پایان نامه با کلمات کلیدی اوزون حسن، آق قویونلو، دولت صفوی

دانلود پایان نامه ارشد

کرد.

الف: اوضاع کشور ایران قبل از دولت صفویه
پس از شکست سلسله ساسانی از سپاه اسلام (عربها) در سال 426 ه.ق (اواسط قرن هفتم میلادی)، این امپراطوری مضمحل شد واز هم پاشید3 ودین زرتشت بر انداخته شد.4 از این زمان تا 200 سال بعد حکومت ایران در سیطره خلفای عباسی بود. ولی پس از این دویست سال، حکومت خلفا توسط لشکریان مغول وتاتار سرنگون شد وایران را تا حد یکی از ولایات تابعه حکومت خلفا پایین آوردند.5 در طول این مدت ایرانیان، اسلام آوردند ولی باز هم در فکر کسب قدرتی سیاسی واجتماعی برای خود بودند، چون خود را زیر سلطه وستم طبقاتی ونژادیی می دیدند که بدتر از زمان ساسانیان بود،6 لذا قیام های مستقل یا نیمه مستقل وفردی یا گروهی، از نژاد ایرانی یا غیر ایرانی روی کار آمدند واز حکومتهای با نژاد ایرانی می توان به سلسله صفاریان، سامانیان، طاهریان (اولین سلسله کوچک ایرانی)، آق قویونلوها وقراقویونلوها وآل بویه اشاره کرد که البته آل بویه فقط بر بخشی از ایران قدیم تسلط داشت. واز سلسله های با نژاد غیر ایرانی هم باید سلجوقیان وخوارزمشاهیان، مغولها وتیموریان را نام برد.7
اما بالاخره دولت صفویه پس از 9 قرن یا نهصد سال که ایران از وحدت سیاسی وملی محروم بود روی کار آمد.8 این در حالی بود که دولت آق قویونلوها – که آخرین دولت ایرانی قبل از صفویان بود – منقرض شده بود ودولت عثمانی در حال گسترش قدرتش بود. حکومت عثمانی، مسلمان وسنی مذهب وحامی حرمین شریفین وقدرتمند ودارای قلمرویی وسیع بود. لذا منعی نداشت که حتی بر ایران هم سلطه یابد، چرا که حکومت یک دولت قوی بزرگ اسلامی بهتر بود از حکام قبیله ای وحکومت های خرد که این حکومتهای خرد هدفی جز مال ومقام نداشتند. اما درست در همین موقع بود که دولت قدرتمند صفویه با ظهورش همه این شایدها واما واگرها وگمانه زنی ها را بر هم زد. چون حکومتی بود که دارای آرمان های دینی ومذهبی بود وبا آرمانهای دینی واسلامی مردم ایران همسویی داشت واز طرفی از بغض مردم ایران نسبت به خلفا به خاطر عدم رعایت عدالت و… بهره فراوانی برد واز همه مهمتر داعیه حب خاندان علی وتشیع را که در جبهه مظلومیت وطلب حق بودند، داشتند.9
صفویان از ایران ملتی دوباره ساختند تا حدی که در زمان حکومت شاه عباس کبیر، مرزهای ایران با مرزهای امپراطوری قدر ساسانی قبل از اسلام برابر شد وپایتخت صفویه از قزوین به اصفهان منتقل شد واین شهر ترقی زیادی کرد وتجار وبازرگانان از سرزمین های دور به آنجا آمدند وروابط سیاسی تجاری ایران نه تنها با هندوستان وماوراء النهر وترکیه بلکه با همه کشورهای اروپایی از روسیه گرفته تا اسپانیا وپرتغال بر قرار شد.10
پیدایش دولت صفوی در آغاز سده شانزدهم میلادی در ایران نه تنها برای این کشور وهمسایگان بلکه به طور کلی برای اروپا رویدادی تاریخی ومهم بود. این رویداد نه تنها نشانه برقراری نظام سلطنتی در ایران وتجدید حیات ملیت ایرانی است که بیش از هشت قرن ونیم چون آفتابی در کسوف بود، بلکه نشانه ورود ایران در جمع ملل ومنشأ روابط سیاسی است که هنوز هم تا حد قابل ملاحظه ای پایدار است.11
ب: حکومت های قبل از دولت صفویه
از بین دول قبل تشکیل سلسله صفویه باید به قراقویونلوها وآق قویونلوها اشاره کرد. حکومت قراقویونلوها شروع سلسله ترکمانان می باشد که پایه گذار آن قرایوسف بوده است. وقتی تیمور به آذربایجان حمله کرد قرایوسف که همراه ودر خدمت سلطان احمد جلایر بود به مصر فرار کرد وپس از مرگ تیمور دوباره به آذربایجان بازگشت. قرایوسف توانست بر میرزا ابوبکر ومیرانشاه که از نوادگان تیمور بودند پیروز شده وآذربایجان را تصرف کند وسپس با شکست دادن سلطان احمد جلایر تمام قلمرو جلایریان را تحت سلطه خود در آورد. پس از قرایوسف، میرزا اسکندر ومیرزا حسنعلی میرزا جهانشاه به حکومت رسیدند.
