پایان نامه با کلمات کلیدی تاریخ ولادت، لیلی و مجنون، اخلاق اسلامی، خسرو و شیرین

دانلود پایان نامه ارشد

گ بـربسـتند

(همان: 188)
حکیم در هر یک از داستانهای هفتگانه، بسیار هنرمندانه و موشکافانه بیت یا ابیاتی را به عنوان سررشته در اختیار خوانندهی زیرک قرار میدهد:

[هـم عـروسی چو گنج سربسته

زیــر زلفـش کـلــیـد زر بـسـتـه]

(همان: 188)
پیشتر در شرح اسطوره بیان کردیم که تمامی عناصر برگزیده شده در آثار رمزپرداز آگاهانه و تعمّداً و توأم با دانشی عمیق انتخاب میگردند و بدینترتیب هرعنصر در محور همنشینی کلام با سایرعناصر، انتقال دهندهی معانی درونیتر میگردد تا از امتزاج و تلفیق تمام مفاهیم موجود، حقیقت آشکار گردد و این یکی از مهمترین ویژگیهای مثنوی هفتپیکراست:

هرکـه این درگـشاد زر یـابد

بـلـکه دُریـابد آنکه دَریـابد
مصرعیزر و مصـرعی از دُرّ

تهی از دعوی و ز مـعنی پُـر

(نظامی، 1388: 188)

لازم به ذکر است، ضمن این رساله که در نقد مثنوی هفتپیکر به رشتهی تحریردرآمده است، لفظ حکمت در جایجای متن به منظور تببین معرفت و بینش عمیق مولّف، ضمن واکاوی رموز موجود استفاده شده است.

فصلسوّم
شرح احوال و اندیشهها وآثارحکیم نظامیگنجهای

3. احوال و اندیشهها و آثار حکیم نظامیگنجهای
3-1. شرح حال
ابومحمّد الیاسبن یوسفبن مؤیّد، بزرگترین شاعر بزمسرای ایران و متعلّق به قرن ششم هجری میباشد (زنجانی، 1388: 10). نظامی تخلّص وی است که خود شخصاٌ، مکرّر از آن یاد کرده است (زنجانی، 1376: 2)؛
بنده نظامی که یکیگوی تست

در دو جهان خاک سرکوی تست

(نظامی، 1387: 169)
«تاریخ ولادت نظامی به تحقیق معلوم نیست و در هیچیک از تذکرهها ذکر نشده، ریپکا 3و برتلس4، تذکرهنویسان مستشرق سال تولّد او را 535 هـ، موافق 1141- 1140م نوشتهاند. باخر5 نیز همین سال را پذیرفته است» (معین، 1384: 11). دکتر زنجانی، تاریخ ولادت حکیم را با عنایت به واقعهی زلزلهی گنجه مورّخ534هـ، و اشارت حکیم به رخداد فوقالذّکر در مثنوی اقبالنامه مطابق برسال 520 هـ. بیان می کند (زنجانی، 1387: 12).
دکتر دستگردی جهت تعیین تاریخ ولادت حکیم به تاریخ سرایش مثنوی مخزنالاسرار استناد میکند: «به تحقیق نمیتوان تاریخ ولادت وی را معیّن کرد ولی از ابیات مخزنالاسرار و سایر نامهها چنین استخراج میشود که ولادت وی در یکی از سالهای 533 تا 540 هـ اتّفاق افتاده و از این سنوات خارج نیست زیرا مخزنالاسرار را در سال 570 آغاز کرده است» (دستگردی، 1317: 568).
حائز ذکر است که استناد دکتر دستگردی براین اساس که مخزنالاسرار اوّلین سرودهی حکیم بوده و طی سالهای جوانی وی به نظم کشیده شده است میباشد.
تاریخ وفات حکیم نظامی نیز براساس گمانهزنیها میباشد از آنجمله برتلس و ریپکا سال 599هـ مطابق با 1202م را سال وفات نظامی قید نمودهاند.
دکتر زنجانی با توجّه به اشارات حکیم نظامی به ازدواج نصرةالدّین ابوبکرمحمّد پهلوان، از ممدوحان مشارالیه که در سال 602هـ رخ داده است تاریخ وفات حکیم را بعد از سال 602 و احتمالاً در سال 603هـ و در سن هشتاد و یک سالگی قید میکند (زنجانی، 1387: 14).
محلّ ولادت حکیم نظامی، شهر گنجه است و وی در آثار خویش بدان اشاره نموده است:
گنجه گـره کرده گـریبان مـن

