پایان نامه با کلمات کلیدی دولت صفوی، آسیای صغیر، فرهنگ ایرانی

دانلود پایان نامه ارشد

بماند. وثانیا عرفان وتصوف شیعی راه معتدل تری طی کند. از اینرو فقهای جبل عامل از قبیل محقق کرکی وشیخ بهایی ودیگران با تاسیس حوزه فقهی اصفهان حق بزرگی برگردن مردم این مرز وبوم دارند)).343
البته در فاصله سقوط بغداد در سال 656 تا906 یعنی ظهور صفویه، تصوف وتشیع رشد زیادی کرده بود وتسنن در شرق وبرخی نقاط دیگر مجبور شد صحنه را برای این دو گرایش خالی کند، هر چند تصوف آغاز حرکتش از تسنن بوده است وبین تصوف وتسنن ملایمت بیشتری وجود دارد تا تصوف وتشیع. اما در نهایت بخشی از تصوف به دلایل درونی به تشیع روی آورد واین گرایش صوفیانه را در قرن هفتم تا نهم هجری در سرزمین های شامات، آسیای صغیر وایران وهند می بینیم که سعی بر حفظ تسنن خود دارند اما در بسیاری موارد تسلیم برخی از الگوهای فکری وشخصیتی شیعه اند.344
یکی از مباحثی که بدنبال تصوف مطرح می شود، عرفان است که البته فرقی بین ایندو وجود دارد. واژه عرفان در فارسی وعربی هم معنا نیستند. ودر عربی به جای استفاده از واژه عرفان، واژه معرفت را به کار می برند وواژه عرفان به همان معنایی که در فارسی معمول است، در عربی کاربرد ندارد. زیرا در فارسی، واژه عرفان، گاهی معادل وگاهی در مقابل وگاهی مکمل تصوف به کار رفته است واین به دلیل مخالفت علمای شیعه عصر صفویه با تصوف است.
اصولا با توجه به خاستگاههای تصوف، می توان گفت: تصوف هم مانند هر طریقت کامل واصل، هم دارای تعالیم نظری است وهم روشهای عملی. وتعالیم نظری تصوف را عرفان می توان نامید که باید با روش عملی همراه گردد واگر به آثار اولیه صوفیان ایرانی فارسی نوین مثل “هجویری” ویا “خرقانی” ویا “امام قشیری” که بعد عرفانی شدیدتری بر آثارشان حاکم است، توجه شود، هرگز این ابهام وشکاف میان تصوف وعرفان وجود ندارد.345
در آغاز قرن یازدهم هجری، چهره های برجسته ای بودند که شرع وعرفان وفلسفه را درهم آمیختند مانند شیخ بهایی (م1030) واین در حالی بود که همه علاقمندان به این جریان مثل هم فکر نمی کردند که البته بعد از ظهور ملاصدرا وپیدایش حکمت متعالیه که تلفیقی از فلسفه وعرفان بود، این جریان بسیار نیرومند ومحکم شد وملاصدرا به شدت صوفیان بازاری را که از بقایای جریانات کهن صوفیان ایرانی بودند، مذمت می کرد وبرای دفاع از عرفان، این گروه را محکوم می کرد ودر مبارزه با صوفیان بازاری رساله “کسر اصنام الجاهلیه” را نوشت.
وعلمایی که به عرفان نظری وفردی علاقه داشتند، طبعا روشهای معرفتی مشابه روشهای عامه متصوفه داشتند والفاظ ومفاهیم بیانی ورفتاری مشترک عامه متصوفه را به کار می بردند. لذا مخالفان با تصوف، ایندو دسته را یک جا مورد حمله وانتقاد قرار می دادند وبر ضد این عالمان مایل به عرفان وتصوف اقداماتی علمی وعملی کردند واز نظر آنها مسیری که علمای مایل به عرفان وتصوف از آغاز می پیمودند، در نهایت به تصوف بازاری می رسید که آن تنفر وبیزاری از شرع است.346
ج: جوهر عقیده متصوفه
جوهر تصوف بر ایندو مورد استوار است:
1: رسیدن صوفی به مرحله اتحاد با خدا یا حلول خدا دراو یا اتحاد خدا وصوفی در وجود؛
2: تجربه باطنی که منجر به اتصال مستقیم عبد به خدا ونشستن با خدا بر عرشش شود.