میرزا جهانشاه فرزند قرایوسف وقتی در جنگ با آق قویونلوها کشته شد، اوزون حسن آق قویونلو به آذربایجان حمله کرد وتبریز را تصرف کرد وبا ایجاد تزلزل در حکومت قراقویونلوها تمام قلمروشان بدست آق قویولونها افتاد وبه تصرف اوزن حسن در آمد. در این هنگام دشمن قراقویونلوها تیموریان در شرق وآق قویونلوها در غرب بودند وتمام دوران این سلسله به جنگ با تیموریان سپری شد.12
آخرین دولت ایرانی قبل از حکومت صفویه، دولت آق قویونلوها می باشد. در این حکومت ابتدا عثمان بیگ به قدرت رسید. او در جنگ با فرزند قرا یوسف در سال 838 کشته شد وپس از او علی بیگ به حکومت رسید که او هم در سال 844 در گذشت وپس از او فرزندش جهانگیر رهبر آق قویونلوها شد وتوانست با کمک برادرش اوزون حسن بر اختلافات داخلی غلبه کند. پس از این جریان برادرش حسن تبدیل به رقیبی برای او شد واوزون حسن در سالی که قسطنطنیه به دست ترکان عثمانی در سال 857 فتح شد، برادرش را از دیار بکر بیرون کرد وخودش به جای او نشست.13
اوزون حسن پس از شکست قراقویونلوها تبریز را پایتخت خود قرار داد وبا بقایای تیموریان مثل ابوسعید گورکانی وسلطان محمد دوم (فاتح قسطنطنیه) در افتاد وپیروز شد. او با امپراطوری عثمانی هم جنگید وابتدا ترکان عثمانی را شکست داد ولی در مرحله بعد اوزون حسن شکست خورد. واین شکست در نهایت منجر به ضعف وسستی آق قویونلوها شد.14
وقتی اوزون حسن برادرش را از دیار بکر بیرون کرد، در همین سال یعنی سال 861، شیخ جنید، جد شاه اسماعیل صفوی به دلایلی که بعدا خواهد آمد، به مدت سه سال نزد اوزون حسن روزگار می گذراند وبا خواهر اوزون حسن ازدواج کرد. در این مدت شیخ جنید با تعداد زیادی از هوادارانش رابطه برقرار کرد وچون برای او احترام زیادی قائل بودند، این احترام راه را برای پیوستن توده صوفی هوادار را به وی فراهم کرد. از طرفی اوزون حسن با پادشاه طرابوزان روابط خوبی داشت وقرار بود که اگر سلطان محمد فاتح به طرابوزان حمله کند اوزون حسن به پادشاه طرابوزان کمک کند ودر عوض خواهر پادشاه طرابوزان را که کاترینا نام داشت به زنی بگیرد. دختر این زن یعنی کاترینا بعدها همسر حیدر (پدر جنید) ومادر شاه اسماعیل شد.
