پایان نامه با کلمات کلیدی امام صادق، منابع معتبر، احکام شرعی

دانلود پایان نامه ارشد

آب چنانكه در قرآن مجيد است‏ «وَ أَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً طَهُوراً129» دوّم خاك، چنانكه در حديث نبوى است «و جعل لي الأرض مسجدا ترابها و طهورا130» پس چون عمّار پاک کننده اوّلی نیافت، به حكم «.. و ان لم تجدوا ماء فتيمّموا ..» به حکم اولی عمل کرد و در واقع تكليف او در آن حال (حال جنابت) تيمّم بوده است.
تا اينجا تمام مقدّمات استنباط، مرتّب و به جاست، از اينجا، استنباط از آن مقدّمات، شروع مى‏گردد به اين گونه كه استنباط حكم مجهول و تفريع آن بر اصول كليّه (دو مقدّمه ياد شده) به عمل مى‏آيد: نماز بايد ترك نشود، طهارت بايد تحصيل گردد، براى رفع حدث جنابت، كه تمام بدن از آن متأثر و به عوارضش آلوده گشته، پاک کننده اصلى و نخست كه آب است، موجود نيست پس بايد پاک کننده دوّم كه بدل آن است تحصيل شود و به جاى آب به كار رود و اگر آب مى‏بود، در اين حال بايد به تمام بدن مى‏رسيد، پس خاك هم كه بدل و جانشين آب شده است بايد مانند (مبدّل منه) بكار رود و تمام بدن آلوده شود.
پس عمّار با اين طرز تمهيد مقدّمه و استدلال، چنين تفّقه و استنباط كرده كه بايد در ميان خاك بغلتد و از این رو طبق استنباط خود عمل كرده است و این تمهید و استدلال، در مقام خوف و احتیاط از ترک حکم الله است.
گفتار دوّم: اصل احتیاط و اهل بیت
از نظر قرآن و روایات ، احتیاط در مقام عمل بسیار نیکو و سفارش شده است . و آن را موجب بیمه شدن انسان در مقابل گناه دانسته‌اند، زیرا کسی که محتمل الحرمة را ترک کند و محتمل الوجوب را عمل نماید، بسیار بعید است که چنین شخصی گرفتار انجام حرام بیّن و ترک واجب بیّن بشود .
روایات این موضوع ، به چند گروه تقسیم میشوند:
الف ) روایاتی که نهی از سخن بدون علم می کند
امام باقر (علیّه السّلام) میفرمایند: من دان اللّه بما لا يعلم فقد ضادّ اللّه، حيث أحلّ و حرّم في ما لا يعل؛131 هر کس خدا را به آنچه که نمیداند متّهم کند مسلّماً با خدا ضدیّت کرده به اینگونه که در چیزی که دلیل ندارد حلال و حرام جاری کند.
و همچنین در مورد حقّ مردم به خدا میفرماید: «حقّ اللّه على العباد: «أن يقولوا ما يعلمون و يكفّوا عمّا لا يعلمون»132؛ حقّ خدا بر مردمان چيست! فرمود اين كه هر آن چه دانند بگويند و از آنچه ندانند باز ايستند، چون چنين كنند حقّ خدا را به او پرداخته‏اند. (از علم خود مضايقه نكنند و ندانسته چيزى نگويند).
ابو جعفر باقر (علیه السّلام) گفت:
من أفتى‏ الناس‏ بغير علم‏ و لا هدى من اللّه. لعنته ملائكة الرحمة و ملائكة العذاب و لحقّه وزر من عمل بفتياه.133 ؛هر كس بدون فقه و دانش فتوا بدهد، فرشتگان رحمت و فرشتگان عذاب بر او نفرين مى‏كنند؛ و هر خطائى كه با اجازه او صورت بگيرد، وزر و وبال آن خطا دامن او را خواهد گرفت.
آن حضرت در جایی دیگر می فرماید: «کل مفت ضامن»134؛ یعنی مسئولیت فتوا به عهده فتوا دهنده است . اگر از روی برهان و دلیل و برهان شرعی باشد معذور است و گر نه مسئول خواهد بود.
اگر سخن گفتن بدون یقین و قطع این گونه مؤاخذه و باز خواست دارد، پر واضح است که فقیه در مواردی که منعی بر دستور به احتیاط نیست، رو به فتوای احتیاط در موضوعهایی که به حدّ علم و یقین نرسیده بنماید، به تعبیر دیگر فقیه تمام سعی و تلاش خود را در جهت استنباط و استخراج احکام شرعی از منابع معتبر می کند، امّا احتمال میدهد که شاید در واقع حکم خداوند چنین نباشد، به همین علّت دستور احتیاطی نیز صادر میکند.
ب) روایات دوری از شبهات
روایاتی موجود است، که وظیفه مکلّف را در صورت شک و احتمال دیگر عمل به احتیاط معرفی می‌کند، زیرا عمل به احتیاط موجب دوری از معصیت الاهی و انجام وظیفه میشود.
پیامبر اکرم (صلی الله علیّه وآله و سلّم) در مورد اموری که اختلاف در آن‌هاست و مشتبه شده دستور به توقّف و واگذاری امر به خدا و رسولش را داده است:
القطان عن إسماعيل بن محمّد بن أبي كثير القاضي عن علي بن إبراهيم عن السري بن عامر قال: صعد النعمان بن بشير على المنبر بالكوفة فحمد الله و أثنى عليه و قال سمعت رسول الله (صلی الله علیه و آله) يقول إن لكل ملك حمى و إن حمى الله حلّاله و حرامه و المشتبهات بين ذلك كما لو أن راعيا رعى إلى جانب الحمى لم تلبث غنمه أن تقع في وسطه فدعوا المشتبهات؛135 نعمان بن بشیر بر منبر کوفه رفت و پس از حمد و ثنای الاهی گفت که از رسول الله (صلی الله علیّه و آله وسلّم) شنیدم که فرمودند : برای هر پادشاهی چیزی است که ازآن دفاع می‌کند وآن چیز برای خدا حلال و حرامش است و امور مشتبه بین حلال و حرام است همان طورکه اگر چوپان گوسفندان را به سوی مکانی که ممنوع هست و برای گوسفندان خطر دارد هدایت کند گوسفندان ثابت در وسط خطر گاه نمیمانند پس مشتبهات را رها کنید( که مشتبهات همان مکان ممنون و خطرگاه است).
همچنین در مورد دوری از شک می‌فرماید: «ادع ما يريبك إلى ما لا يريبك.»136؛ آنچه که به آن شک داری رها کن و به طرف امری که شک نداری حرکت کن.