تصوف در ظاهر بر دو شکل ظاهری اساسی یا اصلی مرتکز استوار است:
1: سخت گیری بر نفس وتهذیب نفس وگرسنگی دادن به آن وترک لذات؛
2: پوشیدن لباس های وصله دار وپشمی.347
د: صوفیان قزلباش
قزلباشان از حامیان اصلی دولت صفویه بودند که در کسب قدرت سیاسی این دولت نقش زیادی داشتند. قزلباشان مجموع چند قبیله بیابانگرد آناتولی بودند که کم کم به شیوخ صفوی پیوستند. این گروه ابتدا ساکن آسیای میانه بودند ولی بعدا به دلیل لشکرکشی های مغولان وترکان، به آسیای صغیر هجرت کردند. آنها عقاید خاصی مثل احترام فراوان به شخصیتها وروسای قومشان داشتند348 وبعد از مسلمان وشیعه شدنشان این عقاید خاص خود را حفظ کردند واز نظر مذهبی شیعه غالی بودند وعلت وجود غلو در مذهب آنها ریشه داشتن تشیعیشان در غلات قرن سوم وارتباطشان با اسماعیلیان باطنی مذهب بوده است. واز سویی چون در آسیای صغیر که قزلباشان ابتدا به آنجا رفتند، تصوف اعتبار زیادی داشت ومتصوفان برزگ جهان اسلام در این منطقه جای امنی پیدا کرده بودند وآزادانه به تبلیغ عقاید خود وجذب مرید می پرداختند واز طرفی دیگر هم سلاجقه از صوفیان حمایت می کردند.349
در دوران شیخ جنید جد شاه اسماعیل که زمانی را در آناتولی در به در بود، جنید توانست با استفاده از توانایی هایش این قبایل قزلباش وامثال آن مثل بکتاشیه نصیریه وحروفیه را جذب خود کند واصلا از دلایل چرخش اعتقادی صفویه وجنید به تشیع افراطی به خاطر آشنایی شان با این قبایل بوده است.350 در دوره حیدر پدر اسماعیل صفوی، عقاید افراطی قزلباشان به اوج رسید چون آنها طرفدار حیدر بودند ومعتقد بودند که جزئی از اعضای الوهیت خداوندی به حضرت علی (ع) حلول کرده است واو توانسته است با این قوت، باب خیبر را بکند وبعد این نیرو در امام حسین تا امام کاظم (ع) حلول کرده است وبعد از امام کاظم به فرزندش حمزه یعنی جد شیخ صفی وبعد در حیدر ثانی یعنی جنید جد شاه اسماعیل حلول کرده است.351 قزلباشان به شدن با سنیان مخالف بودند وکشتن آنها را جایز می دانستند ونسبت به احکام شرعی وعبادات اعتنایی نداشتند وخوردن شراب را جایز می دانستند وآن را یا علی گویان سر می کشیدند. قزلباشان به اطاعت بی چون وچرا از مرشد خود اعتقاد داشتند که این اعتقاد در پیروزیهای اولیه صفویان نقشی اساسی داشت وآنها در موفقیت شاه اسماعیل بسیار موثر بودند.352
البته پس از استقرار دولت صفوی وگذشت مدت زمانی، این دولت با عنوان مبارزه با اهل سنت کم کم طریقه های صوفیانه را سرکوب کردند واین تا حدی به دلایل سیاسی بود چون قزلباشان یعنی مریدان اولیه صفویه خودسر عمل می کردند لذا حکومت صفویه مصلحت را در این دیدند که به فقهای امامیه قدرت دهند وشاه صفوی که عنوان “مرشد کامل” را داشت، باسمت یا عنوان نایب فقها حکومت کند. البته