پایان نامه با کلمات کلیدی جهان اسلام، سده چهارم

دانلود پایان نامه ارشد

دارد.منبع اصلي قزويني براي تدوين آثار البلاد، کتاب معجم البلدان بوده است ولي او برخي اطلاعاتي را مبتني بر مشاهدات وشنيدني‌هاي خودش است، به دست مي‏دهد که در معجم البلدان يافت نمي‏شود. او بلادمختلف اسلامي‏را به ترتيب حروف الفبا در هفت اقليم منظم کرده است که اقليم اول از فراسوي استوا آغاز مي‏شود و به هفتم در دورترين ممالک شمالي جهان اسلام پايان مي‏پذيرد. از برخي از مطالب جالب توجه ومنحصر بفرد اين کتاب استفاده گرديده است. ايشان مطالبي از مردم‌شناسي ومذهب گيل وديلم به دست داده که با اهميت است.
1-1-7-5-4- تقويم البلدان
که عماد الدين ابوالفدا اسماعيل بن‌علي (م732ق) از دولتمردان مماليک مصر آن را به رشته تحرير در آورده است. نويسنده غير از کتاب ياد شده کتاب معروفي درتاريخ به نام المختصر في اخبار بشر را نيز نوشته است. کتاب تقويم البلدان مشتمل بر يک مقدمه وبيست وهشت قسمت مي‏باشد. که در هر قسمت به شهرها پرداخته مي‏شود اين کتاب در عين اختصار جامع مي‏باشد. مولف پس از توصيف کلي هر ناحيه با ترسيم جدولي به مباحث جزيي شهرها نيز مي‏پر دازد. از برخي از مطالب اين کتاب راجع به شهرها ي گيل وديلم استفاده شده است.
علاوه بر کتابهاي ياد شده از ساير نوشته‌هاي جغرافيا مانند اشکال العالم جيهاني، اعلاق النفيسه ابن‌رسته، مسالک وممالک ابن‌خرداذبه، المسالک والممالک استخري، نزهت القلوب مستوفي، المسالک الابصار ابن‌فضل الله عمري وساير کتابها در تدوين اين نوشتار کمک گرفته شده است.
1-1-7-6- خراج‌نگاري‌ها
خراج نگاري يا اموال نگاري نيز يکي ديگر از روشهاي تاريخنگاري مي‌باشد که مسلمانان آن را تأسيس کردند. اين نوع آثار براي سامان بخشيدن درآمد‌هاي اقتصادي و تنظيم امور مالي جامعه اسلامي تدوين مي‌گرديد. يکي از اين نوع آثار کتاب الخراج وصناعه الکتابه نوشته ابوالفرج قدامه بن‌جعفر بغدادي (م337ق) است. وي اين کتاب به عنوان راهنماي کاتبان دولتي تأليف کرده است. منابع قدامه در نگارش اين اثر اسناد ومدارک دولتي بوده که در اختيار داشته است. الخراج علاوه گزارش اماکن جغرافيايي قلمرو خلافت و سازمان بريد و ماليات هر ناحيه، اطلاعات قابل توجهي درباره مسير راهها، وضعيت اقتصادي وامور ديني ومذهبي را ارائه مي‏کند که ارزشمند است. در نوشتار حاضر در پاره‌اي از موارد از اين اثر خراج نگاري کمک گرفته شده است.