پس از اوزون حسن پسرش سلطان خلیل که شایستگی حکومت را نداشت به قدرت رسید. وبرادرش یعقوب را به امارت دیار بکر فرستاد. پس از مدتی یعقوب علیه برادرش خلیل در خوی شورید ودر این درگیری خلیل شکست خورد وحکومت آق قویونلوها به دست یعقوب افتاد. او در دوران حکومتش با دشواریهای زیادی از جمله شورش شیخ حیدر صفوی (که بعدها سرکوب شد) روبرو بود. پس از یعقوب فرزندش بایسنقر جانشین شد وپس از او برادرزاده اش رستم، فرزند مقصود بن اوزون حسن به حکومت رسید وبایسنقر فرار کرد.
پس از رستم بین آق قویونلوها بر سر انتخاب پادشاه اختلاف افتاد که در نهایت دو نفر با نامهای سلطان مراد فرزند یعقوب والوند بیک فرزند یوسف بن اوزون حسن پیروز شدند، که هر دوی اینها توسط شاه اسماعیل صفوی شکست خوردند وآذربایجان به تصرف شاه اسماعیل صفوی درآمد.15 ودولت صفویه توانست در ایران یک وحدت سیاسی ایجاد کند وبه پراکندگی وناهماهنگی وناموزونی در اوضاع آشفته اجتماعی ومذهبی ایران خاتمه دهد.16
ج: زمینه های صوفی گری صفویه
در مورد دولتهای قبل از سلسله صفویه، علاوه بر آق قویونلوها وقراقویونلوها، باید به دولت مغولان نیز اشاره کرد واین مطلب از آن جهت قابل ذکر است که باید پیدایش وظهور صوفی گری صفویه را در قرن هفتم ودر حکومت مغولان جستجو کرد.
حملات مغول به ایران وبه جا گذاشتن خرابیها وقتل وغارت های فراوان وهراس انگیز ولشکرکشی های متعدد مغولان وزیر فشار شدید قرار دادن مردم ایران باعث شده بود که همیشه هاله ای از ترس واضطراب در وجود ایرانیان سایه افکنده باشد وایران به کشوری دل مرده ومایوس وفقیر که شوق کار کردن وبهتر زیستن نداشت، تبدیل شده بود ومردم ایران در طول 292 سال تحمل این سختی ها یعنی از سال 615 (حمله چنگیز) تا سال 907 (پادشاهی شاه اسماعیل) برای رهایی از ظلم ها وبدبختی ها وفقر وبیچارگی ها، تلاشهای زیادی کردند. به دنبال این رنجها واقدامات، آنها برای رهایی خود (قرن هفتم) به مذهب روی آوردند وچون آن را به تنهایی برای رسیدن به آرزوهای خود کافی نمی دیدند، با توجه به شرایط ناشی از حملات مغول، تصوف را نیز به کمک گرفتند وگروه گروه به آن پیوستند ومذهب وتصوف دو نیروی قدرتمند زمان، پناهگاه احساسات ایرانیان در دفاع از میهن ومبارزه با بیگانگان شد.
به عبارتی پس از ویرانی های مغول که بسیار وسیع بود، مردم غم زده ودرهم کوفته ایران به سوی پذیرش اندیشه های تصوف کشانده شدند وحکومت تیموریان که پس از مغولان روی کار آمد واعمال مغولان را تکرار کرد، در تقویت اندیشه های صوفی گری در بین ایرانیان وگرایششان به سوی تصوف کمک شایانی کرد.
صوفیان با گفته های خود دردهای زیاد مردم را تسکین می دادند وروان آشفته شان را درمان می کردند. به این ترتیب فرقه های گوناگون صوفی گری تشکیل شد وصوفیگری حرکت اجتماعی پر آوازه زمان شد. بین مشایخ صوفیه در خانقاه ومریدان ارتباط برقرار بود ومریدان برای شیخ خود بسیار احترام قائل ومطیع محض اوامر او بودند ودر هر منطقه یک خلیفه وجود داشت که رابط بین مرشد (شیخ) ومریدان او بود. از بین این مشایخ وخانقاهها، شیخ صفی الدین اردبیلی وخانقاهش در قرن هفتم از موقعیت ویژه ای برخوردار بود ونقش مهمی در تقویت جنبش اجتماعی ایران که همان صوفی گری بود، داشت.17
2: بنیانگذاران دولت صفوی
پس از پرداختن به حکومتها ووضعیت ایران قبل از صفویه باید به زمینه سازان وبینان گذاران اولیه این حکومت اشاره کنیم.
