پایان نامه با کلمات کلیدی دولت صفوی، علمای شیعه، عثمانی ها

دانلود پایان نامه ارشد

وصاحبان قدرت وروند این توجه نه تنها جای پای علما وفقها را به متن حاکمیت کشاند، بلکه به شکل گیری نهادهای مدنی خاص عالمان وفقیهان انجامید ودر نهایت به پیوند دولت خواهان ودین مداران منجر شد.97
در کتاب “مهاجرت علمای شیعه از جبل عامل به ایران در عصر صفوی” در مورد دلیل دعوت از علما آمده است که:
1) پس از تشکیل دولت صفوی نسبت به برقراری همگونی فکری در جامعه صفوی وکنترل شور انقلابی پیروان وهواداران دولت احساس نیاز وجود داشت. چون یکی از دشواریهای نهضت ها پس از دستیابی به قدرت این است که پس از سرنگونی جبهه مخالف چگونه نهضت را متوقف وشور والتهاب را آرام وبافت اداری دولت را باز سازی کنند وقانون ونظم را در جامعه برقرار سازند وبه رونق اقتصادی بازگردند. ودولت صفوی برای غلبه بر این دشواریها، ناچار بود در کشور، نظامی قدرتمند را بر کل کشور حاکم کند تا نیروهای هوادار، وظیفه خود را در این دولت جدید بدانند وبر اساس آن عمل کنند واین باعث شد که فقیهان در حکومت جدید موقعیت خاصی پیدا کنند ودعوت از تعداد زیادی از فقها از مراکز مهم تشیع مثل جبل عامل وبحرین را باید در این چارچوب دانست وبررسی کرد.98
2) از دلایل درون مرزی مهاجرت فقها به ایران، گسستن پیوند مرید ومرادی میان شاه صفوی وپیروان او بود. چون شاهان صفوی به عنوان مرشد کامل برای صوفیان صفوی بودند واین صوفیان هم از تشیع غالیانه بهره زیاد داشتند وچون شاه اسماعیل در ابتدای سلطنتش پیروزی های زیادی کسب کرده بود وآنها او را می ستودند.99 واز طرفی شاه صفوی مدعی بود که با ائمه شیعه پیوند دارد، چون نسب خود را به ائمه وپیامبر می رساند وبا تکیه بر سیادت، خود را وارث ائمه می دانست. لذا لازم بود که تشیع در شکل فقاهتی وقانونمندش مورد تاکید قرار گیرد وبه دنبال آن، صفویان برای آموزش های دینی وپیشرفت تشیع دست به دامان علمای شیعه خارج از ایران شدند. در نهایت نتیجه این شد که مذهب تشیع به عنوان رکنی برای قدرت صفویه تقویت شد وبا تقویت جنبه های شیعی دولت صفوی، پیروان این خاندان ناچار بودند از رهبران خود نه به عنوان مرشد کامل که به عنوان وابستگان نسبی خاندان پیامبر ونماینده وجانشین امام غایب شیعیان امامی، اطاعت کنند.100
ودر مورد علل قبول دعوت از سوی علما برای حضورشان در ایران به موارد ذیل باید توجه کرد:
گفته شد که اولین عالم بنام ومهاجر به ایران، شیخ علی بن عبد العالی معروف به محقق کرکی بوده است وباید او را به حق از مهم ترین وپرنفوذترین علمای عرب مهاجر به ایران دانست. او اهل منطقه جبل عامل (لبنان کنونی) بوده است وآمدن او به ایران، فتح بابی شد برای سایر علمای این منطقه که به ایران بیایند ودر نشر فرهنگ تشیع واحکام آن سعی وتلاش کنند. از سویی این علما خود هم مایل به آمدن به ایران بودند زیرا در سال 922 تا 923، سلطان سلیم عثمانی سرزمین شامات ومصر را ضمیمه امپراطوری عثمانی کرد ودولت عثمانی سنی روی شیعیان بسیار حساس بود وشیعیان تحت قلمرو خود را بسیار آزار واذیت می کردند وتحت فشار قرار می دادند وفتاوای قتل شیعیان مرتب از سوی افندی های عثمانی سنی صادر می شد واین فتاوا فقط شامل شیعیان ایران وآناطولی نمی شد بلکه شیعیان شام را هم شامل می شد.101 لذا به مبارزه با عالمان شیعی وکشتار ودستگیری آنها وبستن مدارسشان پرداختند. بنابراین شیعیان وعلمای آنها از جمله شام ضروری دیدند که به جای امنی مهاجرت کنند واین مهاجرت ها به ایران وحجاز وهند انجام می شد.102 ومهاجرت علمای عرب به ایران در نیمه دوم حکومت صفوی بیشتر از دوره اول آن بوده است.103
از طرفی دیگر تشکیل یک دولت شیعی در ایران، باعث توجه وجلب علمای شیعه به ایران می شد، چون آنها در دولتی شیعی به بسیاری از آمال وآرزوهای خود می رسیدند ونسبت به زندگی در قلمرو یک دولت شیعی اشتیاق زیادی داشتند چون انگیزه وعلاقه زیادی در تبلیغ تشیع داشتند.