بـیگـرهی گـنج عــراق آن مـن

(نظامی، 1387: 436)
در مورد اصالت وی نیز اختلاف نظر است از آنجمله هدایت در مجمعالفصحا و ایضاً در ریاضالعارفین وی را اهل تفرش قم و عبدالغنی صاحب میخانه وی را منسوب به فراهان قم می داند (زنجانی، 1387: 9). امّا به اعتقاد دکتر دستگردی، حکیم عراقیالاصل می باشد: «برای اثبات این مطلب که آیا زادبوم نظامی همان شهر گنجه است یا آنکه در عراق متولّد شده و در زمان کودکی با پدر به گنجه رفته دلیلی در اشعارش نیست و فقط بعضی از تذکرهنویسان مینگارند که در گنجه متولّد شده، ولی عراقیالاصل بودن وی مسلّم است بدین دلیل که در همهجا عراق را ستایش میکند و همواره به دیدار عراق و مسافرت بدین صوب اظهار شوق کرده است» (دستگردی، 1317: 563).
عراقیوار بانگ از چرخ بگذاشت

به آهنگ عراق این بانگ برداشت

(نظامی، 1386: 429)
عـراق دلافــروز بــاد ارجـمـند

که آوازهی فـضل از او شد بلـند

(نظامی، 1388: 42)
آنچه مسلّم است اقامتگاه وی در تمام طول عمر شهر گنجه بوده است و از اینرو محلّ وفات و خاکسپاری مشارالیه نیز در شهر گنجه میباشد. «قبر نظامی دارای بقعه و گنبد بسیار عالی و زیارتگاه عارف و عامی بوده و بقعه و گنبد وی تا زمانی که گنجه بهدست ایرانیان بوده برقرار و همواره مرمّت و نگاهداری میگشته است ولی پس از آنکه گنجه بهدست روسها افتاد، کمکم خرابی در بقعهی وی راه یافته است» (دستگردی، 1317: 572).
به لحاظ اعتقادات مذهبی، حکیم مسلمان اهل تسنّن و در اصول عقاید پیرو اشاعره میباشد (زنجانی، 1387: 186). همچنین حکیم نظامی علاوه بر سخنوری و بلاغت در علوم طبیعی، الهیّات، ریاضیات و نجوم و طب نیز صاحبرای بوده است وی شخصاً به حکمت و دانش خویش در جایجای منظومههایش اشاره میفرماید از آنجمله است:
مــنم دانـسته در پـرگـار عـــالم

