پایان نامه با کلمات کلیدی دولت صفوی، آیات الاحکام، نماز جمعه

دانلود پایان نامه ارشد

آخرین قسمت از وجوه نفوذ علما در دولت صفویه باید به قدرت آنها اشاره کنیم.
در نظر شاهان صفویه، مجتهد نائب امام بود چرا که هر گاه نام آن امام برده می شد، عبارت (عجل الله تعالی فرجه) را بر زبان می راندند. مجتهد آنقدر قدرت داشت که مرگ وزندگی دیگران را در اختیار می گرفت. می گویند حاجی سید محمد باقر بن محمد تقی شفتی ملقب به حجه الاسلام، هفتاد نفر را به خاطر گناهان مختلف وبه جرم زندقه شخصا به مجازات رسانده است. عالم دیگری به نام ملا عبد الله تونی شاه عباس کبیر را وادار کرد در میدان شاه اصفهان، در حالی که خود سواره بود، پیاده از مقابلش عبور کند تا به همگان نشان دهد که علم چه مقام ومنزلتی دارد. ویا در مورد محقق اردبیلی گفته شده است که او نامه ای به شاه طهماسب درباره برخی از سادات نوشت که شاه موقع دریافت نامه، آن را بر چشمانش نهاد وآنچه را از او خواسته بود دقیقا اجرا کرد. آنگاه چون در آن نامه به او “ایها الاخ” (ای برادر) خطاب شده بود، شاه دستور داد تا آن را پس از مرگش در کفنش بگذارند وهمراه او دفن کنند واضافه کرد که این کار را می کنم تا به نکیر ومنکر بگویم که مرا آزار ندهند.259 در پایان باید متذکر شویم که به غیر از علمایی که نامشان برده شد عالمان مهاجر عرب دیگری هم بودند که در فصول بعد به خدمات آنها اشاره خواهد شد. مثل شیخ ابراهیم قطیفی، میر سید حسین کرکی، پسر محقق کرکی، شیخ لطف الله میسی، شیخ علی منشار و… .
ش: تاثیرات علمای جبل عامل از نظر اجتماعی، دینی وتاریخی در فرهنگ شیعی ایرانی
از لحاظ فرهنگ اجتماعی، حداقل در دوره 227 ساله حکومت صفویه، جریان محوری فقهی، جریان جبل عامل است. این جریان به لحاظ علمی در مکتب اصفهان محور وبه لحاظ سیاسی اجتماعی بر کاخ، مسلط است. علمای جبل عامل در اصفهان سنگ بناهایی گذاشتند که به لحاظ تاریخی اثر فرهنگ دینی اش را گذاشته است واز جمله این سنگ بناها در دولت صفوی، جریان وقف ونماز جمعه است. وموقوفات زیادی تحت زعامت ورهبری علمای جبل عامل در دولت صفویه، وقف شد. واین باعث شد که فقها وعلمای شیعه در دوره قاجار پایگاه مستقل اقتصادی داشته باشند ونهضت های ضد استبدادی واستعماری راه بیندازند ومدیریت کنند.
راه اندازی نماز جمعه ودر اختیار داشتن تریبون نماز جمعه توسط علما، باعث شد که آنها بتوانند مباحث سیاسی، فقهی، اجتماعی، اخلاقی، تفسیری وتاریخی را برای مردم بیان کنند.
از سویی دیگر میراث جبل عامل در ایران در حوزه مدنی هم قابل توجه است مثلا شیخ بهایی با اشراف ومعماریگری منحصر به فردش بناهایی ماندگار را در ایران می سازد. او فرمول هایی را در حوزه مدیریت مدنی واجتماعی ارائه داده است. مثل فرمول توزبع آب اصفهان که از زمان شیخ بهایی تا الان این فرمول حاکم وبرقرار است.
