پایان نامه با کلمات کلیدی حوزه و دانشگاه

دانلود پایان نامه ارشد

اهميت اين پژوهش علمي به قدر ارزش آلايش فضاي عرفان اسلامي ـ و نه عرفان اسلامي ـ است.
عدهاي با ترفندي، عده‌اي را طلسم مي كنند، برخي گويا با دعا، آن طلسم را باز مي‌كنند، شماري رخ‌دادي را پيش‌گويي مي‌كنند، بعضي از درون شخص، چيزي را بر ملا مي‌كنند، مرتاضي با گردويي، چله‌اي را در قبر مي‌گذراند، سالكي ادعاي بهرهمندي از دست‌گيري شيخ از دنيا رفته‌اش را مي‌كند، عارفي مدعي است كه حيواني را مي‌ميراند و زنده مي‌كند و…. همهي اينها اموري غير عادي‌اند. كدام درست و كدام نادرست است؟ كدام حق و كدام باطل است؟ كدام شخص، عارف و كدام كاهن است؟ كرامت از اموري است كه گرچه ارزش معرفتي ندارد اما بيشتر افراد و شايد همه، عارف و درست كار را، نه مدعي هر عرفاني را، تنها كسي مي دانند كه ميتواند كرامتي بياورد يا حديث كرامتش ميكنند. به هر روي در بسياري از مسائل بزرگ و كوچك عرفان اسلامي جاي حرف باقي است و يكي از آن مسائل، سخن در امور خارق عادتي است كه از برخي افراد سر مي‌زند. در بيشتر نگاشته‌هاي عرفاني، اصول‌گو‌هايش و داستان‌سراهايش، از كرامات اوليا سخن به ميان رفته است برخي به تعريف مفاهيم و شماري بيشتر هم به قصه‌هاي كرامت پرداخته‌اند اما در هيچ كدامش «مباني وحياني» تبيين نشده است. آرمان‌گرايي فزاينده عرفان‌پژوهان در حال حاضر مايه اين شده كه نوشته‌هاي در باب كشف و شهود و معناي بسيار دور و در بسياري از موارد دست نيافتني آن، ذهن‌ها را خسته كند اما به قرار و آرامشي نرساند. كيست كه دوست نداشته باشد به تجربه شهود حق بار يابد، اما كمتر كسي را سراغ داريم كه شهودي كند. باري، واقع‌بيني را وانهاده و سخن‌پراكني در باره تجربه‌هاي ناياب عارفان و پيامبران، جستارهاي ديگر حوزه عرفان را زير چتر خود پنهان كرده و دردي را هم دوا نكرده، كه سرگرداني‌ها را هم افزوده است. اما گفتارهاي به‌ظاهر، پيش پا افتادة عرفان كه بسياري بدان مشغول‌اند و شماري سرگردان آن، را به امان خدا رها كرده‌اند. بالاخره داوري ما در گسست‌نهي كارهاي شگفت مرتاض‌ها با عارفان و خداجويان به چيست؟ شايسته است عرفان اسلامي با تكيه بر كتاب و سنت، پاسخ‌گو باشد. پژوهش پيش رو در عين اعتراف به اهميت و شايستگي گفتار درباره مشهودات عارفان و تجربه‌هاي عارفانه و سخن در اين باب كه امروزه به صورت آرمان در آمده، مشكلي از چالش هاي موجود در جامعه جهاني را تبديل به مسئله نموده است آن را پيش رو گذاشته و در قرآن، اساسي‌ترين منبع پاسخ‌گويي دين اسلام، به واكاوي نشسته است.