به تصریف و به نحواسـرار عالم
همـه رنج فلک جدول به جـدول

به اسطرلاب حکمت کردهام حل

(نظامی، 1383: 346)
3-2. آثار حکیم نظامی
آثار حکیم به ترتیب تألیف عبارتند از:
3-2-1. مخزنالاسرار
شامل 2288 بیت است و در بحر سریع مطوی موقوف یا مکشوف:
مفتعلن مفتعلن فاعلان(فاعلن)
سروده شده است این منظومه را به نام ملک فخرالدّین بهرامشاهبنداودبناسحاق مسجّل نموده است (زنجانی، 1387: 24).
3-2-2. خسرو وشیرین
«بیش از 6500 بیت است در بحر هزج مسدّس مقصور:
مفاعیلن مفاعیلن مفاعیل
سروده شده و به نام طغرلبنارسلان سلجوقی و اتابک اعظم شمسالدّین محمد جهان پهلوان بنایلدگز و قزل ارسلانبنایلدگز آغاز و به نام طغرل و قزل ارسلان پایان مییابد» (معین، 1384: 32).
3-2-3. لیلی و مجنون
شامل چهار هزار و پانصد بیت (همان: 32) و به قولی چهارهزار و صد و سی بیت (زنجانی، 1387: 35) و در بحر هزج مسدّس اخرب مقبوض محذوف:
مفعول مفاعلن فعولن
سروده شده این منظومه به نام شروانشاه جلالالدّین ابوالمظفر اخستان بنمنوچهر سرائیده گشته است ( همان: 32).
3-2-4. هفتپیکر
هفتپیکریا بهرامنامه چهارمین مثنوی حکیم به لحاظ ترتیب سرایش میباشد. دکتردستگردی در ستایش این اثرماندگار چنین میفرماید: «کتاب هفتپیکراز هر جهت آراسته و پیراسته و مشتمل بر هفت افسانهی بکر و مقدّمه و نتیجههای بیسابقه و گرانبها، و به عقیدهی بسیاری از دانشمندان هفتپیکر سرآمد تمام دفاتر ششگانهی نظامی است» (دستگردی، 1363: 44).
«بهرامنامه یا هفتگنبد قریب 5130 بیت و در بحر خفیف مسدّس مخبون مقطوع است:
فاعلاتن مفاعلن فعلن
به نام سلطان علاءالدّین کرپ ارسلان اقسنقری حاکم مراغه سروده شده است» (معین، 1384: 33). سنایی غزنوی پیش ازنظامی نامهای به نام حدیقه پرداخته که تقریباً ده هزار بیت است و در واقع مخترع این بحر برای مثنوی هموست. شاعران ناموری، از جمله امیرخسرو و خواجو و جامی و هاتف نیز پس از نظامی از بحر فوقالذّکر در سرایش آثارخویش بهره جستهاند (دستگردی، 1363: 44).
3-2-5. اسکندرنامه
این منظومه جمعاً حدود 10500 بیت دارد در بحر متقارب مثمّن مقصور:
فعولن فعولن فعولن فعول
و خود شامل دو بخش الف) شرفنامه، ب) اقبالنامه یا خردنامه است (معین، 1384: 33).
مجموعهی فوق تحتعنوان خمسه یا پنجگنج نظامی شهرت دارد. دکتر وحید دستگردی با علاوه نمودن دیوان قصاید و غزلیّات حکیم به مجموعهی فوقالذّکر و تفکیک اقبالنامه و شرفنامه، سبعهی نظامی را جایگزین خمسهی حکیم مینماید (دستگردی، 1317: 574).
3-2-6. دیوان اشعار
«حکیم دیوان شامل قصاید، غزلیّات، قطعات و رباعیّات داشته که قسمتی از آن از میان رفته و اشعار دیگر شاعران که نظامی یا نظام تخلّص داشتهاند مانند نظامی تبریزی، نظام استرآبادی و نظامیهای عصر صفوی با اشعار او خلط شده است. نسخههای خطّی دیوان منسوب به نظامی در کتابخانههای منچستر، اکسفورد، کلکته و رامپور موجود است» (زنجانی، 1387: 55).