ومهم ترین میراث علمای جبل عامل در ایران، میراث فقهی – دیانتی ومیراث علمی بوده است. چون آنها عالمان ایرانی را تربیت کردند وآنها هم علمای دیگر را جهت می دهند وتاثیر می گذارند.260

فصل سوم: نقش علما در دولت صفویه وتاثیرات فکری وفرهنگی آنها
1) تثبیت تشیع
2) مبارزه با اهل سنت
3) مبارزه با صوفیه
4) مبارزه با سنتهای ایرانی، قصه خوانی
5) علما در تعامل با گرایشهای شیعی

فصل سوم: نقش علما در دولت صفویه وتاثیرات فکری وفرهنگی آنها
در این فصل که قصد داریم به تاثیرات فکری وفرهنگی علمای مهاجر عرب شیعی به ایران بپردازیم، ابتدا به برخی از این تاثیرات به طور کلی می پردازیم وسپس در زیر فصل های بعد به طور جزئی تر وبا نام آنها به آنها اشاره می کنیم.
1: تثبیت تشیع
از مواردی که باید به آن اشاره کرد واز عوامل تثبیت تشیع می شد، روضه خوانی توسط علماست که مطالبی را در این زمینه می آوریم.
یکسال پس از شاهنشاهی شاه اسماعیل ورسمیت یافتن مذهب تشیع، کمال الدین حسین کاشفی سبزواری معروف به ملا حسین کاشفی، در سال 908 هجری، کتابی را در ذکر وقایع کربلا ومصائب اهل بیت امام حسین (ع) نوشت ونام آن را روضه الشهداء گذاشت. در ابتدا افرادی که از صدای خوبی برخوردار بودند، بخش هایی از این کتاب را در مجالس عزای امام حسین می خواندند وسوگواری می کردند وچون از روی این کتاب می خواندند وعزاداری می کردند، این مجالس، مجالس روضه خوانده شد. وکم کم این مجالس روضه در جامعه ایران موقعیت مهم تری بدست آوردند وتعداد روضه خوانان به مرور زیاد وزیادتر شد وچون تعداد زیادی از این روضه خوانان از علما بودند، باعث شد تا قدرت اجتماعی عالمان مذهبی در جامعه ایران آنروز زیادتر شود.261
این علما همچنین در جامعه منصب صدارت را هم به عهده داشتند ویکی از وظایف مهم صدور، دقت ومواظبت در امر به معروف ونهی از منکر بود. مثلا گفته شده است: کسانی که مقام صدر را داشتند، خانه های استعمال مواد مخدر ومسکرات را خراب وویران می کردند وآلات لهو ولعب را از بین می بردند وهر کس را که برخلاف شرع عمل می کرد مجازات می کردند. لذا مردم ایران علاوه بر احترامی که برای علما قائل بودند، از آنها حساب هم می بردند ومی ترسیدند وسعی می کردند خطایی مرتکب نشوند.262
در ادامه بیان تاثیر علما بر مردم می گوییم: عملا که در دوران حکومت صفویان بخصوص شاه طهماسب از قدرت زیادی برخوردار بودند، برای تثبیت این قدرت اجتماعی شان از برخی از نظریه های فقهی مربوط به دوران پس از امامان شیعه یعنی دوران غیبت کبری بهره می بردند. آنها می کوشیدند تا تکالیف مکلفین وحلال ها وحرام ها را برایشان بیان کنند.