در دربار دایره کوچکی با نام توحید خانه وجود داشت که قزلباشان در آن جمع می شدند وذکر می گفتند. به این ترتیب ردیه نویسی علیه صوفیان در زمان سلسله صفویه رواج زیادی یافت که البته برخی از پژوهشگران این گرایش را از جانب اخباریان می پنداشتند که این نظر درستی نیست، چون در بین اصولیان کسانی بودند که ضد تصوف بودند مثل محقق کرکی وبرخی دیگر عالمان عرب را جریان ضد تصوف می خوانند مانند شیخ حر عاملی وبرخی دیگر از همین عالمان عرب را مایل به تصوف می دانند مانند شیخ بهایی. وهنچنین در بین برخی از اخباریین کسانی بودند که عارف مسلک بودند مثل ملا محسن فیض کاشانی وملا محمد باقر مجلسی.353
به طور کلی می توان گفت: عصر صفوی عصر تعامل میان تصوف وتشیع بوده است ودر دوره شاه سلطان حسین (سقوط 1135ق) که فقیهان به اوج تسلط خود رسیده بودند، به گواهی حزین لاهیجی، تعلیم وتعلم عرفان وحکمت رایج بود وبرخی از سلاسل صوفیه مثل ذهبیان ونور بخشیان ونعمت اللهیان در گوشه وکنار، خانقاه داشتند.354 از نمونه های دیگر ارتباط تشیع وتصوف در عصر صفوی، ملا حسین کاشفی است که مولف کتاب نامه سلطانی است وروضه الشهدا را نوشت. او مردی عارف مسلک بود که سنی بوده است وقبل از صفویه می زیسته است.355
ذ: عقاید صوفیه قزلباشان وانحرافات آنها
عقاید صوفیه عبارتست از:
1: حلول واتحاد؛ مستمسک صوفیه در این عقیده بحث وبرهان نیست بلکه کشف وعیان است؛356
2: صفات کمال خالق همان صفات کمال مخلوق است چون مظهر ومجلای حق هستند؛357
3: اعتقاد به جبر مثل اشاعره وقائلان به غیر جبر را “گبر” نامیده اند؛358
4: سقوط تکالیف پس از رسیدن به مرتبه یقین؛359
5: اعتماد بر اخبار مجعوله در ناحیه اعمال وافعال؛360
6: التزام به دلالت مرشد وتسلیم محض او بودن،361 چون مرشد در نظر مریدان وسیله تقربشان به خداست؛362
7: رقص وآواز وکف زدن را از اسباب حصول جذبه می دانند که سماع به وجد می انجامد ووجد، حرکت ناموزون (اضطراب) یا موزون (رقص) است؛363
8: منع از طلب رزق در اعمال وافعال، زیرا طلب رزق را منافی توکل می دانند وگاهی طلب رزق را که حلال است تحریم می کنند همانطور که غنا ورقص حرام را حلال کرده اند؛364
9: نقل خوابهای عجیب وهذیانات غریب ومضحک که زن بچه مرده را می خنداند وکودکان را به شگفتی می آورد واین به علت افراط در خیالبافی است.365
ر: فرق صوفیه ومنشا آن
رجال صوفیه مدعی اند که آراء ونظریاتشان از قرآن کریم وسنت شریف نبوی است یعنی قائلند منشا تصوف، اسلامی است، ولی برخی از پژوهشگران عقیده دارند که منشا تصوف به قبل از اسلام بر می گردد یعنی به مسیحیت وعقاید بوذیه هندی وآراء افلاطون. پس تصوف عموما یکی از وقایع سیاسی واجتماعی مهم در تاریخ عالم اسلامی است وبه خصوص در دولت صفوی وتاسیس وتداوم آن.
