغولان هند ومردان آن دربار وجود داشت ودر ایران به ندرت یافت می شد.253
در مجموع باید گفت: پس از ورود علمای مهاجر عرب به ایران در عصر صفوی، جنبش زبانی قابل توجهی در ایران شروع شد.254 وزمینه برای عربی نویسی به طور جدی در ایران فراهم شد ومتونی که آنها می نوشتند بیشتر فقهی وکلامی بود واز سطح علمی بالایی هم برخوردار بود.
نسل اول این مهاجران آثارشان را صرفا به زبان عربی می نوشتند. اما کم کم شاگردان ونوادگانشان می توانستند به فارسی بلکه دو زبانه بنویسند. مثل پدر شیخ بهایی که به عربی می نوشت ولی شیخ بهایی به فارسی وعربی، هر دو، می نوشت. به هر حال در طی قرن 8 و9 که زبان عربی در ایران به شدت ضعیف شده بود، توسط حضور علمای عرب تقویت شد ودر بین این علمای مهاجر کسانی بودند که مثل شیخ لطف الله میسی، نثر عربی را در اوج زیبایی می نوشتند. او رساله اعتکافیه را که یک مبحث فقهی است با متن بسیار زیبای ادبی تالیف کرده است.255 به دنبال ورود علمای عرب به ایران وتبلیغ تشیع به شکل فقاهتی آن، فقه در دوره صفوی (907 تا 1135) از حیث گرایشهای حاکم بر آن به سه بخش تقسیم می شود:
1: مکتب محقق کرکی (940 م):
او از شخصیت های بزرگ فقه شیعی است که در محکم کردن مبانی فقه تلاشهای چشمگیری کرده است وفرق فقه او با فقه دوره های قبل عبارتست از:
الف: توان علمی اش: او مبانی فقه را استحکام بخشید واستدال های قوی او از نمونه ها ومشخصه های بارز فقه اوست؛
ب: وی دلایل وبراهین مخالفان را به شکلی عمیق ودقیق مطرح می کرده ونظر خود را هم در هر زمینه با استدلال به کرسی می نشانده است.256
ج: توجه به پاره ای از مسائل که باعث تغییر سیستم حکومتی وبه قدرت رسیدن شیعه در ایران بوده است. مثل حدود اختیارات فقیه، نماز جمعه، خراج، مقاسمه و… . او در آثارش مثل جامع المقاصد وتعلیق الارشاد وفوائد الشرایع به تفصیل به این مباحث پرداخته است واز شاگردان او می توان به شیخ بهایی وپدرش وعبد العالی بن علی عبد العالی (فرزند محقق کرکی) ومیرداماد اشاره کرد.
2: مکتب مقدس اردبیلی (993)
او روشی مستقل ومخصوص به خود در فقه داشت. به این صورت که بر فکر واجتهاد تحلیلی وتدقیقی متکی بود بدون اینکه به آراء پیشینیان توجهی داشته باشد. او در فقه تحولی ایجاد نکرد، اما دقتهای خاص او، روش آزاد وشجاعت حقوقی اش مکتب او را ممتاز کرده است واز شاگردانش می توان به محمد بن علی موسوی عاملی (1009م) عبد الله بن حسین شوشتری و… اشاره کرد.
3: اخباریان
پس از اینکه مکتب اهل حدیث در اواخر قرن 4 واوایل قرن 5 بدست متکلمین شیعی از هم پاشید، در اوائل قرن 11 بار دیگر توسط محمد امین استر آبادی با نوشتن کتاب فوائد المدینه، جایی تازه یافت. او در بیشتر آثارش از روشهای فقهای شیعه انتقاد می کرد وآنها را به خاطر تقلید از پیشینیان سرزنش می کرد. پس از او عبد النبی بن سعد جزایری ومیرزا حبیب الله صدر، روش مکتب اصولی را مورد انتقاد قرار می دادند وبرخی از شاگردان مقدس اردبیلی مثل ملا عبد الله شوشتری در اوایل قرن 11 نقش مهمی در احیای مکتب حدیث داشت وحسن بن زین الدین عاملی، صاحب معالم با نوشتن تالیفاتی مثل منتقی الجمان وتحریر طاووسی به این احیا کمک کرد وارزش موضوعاتی مثل فلسفه ومنطق مورد تردید واقع شد وبه این صورت این عوامل در پیدایش موج جدید گرایش اهل الحدیث سهیم بود ومهم ترین وجه اختلاف دو گرایش اخباری واصولی، مساله اعتبار یا عدم اعتبار عقل می باشد.257
اخباریگری در دهه چهارم از قرن 11 بر نجف وسایر مراکز علمی مسلط شد وتوسط زین الدین علی بن سلیمان بن درویش خاتم قدمی بحرانی از ایران به بحرین برده شد ودر دهه های نخستین قرن 12 بر همه مراکز علمی شیعه در ایران وعراق غلبه کرد وفقه شیعی را در اختیار گرفت.
از علمای اخباری می توان به ملا محسن فیض کاشانی، یوسف بن احمد بحرانی صاحب الحدائق الناضره، شیخ حر عاملی صاحب وسائل الشیعه اشاره کرد که روشی معتدل در اخباریگری داشتند.258
در

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با کلمات کلیدی شاه طهماسب، نماز جمعه، علمای شیعه Next Entries پایان نامه با کلمات کلیدی دولت صفوی، آیات الاحکام، نماز جمعه