از نظریه های فقهی که پس از غیبت کبری در بین گروه های شیعه مطرح شد مساله نیابت امام بود که این گروه ها نظرات متفاوتی از یکدیگر داشتند. مثلا فقهای شیعی زیدی مانند مجتهدان سنی برای خود به طور مستقل حق اجتهاد قائل بودند وادعای نیابت یا وکالت از طرف امام را ندارند، ولی فقهای شیعی دوازده امامی، نظریه نیابت فقیهان را عنوان کردند.263
از نظریات فقهی مهم دیگری که برای فقها وعلمای شیعی دوازده امامی قدرت به دنبال داشت، تقلید بود. تقلید یعنی اینکه مردم مکلف غیر مجتهد به خاطر عدم توانایی در اجتهاد وبه سبب لزوم منطبق بودن اعمال روزمره مومنان با احکام شرعی، می بایست از مجتهدان که در زمان عدم حضور امام خلا غیبت امام را تا حدودی جبران می کنند، تقلید کنند. این تقلید بر قدرت وگسترش نفوذ عالمان مذهبی می افزود. چون مردم شیعه ایران برای پی بردن به چگونگی انجام فرایض روزانه وعمومی وحلال وحرام ویا مستحب ومکروه، لازم بود به مجتهدان وعلمای مذهبی مراجعه کنند.264
از تاثیرات دیگر علما که منجر به تثبیت تشیع شد این بود که چون علما در دولت صفویه موقعیت ویژه ای داشتند، باعث تحولات چشمگیری در روند علوم دینی – شرعی از جمله فقه، حدیث، تفسیر ودانش ترکیبی تفسیر فقهی شدند.
تفاسیر فقهی قدیمی ترین تفاسیر موضوعی هستند که آیات احکام را در موضوعی گردآوری می کنند واز میان آنها حکم هر موضوع را استخراج می کنند وبه عبارتی احکام القرآن، تفسیر وتشریح احکام با استفاده از آیات قرآن هستند وتفسیر فقهی یک آیه در واقع دفاع از حکم آن آیه بر اساس مذهبی خاص است.
با ظهور دولت صفویه وتشکیل دولت شیعی در ایران، تفاسیر فقهی متعددی در طول حکومت صفویه در ایران نوشته شد. مثل کتاب “معدن العرفان فی فقه مجمع البیان لعلوم القرآن” نوشته ابراهیم بن حسن دراق یا وراق در نیمه اول قرن دهم، “زبده البیان فی احکام القرآن” نوشته مقدس اردبیلی در نیمه دوم قرن دهم، “فتح ابواب الجنان فی تفسیر آیات الاحکام” نوشته محمد بن حسین عاملی در نیمه دوم قرن یازدهم، “آیات الاحکام” نوشته میرزا محمد استرآبادی در نیمه اول قرن یازدهم، “احکام القرآن” نوشته سلیمان بن عبد الله بحرانی در نیمه اول قرن دوازدهم و… .
این تفسیر نویسی فقهی از اواسط قرن 10 شدت گرفت ودر اواخر دوره صفویه یعنی نیمه دوم قرن 12 به اوج خود رسید واین به دلیل رسمیت یافتن مذهب شیعه توسط صفویان وتوجه به فقه شیعه وعالمان این مذهب وحمایت شاهان صفوی از علما واداره کشور بر اساس قوانین شیعی بوده است وپس از سقوط صفویه وکاهش توجه به فقه شیعه وعالمان شیعی، نگارش آیات الاحکامها سیر نزولی سریعی پیدا کرد تا حدیکه در نیمه دوم قرن دوازدهم ونیمه اول قرن سیزدهم فقط یک کتاب آیات الاحکام نوشته شد. ولی در قرن 14 حرکتی جدید در زمینه تالیف آیات الاحکام آغاز شد که بسیار چشمگیر تر از دوره های قبل از خود حتی صفویه بوده است.
نکته ای که در این خصوص اهمیت دارد این است که اندیشه اخباری در تفاسیر فقهی ایندوره تاثیر داشته است وباعث شده که این تفاسیر صبغه نقلی روایی به خود بگیرد ودر نتیجه مراجعه به خود قرآن و تحلیلهای عقلی در آنها بسیار کم باشد. وتفاسیر وفقهی این دوره را می توان شاخه ای از تفاسیر روایی به حساب آورد وصعود ونزول در تفسیرهای نقلی با شدت وضعف تفکر اخباری کاملا هماهنگ بوده است وهمچنین شدت وضعف تفکر اخباری رابطه مستقیمی با نظام سیاسی وفکری یکصد سال اخیر حکومت صفویه مخصوصا دوران حکومت شاه سلیمان وشاه سلطان حسین داشته است.