3-3. شعر حکیم نظامی
«نظامی آثار شاعران پیش رادیده و فایده برده و متأثًر شده است. نشانههای زیاد از این تاثیر در مثنویهای او دیده میشود که در لباس جدید زیباتر و محکمتر و عمیقتر از آنچه دیگران را بوده درآورده است، از اشعار فخرالدّیناسعدگرگانی، فردوسی، منوچهری، سنایی، فرّخی و خیّام متأثًر شده است و نشانههای این تأثیر در خمسه نمایان است» (نظامی، 1388: 13). همچنین آثار حکیم نظامی الهام بخش شاعران و اندیشمندان نامآور سدههای بعدی از جمله عطّار، حافظ، سعدی، ظهیرفاریابی، صائب و مولانا میگردد. بهعنوان مثال مولانا داستانهای شاه و کنیزک و رقابت هنری میان رومیان و چینیان و رهایی طوطی از قفس را با الهام از آثار مشارالیه بازسازی کرد (همان: 12). «اشعار نظامی از تعریف و تمجیدهای تملّقی و چاپلوسی عاری است و هیچگاه به طمع جیفهی دنیوی خود را آلوده نساخته و مانند اغلب شعرا عمر خود را به مدیحهسرایی سلاطین و اغنیا صرف نکرده است» (دستگردی، 1317: 575).
همچنین به اعتقاد دکتر زنجانی، حکیم شاعری را از مصطبه آزاد و صومعهبنیاد کرده و مراد آن است که شعر را به خدمت معرفت نفس و معرفت خالق درآورده است (زنجانی، 1388: 9).
قلم مهذّب و عفیف حکیم مورد اقبال بسیاری از منتقدین و از آنجمله دکتر دستگردی قرار گرفته است: «نظامی در خسرو و شیرین و لیلی و مجنون عشق و عفّت را به سرحدّ کمال تعریف و توصیف، ترویج کرده است» (دستگردی، 1318: 153). ایضاً: نظامی متخلّق به اخلاق اسلامی بوده و زبانی پاک و فرهیخته داشته است. باتسلّط کامل بر سخن و واژگان حتّی از خصوصیترین روابط بی آنکه پردهدری کند و یا زبان را به زشتی بیالاید، سخن گفته است (شعبانزاده، 1388: 74).
3-4. سبک حکیم
«نظامی در لفظ و معنی و موضوع مبتکر است و طراوت و تازگی در کلام او موج میزند و همین سبک تازه سبب شده که او را مطرّزی بنامند» (نظامی، 1388: 10). در اینجا تنها به چند مورد از ویژگیهای سبک انشاء حکیم اشاره میکنیم:
3-4-1. قرار دادن ترکیبی تازه بهجای یک واژه:
مانند: درِخنده به جای دهان و لب
زان نکـنم بـا تـو درخـنـده بـاز

تــا ز زبـان بـرنـپـرد مـرغ راز

(زنجانی، 1387: 418)
3-4-2. ترکیبی را به جای ترکیب دیگر بهکار میبرد:
مانند: دردبرچین به جای غمگسار
مــهــربان داشــتـم نـوآیـیـنی

چـیـنی بـلکـه دردبــرچـیـنی

(نظامی، 1388: 177)
3-4-3. ترکیبات جدید با پسوندِ “گاه و گه”:
مانند: ساحلگاه، عنوانگاه، دولتگاه، بیغولهگاه و… (زنجانی، 1387: 125, 130, 135).
3-5. عرفان حکیم نظامی
«دولتشاه در تذکرهی خود و آذر در آتشکده و شبلّی نعمان در شعرالعجم و برتلس او را مرید اخی فرجی زنجانی نوشتهاند، ولی این مدّعا ثابت نیست. همچنین کراماتی که بدو نسبت دادهاند، اغراقآمیز است. مع هذا شکّی نیست که نظامی از اصول عرفان آگاه بوده و عملاً نیز طریق زهد و تصوّف میسپرده است» (معین، 1384: 21). ایضاً: «نظامی در مخزنالاسرار که معرّف جنبهی عرفانی و اخلاقی شاعر است، شخصیّت خود را نشان داده است. مبنای این کتاب بر رازهایی چند است و همین رازهاست که جنبهی عرفانی بدان داده است. توجّه تامّ نظامی در این منظومه بر دل است که همهی عارفان آنرا مجلای حقیقت میدانند» (همان: 29).
دکتر دستگردی نیز در باب معرفت و عرفان حکیم نظامی چنین میگوید: «آنچه از اشعارش استنباط میشود این است که مراتب و مقامات باطنی و قلبی را طی کرده و به ریاضت نفس را رام ساخته و به قوّهی ریاضت صاحب همّت و به اصطلاح امروز دارای مانیتیسم بوده. سیر و سلوک وی در آغاز عنفوان

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با کلمات کلیدی پورنامداریان، نمادپردازی، رمز و نماد، معرفت نفس Next Entries پایان نامه با کلمات کلیدی صراط مستقیم، انسان کامل، مرکز عالم، عقل و جان