و همچنین امام صادق (علیه السّلام) از رسول خدا نقل میکنند:
الأمور ثلاثة أمر تبين لك رشده فاتبعه و أمر تبين لك غيه فاجتنبه و أمر اختلف فيه فرده إلى الله عز و جل الخبر؛137 شيخ صدوق در امالي خود از امام صادق (علیه السّلام) از پیامبر (صلی الله عله وآله وسلّم) نقل میکند که حضرت فرمودند :امور سه دسته میباشند : امری که درستی آن برای تو آشکار است پس از آن امر تبعیت کن؛ اموری که گمراهی آن آشکار است پس از آن دوری کن و امری که در آن اختلاف است (که آیا امری درستی است یا گمراه کننده) پس آن را به خدا وا گذار کن.
همچنین در حدیث دیگر در مورد اینکه شخص با ورع و متّقی بدون اینکه بداند به معصیت دچار می‌شود میفرماید:
الذي يتورّع‏ عن محارم اللّه، و يتجنّب‏ هؤلاء، و إذا لم يتّق الشبهات‏ وقع في الحرام و هو لا يعرفه‏؛138کسی است که از حرام های الاهی ورع میکند و از آنها اجتناب میورزدو اگر در شبهات تقوا نورزد در حرام واقع میشود در حالی که نمیداند…