دلیل دیگرشان برای حضور در ایران مسائل اقتصادی بود؛ چون مهاجران در ایران علاوه بر بهره مندی از شرایط مساعد وخوب اقتصادی برای زندگی کردن، در صورتی که به دولت صفوی اقبال نشان می دادند، از انواع هدایا وجوایز بهره مند می شدند. ودر آخر باید گفت: منطقه ای مثل جبل عامل سختی های خاص خود را داشت. چون از 98 نفری که از جبل عامل به ایران هجرت کردند، فقط هفت نفرشان حاضر به بازگشت شدند.104
در اینجا لازم است قبل از بررسی احوالات ونقش فقهای عرب جبل عاملی در ایران عصر صفوی، در مورد خود منطقه جبل عامل تاملی داشته باشیم.
ج: موقعیت جغرافیایی جبل عامل
جبل عامل منطقه ای است در جنوب لبنان که مشتمل بر سرزمین های ساحلی وکوهستانی جنوب لبنان است. این منطقه از شمال به رود “اَوَّلی”، از جنوب به “قرن”، از مشرق به دریاچه “حوله” واز مغرب به دریای مدیترانه محدود می شود.105 ومساحت این منطقه حدود 3200 کیلومتر مربع است ودر تقسیمات کنونی بیشتر منطقه جبل عامل جزء استانهای نبطیه ولبنان جنوبی است. این منطقه آبادیها وشهرهای بسیار معروفی دارد که تعداد آنها 365 آبادی است ونام برخی از مهم ترین شهرهای آن عبارتند از صور – صیدا – جزّین، نبطیه، اسکندریه، جبع، مشغری و… است106 واز جمعیت آن بیش از 90 در صد شیعه دوازده امامی وحدود 5 در صد اهل سنت و5 درصد دیگر مسیحی مارونی اند.107
د: سابقه تاریخی منطقه جبل عامل
نام این منطقه در منابع به صورت “جبل الخلیل” و”جبل الجلیل” “جبل عامله” و… آمده است وبه دلایل گوناگونی یک سرزمین مقدس به شمار می رود، مثل قبور بسیاری از پیامبران واولیاء (یوشع بن نون وصی موسی (ع) وحزقیل پیامبر) وتردد حضرت مسیح (ع) در بخشهای مختلف آن.