1-1-7-7- رجال‌نگاري
رجال نگاري يکي از علومي است که ريشه ديرينه در محيط علمي جهان اسلام دارد. از آنجاييکه احاديث نبوي يا اهل بيت (ع) همواره در جامعه در حال انتشار بود. عالمان مسلمان براي قانونمندي وايمن داشتن از تحريف ناگزير شدند. دانش رجال ابداع کنند ودر آن وضعيت راويان را از جهت صادق بودن يا راستگو بودن مورد بررسي قرار دهند ولي به تدريج اين دانش با ارائه اطلاعات حاشيه‌اي گسترش يافت. حتي در برخي از موارد از موضوع‌اش نيز فراتر رفت مانند رجال ابن‌ابي‌طي يارجال ابن‌بابويه رازي (اين دو اثر امروزه در دسترس نيستند ولي پاره‌اي از مطالب آن در کتابهاي چون لسان الميزان آمده است) که فقط از عالمان و مشاهير شيعه بحث مي‏کردند وبسياري از آنان راوي نبوده‌اند. مهمترين کتاب رجالي که از آن در اين تحقيق استفاده شده است کتاب ارزشمند مطلع البدور تأليف احمد بن‌علي بن‌ابراهيم معروف به ابن‌ابي‌الرجال از دانشمندان زيديه مي‏باشد. با آنکه اين کتاب در قرن يازده نوشته شده است ولي چون کتاب ديگري به جامعيت اين اثر تا قبل از اين قرن به دست نرسيده بر اهميت متن ياد شده مي‏افزايد. نويسنده باتوجه به آثاري که از گذشتگان را در دست داشته است. به معرفي علما وفرهيختگان زيديه طبق حروف الفبا پرداخته است. ومطالب منحصر بفردي را ارائه کرده است. سرگذشت بسياري از عالمان زيدي ونيز مذهب زيديه را از اين کتاب پيگيري کرديم.
1-1-7-8- طبقات‌نگاري
يکي از متداولترين شيوه‌هاي تاريخ نگاري طبقات نويسي بوده است. که سابقه‌اش به اوائل قرن سوم بر مي‏گردد. کتابهاي طبقات معمولا در بر دارنده سه مولفه موضوع، مکان وزمان يا حداقل دو مولفه از آنها بوده است. ولي غالبا کتابهاي طبقات بر موضوع مشترک استوار است. کتاب طبقات الزيديه نوشته ابراهيم بن‌قاسم بن‌مؤيد بالله (م1152ق) کتابي از همين دست مي‏باشد. که در نوشتار پيش رو استفاده شده است. نويسنده که از دانشمندان زيديه به شمار مي‏رود اين کتاب را در سه بخش تأليف کرده است بخش اول به امامان زيدي مي‏پردازد که از صحابه نقل روايت کرده‌اند. بخش به دوم به راويان زيدي تا قرن پنجم اختصاص يافته است. بخش سوم امروزه به نام بلوغ المراد الي معرفه الاسناد در سه مجلد چاپ گرديده است در بر دارنده شرح حال ائمه وبزرگان ونيز سلسله اسناد راويان از قرن 5 تا زمان مولف مي‏باشد. يکي از نکات با اهميت اين اثر برخي گزارشهاي منحصر بفرد آن است. که کتاب اطلاعات خوبي در خصوص علماي زيدي گيل وديلم در خود جاي داده است.
1-1-7-9- انتساب‌نگاري
انتساب نگاري نيز يکي از شيوه‌هاي تاريخنگاري اسلامي ‏است. که در آن ريشه و اساس برخي از انتسابات مورد بررسي وشناسايي قرار مي‏گيرد. مثلا مشخص مي‏شود ديلمي منسوب به کجا يا به چه چيز است. که در اين باره کتاب الانساب تأليف ابوسعيد عبدالکريم بن‌محمد سمعاني (م 616ق) مهم‌ترين اثر مي‏باشد. هرچند بامشاهده نام اين اثر تصور مي‏شود موضوعش تبارشناختي باشد ولي برخلاف اسمش، موضوعش انتسابات است. اوکه عالمي جهانگرد بوده اين کتاب در هشت جزء تنظيم کرد وريشه بسياري از انتسابات را نيز بررسي کرده است.البته اين کتاب از مطالب باارزش تاريخي وجغرافياي نيز خالي نيست. در اين مقاله از کتاب الانساب وکتابهاي در اين حوزه اسفاده شده است. تا منتسبين به گيل وديلم مشخص شود.