‏وصیت امام علی (علیه السّلام) به امام حسن (علیه السّلام) در مورد شبهات:
أوصيك يا بني بالصلاة عند وقتها و الزكاة في أهلها عند محلّها و الصمت عند الشبهة الخبر؛ امام علی (علیه السّلام) در وصیّتش به امام حسن(علیه السّلام) میفرمایند : ای پسرم تو را به نماز در وقتاش و زکات دادن به اهلش و سکوت (و توقف) در شبهه وصیّت میکنم139
امام صادق(علیه السّلام) وقتی در مورد ورع، که اعلی درجه تقوا است، سخن مینماید؛ با ورع ترین مردم، را اهل احتیاط معرفی میکنند: «عن أبي شعيب‏ يرفعه إلى أبي عبد الله ع قال: أورع الناس من وقف عند الشبهة الخبر.»
امام صادق(علیه السّلام) فرمودند :با ورعترین مردم کسانی هستند که در هنگام شبهه توقّف می‌کنند.140
امام باقر (علیه السّلام) میفرمایند: و إن اشتبه الأمر عليكم فقفوا عنده و ردوه إلينا حتى نشرح لكم من ذلك ما شرح لنا؛141 اگر امر بر شما مشتبه شد باید در آن توقّف کنید و به ما رجوع کنید تا برای شما شرح دهیم.
ج) روایات ترغیب و دعوت به احتیاط
پر واضح است این قبیل روایات ، همگان ما را به احتیاط در عمل و فتوا فرا میخوانند و احتیاط را بزرگترین ارزشها به حساب می آورد .
صفات زاهد
رسول خدا (صلی الله علیّه و آله وسلّم) در مورد صفات زاهد میفرمایند:
با احتياط و به مقدار ضرورت سخن گويد همانطورى كه بخواهد از مردار گنديده استفاده كند.142
امام على (علیه السّلام) نیز در خطبهای میفرماید:
بر شماست، كه خدا را پرهيزگار باشيد و كوشش و احتياط را به كار بريد و بر اخلاص و صبر بپاييد، زيرا خدا با صابران است.‏143
من از سرّ احتياط دستورى به تو فرمودم و تو فرمانم نبردى، و با اصرار گفتمت كه اگر نصيحت نپذيرى درخواهى لغزيد.144
مولای متقیّان حضرت امیر (علیه السّلام) در وصیّت به فرزندش ایشان را از رفتن به راهی که در آن خوف گمراهی وجود داشته باشد نهی می‌نماید:
و أَمسك عن طرِيقٍ إِذا خفت ضلالته فإِن الكف عند حیره الضلالِ خیر من ركوبِ الأَهوال‏؛145 از راهی که از گمراهیش میترسی دوری کن ….
همچنین امام صادق (عليه السّلام) فرمود: كسى كه ثوابى را بر عملى بشنود و آن را بجا آورد، آن ثواب را ببرد اگر چه آن گونه كه به او رسيده است، نباشد. 146