جبل عامل سرزمین شیعیان به حساب می آید مشهور است که اهالی آن پیشتر از دیگر شهرها به تشیع گرایش یافته اندو این به زمان تبعید ابوذر غفاری به شام در سال 24 هجری، در دوران خلافت عثمان بر می گردد. ووقتی ابوذر وارد شام شد، معاویه که والی شام بود او را به این منطقه فرستاد. ابوذر در این سرزمین به معرفی وبیان دیدگاه های علی (ع) پرداخت وهمین مساله باعث شد که معاویه دوباره او را به مدینه برگرداند. واز قرن چهار به بعد تعداد شیعیان در منطقه جبل عامل وشام افزایش یافت ودر اواخر قرن یازده به شیعیان جبل عامل “متاوله” می گفتند که برخی این کلمه را برگرفته از عبارت “مت ولیا لعلی” یعنی با “ولایت علی (ع) بمیر”، می دانند که به تدریج به صورت متولی وسپس متوالی در آمد. البته برخی دیگر نیز گفته اند سابقه تشیع این منطقه به هجرت خاندان شیعی قبیله همدان به شام در زمان امام حسن (ع) بر می گردد.108 جبل عامل در سال 992 به تصرف عثمانی ها (در زمان حکومت سلطان سلیم اول) در آمد109 وچهار قرن در سیطره عثمانی ها بود وتا سال 1336 حکومت عثمانی ها بر آنجا ادامه یافت.110
با ظهور دانشمند بزرگ شیعی، شهید اول یعنی “محمد بن مکی جزینی” که در سال 786 به شهادت رسید، جبل عامل رونق یافت وتبدیل به یکی از حوزه های علمیه بزرگ شیعه شد وچون شهید اول دانش آموخته مکتب حله بود، مولفان تاریخ فقه، حوزه جبل عامل را استمرار حوزه حله می دانند واز منطقه جبل عامل علمای بزرگ دیگری برخاسته اند مانند زین الدین علی جبعی معروف به شهید ثانی که در سال 965 به شهادت رسید وفرزندش “صاحب معالم” ونواده اش “صاحب مدارک” وشیخ بهایی وپدرش ومحقق کرکی وشیخ حر عاملی. در مورد تعداد زیاد علمای برخاسته از جبل عامل گفته شده است که در تشیع جنازه دختر شهید ثانی، هفتاد مجتهد حاضر شدند111 ونیز گفته شده است وقتی به دستور احمد پاشا جزار، والی عثمانی صیدا، آثار وتالیفات عالمان جبل عامل سوزانده شد، به قدری حجم این آثار زیاد بود که ماموران حکومت تا هفت روز در عکا مشغول سوزاندن کتب بودند وسرانجام در سده های دهم ویازدهم به خاطر فشار دولت عثمانی از یک طرف ودعوت حکومت شیعی تازه تاسیس صفوی از سویی دیگر، بسیاری از علمای جبل عامل به ایران هجرت کردند وباعث نقطه عطفی در تاریخ ایران وشیعه شدند وبرخی دیگر از این علما به هند رفتند.112 ومورخین در توصیف منطقه جبل عامل گفته اند: در جبل عامل روستا یا قریه ای نبوده که از آنجا علما یا فقهای امامیه بر نخواسته باشند وتعداد علمای جبل عامل در زمان شهید اول، پنج برابر علمای فعلی جبل عامل بوده است وتالیفاتشان در آن زمان چند برابر تالیفات علمای سایر بلاد بوده است، با اینکه سرزمینشان از لحاظ جغرافیایی به اندازه یک در صد سایر بلاد بوده است.113 وشیخ جعفر المهاجر در کتاب “الهجره العاملیه إلی إیران فی العصر الصفوی”، تعداد علمای مهاجر این منطقه به ایران را 97 تن شمرده است.114 وشاهان صفوی برای اجرای سیاست دینی وحفظ سازگاری وهماهنگی دینی در رسیدن به مصالح سیاسی به این علما تکیه می کردند واین علما مذهب شیعه امامیه را تبلیغ می کردند، البته نه آنگونه ای که غلات فرقه صوفی، مذهب شیعه را تفسیر می کردند. به اینصورت علمای شیعی به پستهای دولتی را یافتند وچون آنها در اجرای احکام اسلامی به دستگاه دولتی تکیه داشتند، تشیع در این محدوده جذب دولت شد ونهاد مذهبی از آغاز تابع نهاد سیاسی شد وقویترین حاکمان هم مجبور بودند با این علمای شیعی با احترام رفتار کنند وبه نظریات آن توجه کنند.115