1-1-7-10- انساب‌نگاري
انساب‌شناسي ياتبار شناختي يکي از علومي است که پيشينه‌اش به قبل از اسلام و به دوران جاهليت بر مي‏گردد. دانش نسب‌شناسي در دوره اسلامي اهميت ورواج يافت و نسب شناسان
هماره از جايگاه ممتازي برخوردار بوده‌اند. کتابهاي انساب نگاري علاوه بر هويت‌شناسي برخي
قبايل وتيره‌هاي انساني، داراي اطلاعات مهمي در حوزه‌هاي فرهنگ، تمدن، اقتصادو اجتماع
نيز هستند. در تحقيق حاضر از برخي کتابهاي انساب‌شناسي کمک گرفته شده است که کتاب
الفخري في انساب الطالبيين تأليف اسماعيل بن‌حسين مروزي (زنده 614ق) وکتاب الشجره المبارکه في انساب الطالبيه منسوب به امام فخر رازي در اين ميان سهم بيشتري داشته‌اند. اين دو
کتاب گزارش‏هايي از قيام وحضور علويان در گيل وديلم به دست داده‌اند که در ساير منابع يافت نمي‏شود.
1-1-8- پيشينه تحقيق و پژوهشهاي جديد؛
درباره تاريخ تشيع در گيل و ديلم غير دومقاله مختصر وکم مايه که اشاره شد. پژوهش مستقل وجديدي از سوي محققان معاصر صورت نگرفته است. ولي کساني که پيرامون علويان طبرستان تحقيق کرده‌اند. بخشي را به تاريخ تشيع وعلويان در گيلان به دليل در هم تنيدگي فرهنگي واجتماعي وسياسي اين دو منطقه، اختصاص داده‌اند. که اين پژوهشها در عين اجمال از لحاظ حجم گزارشات وتحليل‌ها نيز فقير هستند. باتوجه به آنکه تاريخ تشيع بازه زماني بيش از هزارو دويست ساله بخش وسيعي از منطقه گيل وديلم را به خود اختصاص داده است. با اين همه گيلان پژوهان معاصر تحقيقات مفصل وبنيادي در اين حوزه انجام نداده‌اند. تنها به طور اجمالي از اين عرصه سخن به ميان آورده‌اند. در اين قسمت به معرفي وبررسي برخي از تحقيقات محققان معاصر مي‏پردازيم. که در لابلايي پژوهشهايشان به تاريخ تشيع در گيل وديلم اشاره کرده‌اند.
1-1-8-1- کتاب سادات متقدمه گيلان، تأليف محمد مهدوي لاهيجاني
يکي از مهمترين آثار علوي پژوهي گيل و ديلم به شمار مي‏رود. اين کتاب در سال 1398ق در نجف اشرف به چاپ رسيده است. در اين کتاب به معرفي علويان صاحب نام گيل و ديلم را از بدو ورود تا دوران قبل حکومت آل کيا پرداخته شده است. نويسنده سخت کوش در تأليف اين اثر از منابع فراوان تاريخي و انساب و رجالي بهره برده است. جمع قابل توجهي از آن منابع در سالهاي اخير به چاپ رسيده‌اند. اما مولف با جديت همراه با دشواري، بسياري از محتواي اين اثر را از لابلاي متون خطي استخراج کرده است که جاي ستايش دارد. با همه اين تلاشهاي قابل تقدير، بسياري از مباحث پيرامون سادات شيعي گيل و ديلم اشاره نشده است. در پاره‌اي از موارد نويسنده در بيان مطالب دچار اشتباهات فاحش گرديده است. هر چند در تحقيق پيش رو به اين اثر ارجاع داده نشده است. ولي بسياري از مباحث اين کتاب، پژوهنده نوشتار حاضر را به تحقيقات بيشتر ترغيب کرده است.
1-1-8-2- کتاب جنبش زيديه در ايران، نوشته عبدالرفيع حقيقت
اين اثر يکي از تحقيقات اوليه زيدي پژوهي ايران است که در ايران صورت گرفته است. بخش وسيعي از اين کتاب را تاريخ علويان شمال تشکيل داده است. تنها منبعي کهن و معتبري که نويسنده بسيار به آن رجوع کرده تاريخ طبرستان ابن‌اسفنديار مي‏باشد.گزارش وي از فعاليتهاي علويان بعضا ناقص ويا فاقد منبع مي‏باشد.ونيز او سعي داشته طبرستان را پايگاه اصلي علويان قرار دهد که به نظرمي‏رسد اين نگاه از عدم آگاهي ايشان به جغرافيايي تاريخي و برخي از منابع زيديه ناشي شده باشد.