این حرکت تصوف در قرن 6و7 از حیث آراء وافکارش به اوج خود رسید ودر قرن 8و9 افکار تصوف وصوفی گری بر جامعه ایران غلبه یافت تا حدیکه تبدیل به یک جریان جدایی ناپذیر از فرهنگ ایرانی شد. واسم برخی از علما که در نشر تصوف وعمل به قوانین ومبانی، نقش مهمی داشتند، شاخص شد مثل محی الدین عربی، صدر الدین قونوی، نجم الدین کبری، شیخ زاهد گیلانی وشیخ صفی الدین اردبیلی.366 تغییرات سیاسی نقش مهمی در تقویت صوفیه ونشر افکارشان داشت وبرخی امرا وثروتمندان هزینه های زیادی را صرف ترویج صوفیه می کردند وهر شهری وروستایی یک مرشد روحی ویک تکایایی داشتند که در آن اعمال خود را انجام می دادند ومردم را راهنمایی می کردند وپس از ظهور محی الدین عربی تصوف، شکل یک روش علمی را به خود گرفت واو تصوف نظری را در تالیفاتشان مطرح کرد واز این به بعد تصوف به مدارس ودانشگاههای اسلامی راه یافت وکتب ابن عربی تدریس شد وتصوف جایگاهی مهم وبزرگ در بین جوامع علمی پیدا کرد وبسیاری از علما از آن تبعیت کردند وآنچه در حرکت صوفیه مهم است این است که صوفیه از انزوا وعزلت گزینی خارج شد ورجال آن توانستند وقایع سیاسی مهم وتاثیرگذاری را ایجاد کنند. مثل حرکت سربداران وسادات گیلان ومازندران ودر ادامه ظهور دولت صفوی ورشد واستمرار آن از وقایع مهم صوفیه به شمار می رود، چون نقش مهمی در پیروزی شاه اسماعیل داشته اند.367
فرق صوفیه عبارتند از بکتاشیه که موسس آن سید محمد رضوی مشهور به حاج بکتاش است وحروفیه که موسس آن فضل الله استر آبادی است368 ونقطویه که محمود پسیخانی موسس آن است این فرقه عقایدش ادامه عقاید فرقه حروفیه است ومعتقد به مهدویت محمود پسیخانی هستند. آنها به توحید ومعاد اعتقاد ندارند وقائلند که انسان کامل می تواند به مرتبه الوهیت برسد. واین فرقه در زمان شاه طهماسب (ت984ق) توانستند بعضی از مناصب را به دست گیرند ولی بعد از مدت زمان کمی، شاه آنها را طرد کرد وبا آنها جنگید ودر زمان شاه عباس صفوی (ت1038 ق)، دستور قلع وقمع همه آنها واز بین بردنشان را صادر کرد.
فرقه بعد، نعمه اللهیه است که نور الدین نعمه الله موسس آن است. او مشهور به شاه نعمت الله ولی واز کبار صوفیه در قرن 8و9 می باشد که نزد حکام از احترام زیادی برخوردار بود. این فرقه از فرق صوفیه شیعه شمرده می شود. لذا در دولت صفوی به طور آزاد می توانستند اعمال دینی شان را انجام دهند369 وبعد تعداد زیادی از آنها به هند منتقل شدند وبرخی از افراد خانواده شاه نعمت الله با خانواده صفوی ازدواج کردند ودر عصر شاه اسماعیل مناصب مهمی هم داشتند مثل امیر عبد الباقی که صدر ووکیل نزد شاه اسماعیل بود ودر جنگ چالدران کشته شد.
نور بخشیه، فرقه بعد است که موسس آن سید محمد نوربخش یکی از تلامیذ احمد بن فهد حلی است و در ایام دولت صفویه در زمان شاه اسماعیل، این فرقه به صورت وسیع منتشر شد وپیروان زیادی هم پیدا کرد وپیروانش مناصب دینی وسیاسی مهمی را در دولت صفویه به دست گرفتند370 وقدرت ونفوذ زیادی در شهر ری پیدا کردند که با سلطه صفویین مقابله وآنها را تهدید می کردند وتوانستند آراءشان را بر سایر طرق صوفیه واجب کنند وبه حکام دولت

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با کلمات کلیدی دولت صفوی، نماز جمعه، شاه طهماسب Next Entries پایان نامه با کلمات کلیدی شاه طهماسب، صوفیان قزلباش، دولت صفوی