شیخ حر عاملی در کتاب “وسائل الشیعه” نام بسیاری از علمای مهاجر از جبل عامل را آورده است که به برخی از آنها اشاره می کنیم:
1) سید میرزا علیرضا بن میرزا حبیب الله موسوی العاملی الکرکی؛116
2) شیخ عبد العالی بن الشیخ نور الدین علی بن عبد العالی العاملی الکرکی؛117
3) سید حسین بن محمد بن علی بن الحسین بن ابی الحسن الموسوی العاملی الجبعی؛118
4) شیخ حسین بن علی بن محمد بن الحسن بن زین الدین الشهید الثانی العاملی الجبعی؛119
5) شیخ حسین بن علی بن محمد الحر العاملی المشغری (عموی شیخ حر عاملی)؛120
6) شیخ عزالدین الحسین بن عبد الصمد بن محمد الحارثی الهمدانی العاملی الجبعی (پدر شیخ بهایی)؛121
7) سید حسین بن حسن الموسوی العاملی الکرکی (پدر میرزا حبیب الله)؛122
8) شیخ حسن بن علی بن محمد الحر العاملی المشغری (پدر شیخ حر عاملی)؛123
9) شیخ لطف الله بن عبد الکریم بن ابراهیم بن علی بن عبد العالی العاملی المیسی؛124
10) محمد بن الحسن بن علی بن محمد بن الحسین العر العاملی المشغری (خود شیخ حر)؛125
11) شیخ بهاء الدین محمد بن الحسین بن عبد الصمد (شیخ بهایی)؛126
12) سید محمد بن حسین بن الحسن الموسوی العاملی الکرکی (برادر میرزا حبیب الله)؛127
13) سید میرزا محمد مهدی بن میرزا حبیب الله موسوی العاملی الکرکی (اعتماد الدوله اصفهان) و… .128
و: چگونگی رابطه شاهان صفوی با علمای دینی
در مورد ارتباط شاهان با عالمان دینی مخصوصا عالمان عرب مطالب بسیاری وجود دارد که ما به برخی از آنها اشاره می کنیم. یکی از وجوه رابطه شاهان صفوی با علما، انتخاب مقام صدر توسط شاه از بین عالمان دینی بوده است. منصب صدارت سابقه اش مربوط به زمان تیموریان است. ودر زمان شاه اسماعیل صفوی یکی از مناصب حساس در این دولت به شمار می رفته وعبارت از رئیس موسسه مذهبی بودن است.129
انتخاب صدور از بین علما وشخصیت های برجسته سادات انجام می شد ولازم بود که دارنده این مقام از علوم رایج آن زمان مخصوصا فقه واحکام بهره کافی داشته باشد.
مقام صدارت مامور رسیدگی به همه امور مذهبی جامعه بود ونفوذ سیاسی قابل توجهی داشت.130 وقدرت خود را از تشکیلات سیاسی می گرفت.131 اما به مرور زمان کم کم برخی از اختیارات صدر به شیخ الاسلام واگذار شد ولی مقام صدارت تا پایان عصر صفوی مدیر اوقاف وبخشی از امور مذهبی بود واز جمله این صدور می توان به امیر عبد الباقی یزدی وامیر جمال الدین محمد صدر استر آبادی اشاره کرد که امیر جمال الدین پس از مرگ شاه اسماعیل، شاه را غسل داد وبه خاک سپرد.132 ومقام صدر حتی در جنگ ها هم حضور داشت وامور نظامی را اداره می کرد. مثلا در جنگ چالدران که درسال 920 ه ق و1514 میلادی رخ داد، سید شریف شیرازی وامیر عبد الباقی مذکور حضور

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با کلمات کلیدی مذهب شیعه، دولت صفوی، علمای شیعه Next Entries پایان نامه با کلمات کلیدی شاه طهماسب، دولت صفوی، نماز جمعه