1-1-8-3-کتاب علويان طبرستان، تأليف ابوالفتح حکيميان
اين کتاب نيز يکي از پژوهشهاي در خور توجه درباره علويان شمال است که نويسنده درچهار فصل ويک تکمله تنظيم کرده است. بخش دوم اين اثر که به سادات علوي اخصاص دارد عمدتا به علويان حاضر در گيل وديلم مي‏پر دازد با اين همه با توجه مطرح کردن برخي از مباحث علويان مقيم گيل وديلم در اين اثر، به نظر مي‏رسد نويسنده منطقه گيل وديلم را از طبرستان تمييز نداده است. منابع اين کتاب با آنکه نسبت به کتاب قبلي زيادتر است. ولي همچنان جاي منابع اصيل زيديه خالي است.
1-1-8-4- تاريخ تشيع در ايران، نوشته رسول جعفريان
اين کتاب مباحث تاريخ تشيع در ايران از آغاز تا زمان دولت صفوي را در بردارد ويکي از پژوهشهاي مهم وقوي در عرصه شيعه پژوهي به شمار مي‏رود. با اين همه نويسنده پر تلاش هيچگاه فصل يا مدخلي را به تاريخ شيعيان گيل و ديلم که از مناطق مهم شيعه نشين در طول تاريخ بوده است اختصاص نداده است ولي ازتاريخ تشيع اصفهان که هماره تا قبل از صفويه آن شهر به داشتن اهل سنت افراطي شهره بوده است تحت عنوان “تشيع در اصفهان”و “حوزه علمي شيعه اصفهان” سخن گفته‌اند. هر چند ايشان در ذيل عناوين “علويان طبرستان در طبرستان در قرن چهارم” و “دولت علوي پس از ناصرکبير” ونيزاز “تغيير مذهب گيلانيان زيدي در عهد صفوي” به گونه مختصر واما پر محتوا بحث کرده‌اند. ولي دولت شيعي آل کيا را مورد تحليل وبررسي قرار نداده‌اند.
1-1-8-5- تاريخ گيلان، نوشته افشين پرتو
نويسنده که از گيلان شناسان معاصر است در تدوين اين اثر که تاريخ گيلان از آغاز تا بر پايي جنبش مشروطه را مورد بررسي قرار مي‏دهد بسيار کوشش کرده است. ولي بحث وبررسي نويسنده از تاريخ تشيع که بخش اعظمي از تاريخ گيلان را تشکيل مي‏دهد در اين اثر کمرنگ است. افزون بر اين بسياري از مطالب فاقد منبع مي‏باشند. وعمده مباحث نيز به منابع متاخر ارجاع داده شده است.
1-1-8-6- کتاب ديلميان، تأليف سيدرضا فندرسکي
مولف در اين اثر کوشيده تا تاريخ ديلميان را از آغاز تا سده چهارم هجري مورد کنکاش قرار دهد. بخش زيادي از اين نوشتار را تاريخ تشيع ديلميان در بر دارد. با وجود برخي از نارسايي‌ها که لازمه هر تحقيقي است. اين پژوهش يک تحقيق آکادميک به شمار مي‏رود. نويسنده سعي تا داشته حتي المقدور به منابع کهن مراجعه کند. ولي سوگمندانه وي به اختصار از تاريخ تشيع سخن گفته است.
1-1-8-7- تاريخ گيلان پس از اسلام، نوشته قربان فاخته
نويسنده که تاريخ گيلان پس از اسلام را بررسي مي‏کند. بطور گذرا از تاريخ تشيع که همان تاريخ علويان سخن گفته است. که البته جاي بحث وبررسي بيشتري داشته است. واز بسياري از زواياي تاريخ تشيع که همان تاريخ گيلان است سخني به ميان نيامده است. علاوه بر اين کتاب از

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با کلمات کلیدی جهان اسلام، عبدالفتاح Next Entries پایان نامه با کلمات کلیدی جهان اسلام، منابع محدود، امام حسن (ع)، آل محمد (ص)