در هر شريعتي بازگرداندن مسائل ديني به منبع دسته اول آن دين، افزون بر رعايت اخلاق نگارش، يك الزام پژوهشي در مجامع علمي نيز به شمار مي آيد. اما مشكل، آن‌جايي است كه مجمع علمي مورد نظر، خود را برگرفته از تعاليم اصيل منبع اصلي دين بداند. عرفان اسلامي را در ديد نخست، به اسلام يعني قرآن و سنت مي بندند و حال اين‌كه اين سخن، خود در ميان عرفان‌پژوهان يك پرسش بنيادي است كه آبشخور عرفان اسلامي كجاست؟ و بر اين پايه يك نشانه سؤال، پيش روي همه مسائل عرفاني گذاشته مي‌شود. از اين هم كه قدري تنزل كنيم و بگوييم عرفان مسلمانان، به يكسره اسلامي است و در پي آن، هر آن‌چه در متون عرفاني مسلمانان آمده است برگرفته از منبع دسته اول يعني وحي است. اينك سخن اين است كه آيا به همه پرسش‌هاي موجود در فضاي عرفان اسلامي از زبان وحي سخن در آورده شده يا خير؟ آيا آن‌چه ارائه مي‌شود همان سخن وحي است؟
هر گاه در شبهه‌اي در اين موضوع، به انديشمندي دين‌مدار مراجعه مي‌كنيم، نهايت ره‌گشايي وي اين است كه ما را به كتاب و سنت برگشت دهد، حال، مبناي اين دو منبع قويم، در اين بحث چيست؟، هذا اوّل الكلام! اين همان نقطه آغازين و دليل ضرورت و الزام به اين پژوهش است كه چندين سال در ذهن راقم اين سطور، مبهم و مورد جستجو بوده است. اما پژوهنده‌اي به يك‌جا دست به قلم نبرده و در درياي وحي فرو نرفته و در بيكران قرآن، غوص ننموده است تا حتي يك منبع علمي مستقيم را در اين زمينه در اختيار نگارنده و نامه پاياني‌اش گذاشته باشد به همين دليل در آغاز طرح تصويب موضوع رساله، موانعي از قبيل نبود منبع و عدم توانايي دانشجو، گريبان‌گير اين بي‌مايه بوده و بي‌مايه فطير است. به هر روي پس از چند مرحله پافشاري، به فضل دارنده وحي اين توفيق يار شد تا نگارش علمي آغازين اين كمترين با منبع مستقيم وحياني دم‌ساز گردد و «مباني قراني كرامات اوليا» را بيرون كشد. منت خداي را.
كوتاه اين‌كه با نگاهي به پيشينه پژوهش ـ و نه پيشينه كرامت نگاري ـ اهميت، ارزش، جايگاه، كارايي، كلان‌بودن و نوآوري موضوع پاياننامه را مي‌توان دريافت.
پيشينه‌ي پژوهش
تاريخ تذكره نويسي و كرامت‌نگاري اولياي الهي به درازاي تاريخ عرفان‌پژوهي اسلامي است. تا كنون آنچه در زمينهي كرامات اوليا نگاشته شده قريب به اتفاق، در بيان انواع و اقسام و طبقه‌بندي گونهها و بررسي موردي كرامات عارفان و صوفيان گذشته بوده است؛ و يا تفكر كلي تذكره‌نويسي و حديث كرامت را نقد كرده و بررسيده‌اند. نوشته‌هايي نيز در موضوع ولايت تكويني و نيز ولايت تكويني در قرآن در مقياس نوشته‌اي پراكنده و يا مقاله به بازار انديشه عرضه شده است كه بيشتر به اشاره رفتن به برخي كرامات اوليا در قرآن كريم پرداخته است. اما پژوهنده، پژوهه خود در اين موضوع را نو و بي‌پيشينه هيچ كتاب يا رساله و مقاله‌اي دانسته و نگاشته خود را تك‌نگاري در اين موضوع و ساختار آن را زائيده انديشه خود مي داند. بنابراين اين تراوش ذهني، هر چند كم‌مايه، اما شايد بتواند انگيزه‌اي براي انديشه‌هاي بزرگ پس از خود شود.