محمّد بن مروان گويد: شنيدم امام باقر (عليه السّلام) ميفرمود:
كسى كه ثواب بر عملى از خدا به او برسد و آن عمل را به اميد آن ثواب انجام دهد، به او مي‌دهند، اگر چه حديث چنانچه به او رسيده نباشد.147
به مضمون اين دو روايت، روايات ديگرى هم وارد شده كه به حدّ استفاضه رسيده است، و مرحوم مجلسى برخى از آنها را در مرآت العقول ذكر ميكند. اين روايات به أخبار من بلغ معروف است و نتيجه و مضمون آنها به تسامح در ادّله سنن مشهور گشته است، و حاصل اين روايات اين است كه:
چنانچه مسلمانى بشنود يا در كتابى ببيند، كه اگر كسى مثلاً چنين نمازى را بخواند، چنان پاداشى در دنيا يا در آخرت به او داده مى‏شود، پس اگر او آن نماز را گزارد، خدا آن پاداش را به او ميدهد. اگر چه واقع و حقيقت چنان نباشد، و او آن گوينده و نویسنده كتاب دروغى جعل كرده و يا اشتباه كرده باشد، زيرا كرم و فضل خدا زياد است و به خود اجازه نميدهد، كه چون بنده‏اى به او حسن ظن پيدا كرد و اميدوار شد نااميدش كند، از اين رو فقهاء و دانشمندان اسلامى گفته‏اند، در باره مستحبات لازم نيست، كه هميشه دنبال خبرى صحيح و موثّق بگرديم، بلكه به اخبار ضعيف و مجهول در اين باره‌ ميتوان استناد كرد، بر خلاف واجبات و محرمّات كه جز با خبر صحيح و موثق ثابت نگردد. اخبار (من بلغ) را اصوليين در باب برائت و احتياط ذكر نموده و برخى از محدّثين هم در بيان و شرح اين احاديث تفاصيلى ميدهند و در مقدار دلالت و استفاده اصل استحباب از اين اخبار، اشكالات و جوابهایى ذكر نموده و نقض و ابرامهایى كرده‏اند، كه مناسب اين مختصر نيست.148
در نتیجه ارتباط میان این احادیث(من بلغ) با بحث احتیاط در این است که اینجا احتیاط به معنای خوف از نرسیدن به ثواب است نه خوف از افتادنِ در معصیت.
سفارش به احتیاط در حقوق
به ابو جعفر باقر (علیه السّلام) گفتم: كسى كه در پرداخت زكات كوتاهى كرده باشد و در هنگام مرگ، مقدار زكات را محاسبه كند و بپردازد، كفايت خواهد كرد؟ يا اينكه كفّاره هم دارد؟ ابو جعفر گفت: بلى كفايت خواهد كرد. من گفتم: اگر وصيّت كند كه قسمتى از ثلث اموالش را به فقرا بدهند، آيا در عوض زكات او محسوب خواهد شد؟ ابو جعفر گفت:بلى. پرداخت از ثلث، به حساب زكات او ثبت مى‏شود، زيرا كسى كه از باب زكات فريضه بدهكار است، پرداختى او را به حساب مستحبى نمى‏گذارند.
به ابو عبد الله صادق (علیه السّلام) گفتم: مقدار زيادى زكات فريضه بر عهده برادر مرحومم باقى است. آيا مى‏توانم بدهى او را بپردازم؟
ابو عبد الله گفت: چه گونه مقدار آن را مشخص مى‏كنى؟ من گفتم: احتياط مى‏كنم. ابو عبد الله گفت: آرى. اين كار را بكن. او را از گرفتارى عذاب رها خواهى ساخت.149
شكار دسته جمعى، سفره همگانى‏
علي بن السندي عن صفوان عن عبد الرحمن بن الحجاج قال: سألت أبا الحسن ع عن رجلين أصابا صيدا و هما محرمان الجزاء بينهما أم على كل واحد منهما جزاء فقال ع لا بل عليهما جميعا و يجزي كل واحد منهما الصيد فقلت إن بعض أصحابنا سألني عن ذلك فلم أدر ما عليه فقال إذا أصبتم مثل هذا فلم تدروا فعليكم بالاحتياط حتى تسألوا عنه فتعلموا.150

به ابو الحسن امام كاظم (علیه السّلام) گفتم: اگر دو نفر حاجى در حال احرام، با هم تيرى پرتاب كنند و حيوانى را شكار كنند، آيا جانفداى آن شكار، بين آن دو نفر تقسيم مى‏شود، يا هر كدامشان بايد يك‏ جانفدا تقديم كنند؟ ابو الحسن گفت: نه. هر يك به تنهائى جانفدا تقديم مى‏كند. من گفتم: برخى از شيعيان حكم اين مسأله را پرسيدند و من ندانستم پاسخ آن چيست؟ ابو الحسن گفت: اگر با چنين مسائلى برخورد كرديد و حكم آن را ندانستيد، بايد احتياط كنيد، تا آن هنگام كه از ما بپرسيد و تكليف خود را معلوم

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با کلمات کلیدی امام صادق Next Entries پایان نامه با کلمات کلیدی فیض کاشانی، علم الهدی، عام و خاص، امام صادق