نکته دیگر این است که وجود تمایلات شدید شیعی ونیاز جامعه به قوانین علمی وفقهی باعث می گردید تا توجه ویژه ای به فقه شیعه ومبانی دلایل قرآنی بشود واز سویی دیگر برخی اختلافات میان دو مذهب شیعه وسنی در مسائل عملی مبتلا به، باعث شد تا تفاسیر جداگانه ای در مورد برخی از آیات فقهی نگاشته شود. واز جمله مسائل عملی که حساسیت واهمیتی زیاد نزد عامه مردم داشت، مساله وضو بود. به همین دلیل برخی از فقهای مفسر عصر صفوی، رسائلی را در تفسیر آیه وضو (آیه 6 سوره مائده)، مطابق نظر فقهی خود نوشته اند که برخی از آنها عباتند از:
1: تفسیر آیه “فاغسلوا ووجوهکم …” از شیخ بهایی؛
2: تفسیر همین آیه از ملا خلیل قزوینی (1089 وفات)؛
3: تفسیر آیه 28 سوره توبه، “نجاسه المشرکین” تالیف قاضی نور الله شوشتری که در مورد نجاست مشرکان است وقاضی نور الله (وفات 1019) در این رساله کلام نیشابوری را در مورد طهارت عینی مشرکان رد کرده است.265
واکنون در ادامه ی تاثیرات فکری وفرهنگی علما، به خدمات برخی از آنها با ذکر نامشان می پردازیم.
الف: محقق کرکی
برای اشاره به اصلاحات اجتماعی محقق در ایران وتاثیرات او در ایران باید اوضاع اجتماعی ایران آن روز را بررسی کرد. کشور ایران هنگام ورود محقق، دارای بافت اجتماعی پیچیده ای بود ودولت جوان صفوی شرایطی را به وجود آورد که این شرایط بر ویرانه های حکومت های محلی عدیده تابع حکومت عثمانی بنا شده بود. مردم ایران در آن زمان عادات ورسوم کهنه ای داشتند که از پدرانشان به ارث برده بودند وتغییر آنها مشکل بود. صوفیگری در ایران رواج زیادی داشت وسران صوفیه در ایران بسیار محترم بودند ومناصب عالیه ای را در اداره کشور به عهده داشتند واینها همان کسانی بودند که صفویه را به حکومت رسانده بودند وشاه اسماعیل هم برایشان احترام زیادی قائل بود وبه آنها بسیار تکیه می کرد واینها آراء وعقائد محقق کرکی را قبول نداشتند ومحقق هم راه وروش صوفیگری آنها را قبول نداشت.
از سویی دیگر افرادی بودند که از اتباع مدرسه خلفا بودند واز ترس شاه اسماعیل شیعه شده بودند واز مناصب دینی در شهرهای ایران (مثل شیخ الاسلامی) تبعیت می کردند وخودشان را محق تر وشایسته تر از محقق کرکی نسبت به این مناصب می دانستند. لذا با محقق به مخالفت برخاستند.
علاوه بر موارد مذکور، انواع فساد در ایران، هم در بین مردم وهم در بین رجال دولت صفوی فراوان بود واماکن قمار وشراب خواری، وجود داشت ومحقق کرکی قهرمانی بود که با یک اندیشه جدید وباز وروحیه مایل به آرامش وصلح وگفتگو به ایران آمد واصلاحات لازم را از راس هرم حکومت یعنی شاه اسماعیل شروع کرد وحتی به او در مورد کشتن شیخ الاسلام هرات که به علت سنی بودنش وابا کردنش از پذیرش مذهب تشیع، توسط شاه اسماعیل کشته شده بود، اعتراض کرد. محقق در زمان شاه طهماسب بر خلاف زمان شاه اسماعیل بسیار زیاد توانست

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با کلمات کلیدی زبان عربی، دولت صفوی، ادبیات فارسی Next Entries پایان نامه با کلمات کلیدی نماز جمعه، غیاث الدین، شاه طهماسب