پرحجم‌ترين نوشته در امور خارق عادت و كرامات را مي توان «مدينة معاجز الائمة الاثني عشر2» نام برد كه در هفت جلد به كرامات پيامبر(صلی الله علیه و آله) و ائمه(علیهم السلام) پرداخته است اما هيچ گونه تحليل مفهومي و حتي گوشهي چشمي به مباني كراماتش نينداخته است. «جامع كرامات الاولياء» نگاشته ديگري است كه در دو جلد سامان يافته و چنان‌كه خود مي گويد به انگيزه حديث كرامت صحابي پيامبر(صلی الله علیه و آله) و افراد ديگري كه در نوشته‌هاي جامع پيشينش جا مانده، به فرجام رسانده است و حتي در برخي موارد هويت دارنده كرامت نيز براي نويسنده نامشخص بوده و خود در ابتداي كتاب بدين نكته آگاهي داده است. البته فهرست بيش از چهل كتاب از نوشته‌ها و جوامع تذكره‌نويسي را نام برده كه ديدن آنها براي طالبان اين‌گونه سخنان مفيد خواهد بود. نويسنده كلياتي در تعريف كرامت و مانند آن را به ثبت رسانده اما به پيشگاه وحي بار نيافته و خوشه‌اي نچيده و در موضوع ما ورود پيدا نكرده است هر چند در مقدمه نزديك به نود صفحه‌اي خود، در حد دو صفحه به واژه و معناشناسي كرامت و وليّ پرداخته و به چند نمونه قرآني اشاره‌اي كوتاه داشته است و در زير عنوان المطلب الاول تا الرابع به اثبات كرامات اوليا، انواع كرامات، اين‌كه كرامات نتيجه طاعات است و در پايان به طبقات مراتب و اصناف اوليا پرداخته است.3 سپس در دو جلد به يادكرد 54 تن از صحابي رسول خدا(صلی الله علیه و آله) و پس از آن به اولياي خداوند به ترتيب تاريخ زندگي آن‌ها، به حديث كرامتشان همت گمارده و برخي كارهاي خارق عادت‌شان را فراهم آورده است.
شايد بر خوانندهي اهل، غريب آيد كه «ابن تيميه» با آن همه باورهاي ويژه خود دو نوشتهي داراي سخن در باب معجزه كرامات از خود به جاي گذاشته است. يكي «المعجزة و كرامات الاولياء» و ديگري «الفرقان بين اولياء الرحمن و اولياء الشيطان»، كه در نوع خود جالب است. وي برخي مطالب درباره كرامات و نيز اوليا را جداگانه در چند فصل بررسيده است به مثل: كرامات انبيا و غير ايشان، احكام خوارق، ارزش معرفتي كرامات و انواع كرامات را كه نزديك به 40 صفحه به سخن نشسته است4 و نيز در كتاب ديگرش نگاه گروه‌هاي مردم نسبت به خوارق، جستارهايي درباره وليّ، تمايز كرامت و ديگر كارها از احوال شيطاني را در حدود 75 صفحه به نگارش در آورده است5. اما هرگز به مباني و يا مباني قرآني آن نظر نداشته است. اين‌ها در عربي بود.
اما در زبان فارسي به‌گونه مستقيم، حتي كمتر از اين هم به بررسي تحليلي خوارق پرداخته نشده است. البته تذكره‌نويسي به وفور يافت مي‌شود، از خانقاه نشينان در بزرگ‌پنداشت پيران‌شان تا نويسندگان معاصر در مورد عارفان راستين؛ و اين رشته سري دراز دارد. «حديث كرامت6» نام كتابي است كه جناب دكتر استعلامي در آن به نقد و بررسي و شفاف‌سازي برخي چالش‌ها در مورد نگاشته هايي چون «تذكرة الاولياء7»، «اسرار التوحيد8» و جز اين دو، نشسته و در نوع خود ستودني است. به تازگي كتابي به نام «سبع هشتم»9 نوشته دو تن از پژوهندگان جوان حوزه عرفان و ادبيات، به طبقه بندي موضوعي كرامات آن هم تا قرن هفت هجري قمري پرداخته اند. كوشش‌شان را بايد ارج نهاد. «ولايت تكويني و تشريعي از ديدگاه علم و فلسفه10» كتابي است كه به گونه‌اي پراكنده به جستارهايي در باب خوارق عادات از نگاه دين بررسيده است. مقاله‌اي علمي نيز كه صفحاتي به شماره انگشتان دست دارد با قلم يكي از پژوهش‌گران حوزه و دانشگاه سامان يافته «پژوهشي در ولايت تكويني انسان از ديدگاه قرآن11» است جهت و رويكرد اين نگاشته تاب تحسين دارد اما نه جامع است و نه هر سخني را به اندازه لازم گشوده و به سامان رسانده است. اما نگاره‌اي با نام «فوق طبيعت12» نام‌گذاري شده كارهاي شگفت آدميان را از ديدگاه علم و قرآن به كنكاش نشسته و دريافت‌هاي مرموز و ادراكات فراحسي، غيببيني، انديشهخواني، پيش‌آگاهي، دورجنباني، الهام و رؤياي صادقه را بررسي نموده است. نگارنده با اينكه اين مجموعه را بهترين تلاش در موضوع‌نگاشت پيش رو مي داند اما بر اين است كه نگارندهي فاضل اين كتاب، نه راه را، به گونهي كامل، درست رفته و نه راه رفته را صحيح پيموده است و با يك پرسش بنيادين به پيشگاه وحي زانو نزده است.