الف: شیخ صفی وفرزندانش
نسب سلسله صفویه به شیخ صفی الدین اردبیلی بر می گردد. او در طریقتش به شیخ زاهد گیلانی ارادت خاصی داشت ووقتی شیخ زاهد در سال 700 وفات کرد، شیخ صفی جانشین او شد. حضور شیخ صفی در خانقاه صوفیان به جای شیخ زاهد، همزمان با دوره پادشاهان مغول بود که آنها به او اعتقاد زیادی داشتند.18
شیخ صفی بنیان گذار فرقه صوفی صفوی19 واز بزرگترین رهبران صوفیه در دوران خودش بوده است وخانقاهش هم از مهم ترین وثروتمندترین وپر مریدترین خانقاههای عصر خود بوده است.
شیخ صفی از زمان ارغون خان ایلخانی در صحنه سیاست ظاهر شد وسلاطین مغول هم مخصوصا غازان خان ووزیرش خواجه رشید الدین به شیخ زاهد وشاگردانش شیخ صفی احترام زیادی می گذاشتند وروستای کلخوران در نزدیکی اردبیل که محل تولد شیخ صفی بود را وقف شیخ وخانقاهش کردند که البته او موقوفات دیگری هم داشت.
شیخ صفی در اوج اقتدار صوفیانه در سال 735 یعنی 170 سال قبل از تشکیل دولت صفوی20 ودر زمان حکومت ابو سعید خان پسر اولجایتو (سلطان محمد خدابنده) در گذشت21 وخانقاهش را به فرزندش سپرد واز این خانقاه، دولت صفوی ظهور کرد تا اینکه کم کم خانقاه شیخ صفی از حلقه تصوف خارج شد وبه دنبال سیاست رفت.22
در مورد مذهب شیخ صفی اقوال مختلفی است. حمد الله مستوفی در کتابش، نزهه القلوب که 5 سال پس از مرگ شیخ صفی نوشته است، می گوید:
اکثر مردم آذربایجان در آن زمان سنی شافعی واز مریدان شیخ صفی بوده اند23 وآن طور که از منابع بر می آید خود شیخ صفی هم سنی شافعی بوده است. البته طبق اقوال دیگری نیز بر می آید که شیخ صفی شیعه بوده ولی تقیه می کرده است وخود را سنی معرفی کرده است ویا اینکه گفته شده است شیخ صفی طبق چهار مذهب سنی عمل می کرده است ولی احکام هر یک را که به مذهب شیعه جعفری نزدیک تر بوده است به کار بسته است که البته مذهب سنی شافعی به شیعه نزدیک تر است. اما قول به سنی بودن او قوی تر است. چون اگر شیخ صفی سنی نبود شیخ زاهد دخترش را به عقد او در نمی آورد.24
ب: جانشیان (فرزندان) شیخ صفی
پس از در گذشت شیخ صفی در سال 735 پسرش صدر الدین به جای پدر نشست. ا توانست قدرت معنوی پدرش را حفظ کند ودر آرامگاه پدر بقعه ای ساخت که به مهم ترین پایگاه صفویه تبدیل شد.25
صدرالدین روش پدر را در تبلیغ طریقت صفوی وجلب توجه روستائیان وپیشه وران ادامه داد وبرای افزایش مریدان صفوی خلیفه هایی را به آناطولی (آسیای صغیر) وشا

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با کلمات کلیدی دولت صفوی، تاریخ ایران، علمای شیعه Next Entries پایان نامه با کلمات کلیدی مذهب شیعه، اوزون حسن، آق قویونلو