كوتاه سخن اين كه هيچكدام نه به انگيزه پي‌جويي مباني قرآني كرامات اوليا دست به قلم برده و نه در جست‌و‌جوي حل مشكل كرامت گرايي عوام و خواص بوده اند. از اين رو نويسنده بيهيچ منبع مستقيمي كه ساختاري براي نگاشته خويش از آن الهام گيرد، با وسواس فراوان، خود قالبي چيده تا يك نوآوري‌اي كرده باشد و راهي را براي پژوهش هاي دقيق پسينش هموار نموده باشد.
اما پژوهه حاضر – از آن‌جا كه نويسنده، رشته تحصيلي‌اي هم‌فكر با موضوع كرامات اوليا داشته، هماره اين مسئله را به عنوان يك دغدغه دنبال نموده – با در نظر گرفتن مشكلات جامعه اسلامي در حوزه عرفان، در حد توان دانش خويش از بي‌كران قرآن جام گرفته و بدان پرداخته است.
قلمرو و دامنه‌ي پژوهش
دامنهي تحقيق پيش‌رو، پرداختن به هستي و چيستي اموري است كه كرامات اوليای خدا را پايه‌ريزي مي‌كند.
با مطالعه پيشينه‌ي تحقيق بدين سخن مي‌رسيم كه نگاشته‌هاي پيشين، بررسي به چه بخشي از كرامات همت گماشته‌اند و چه بهره‌اي را مغفول نهاده‌اند؛ و در اين عرصه مسائلي است كه هر كدام، مبنايي فرامي‌خواند و بايد كه آبشخور مباني مسائل علوم انساني در هر شريعتي، اركان بنيادي آن منهاج باشد و در اسلام عزيز، قرآن است و سنت رسول گرامي(صلی الله علیه و آله)و ائمه(علیهم السلام)، سرچشمهي همهي معارف اصيل است. اين نگاشته به حوزه انسان‌شناسي تعلق دارد.
كرامت واژهاي است كه در حوزههاي گوناگون علوم انساني بدان پرداخته مي‌شود و در همهي عرصه‌ها به‌گونهي مثبت به واژه و معناي آن مي‌نگرند اما سخن در اين جستار، ايضاح و بررسي كرامات در منبع وحياني با نگاه عرفاني است. نگارنده اگر مي‌خواست كه نامي ديگر اما شايستهي اين جستار بر نوشتهي خويش نهد آن را «عرفان در دامان قرآن» عنوان ميداد. اين پژوهش به بررسي و ايضاح مفاهيم كليدي جستار و گسست از همگن‌هاي آنها و نيز پرداختن به نظرگاههاي انديشمندان حوزههاي گوناگون علوم انساني است. آنگاه به بي‌كران قرآن راه يافته تا پاره‌اي از يافته‌هاي قرآني در مفهوم اين مسئله را ارائه كند. آن‌چه اصلي‌ترين بهرهي قرآني و پيشاني اين تحقيق علمي است تبيين

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با کلمات کلیدی روش پژوهش، اصل موضوع Next Entries پایان نامه با کلمات کلیدی روش پژوهش