پایان نامه با کلمات کلیدی آداب و رسوم، قهوه خانه ها، روایت شناسی

دانلود پایان نامه ارشد

غفاري”، ” زن نصارا و ابراهيم خليل” و . . . و ديگر اين كه تعزيه هاي قديم شرح و تفصيل يافتند و برخي از آنها كه ظرفيت داستاني و نمايشي بيشتر داشتند به صورت چهار يا پنج مجلس جداگانه درآمدند.مثلا تعزيه ” يوسف و زليخا” در آغاز فقط شرح داستان يوسف تا واقعه ي به چاه افتادن او بود، بعدها شرح رفتن آن حضرت به مصر و حوادث پس از آن نيز به تعزيه قديم افزوده شد. اين تعزيه در سه چهار مجلس جداگانه و به شكل يك مجموعه درآمد. هر يك از اين مجالس را جداگانه مي خواندند.
پ) افسانه ها و اساطير: تعزيه هايي كه موضوع آنها مجموعه اي از افسانه هاي تاريخي، مذهبي، ملي و گهگاه اسطوره اي است، مانند تعزيه ” شست بستن ديو” ” بثرالعلم” ” جابلقا و جابلسا” ” شاه شمس” ” ليلي و مجنون” ” منصور حلاج”
ت) اعتقادات و آداب و رسوم: موضوع اين تعزيه بيشتر براساس اعتقادات و باورها و آداب و رسوم مذهبي است. مانند: تعزيه ” قانياي فرنگ” ” عاق والدين” ” حوض كوثر” ” زوار غريب امام رضا” ” صحراي محشر” …

از نظر مضامين: تعزيه را از نظر مضامين نمايشي مي توان به سه دسته تقسيم كرد:
الف) تعزيه هاي غم انگيز: تعزيه هاي شهادت و تعزيه هايي كه وقايع غم انگيز را بيان مي كند، مانند: تعزيه “شهادت امام(ع)” ” شهادت مسلم” ” وفات حضرت زهرا”
ب) تعزيه هاي شادي بخش: تعزيه هاي كمابيش شاد و فرح انگيز يا طنزآميز و مضحك و انتقادي. مانند: ” عروسي حضرت زهرا” ” عروسي قريش” ” ابن ملجم” ” ماليات گرفتن جناب معين البكا” و بعضي تعزيه هاي خروج مختار.
پ) تعزيه هاي حماسي و عاشقانه و اخلاقي: مانند ” يوسف و زليخا” ” عاشق شدن دختر مصري به علي اكبر” ” شست بستن ديو” ” شيرافكن” ” مرد و نامرد” . . .
از نظر نوع يا ساختمان واقع: اين تعزيه ها را مي توان به دو دسته كلي تقسيم كرد:
الف) تعزيه هاي اصلي: تعزيه هايي است نسبتا مفصل كه از يك واقعه به صورت كامل به عنوان ” مجلس” ساخته شده است و مدت اجراي آن دو تا سه و گاهي تا پنج ساعت( مثلا تعزيه ” شهادت امام” در روز عاشورا) طول مي كشد. موضوع اين نوع تعزيه ها، در قديم منحصر به واقعه كربلا و تعزيه هاي شهادت بود. بعدها تعزيه هايي هم كه از قصه ها و داستانهاي حماسي و تاريخي و مذهبي ديگر ساختند كه در زمره تعزيه هاي اصلي درآمدند مانند تعزيه “يوسف و زليخا” ” جنگ خندق”
ب) تعزيه هاي فرعي يا گوشه: تعزيه هايي هستند مختصر و كوتاه مدت كه معمولا به تنهايي اجرا نمي شوند، بلكه با تعزيه هاي درخور خود تركيب و تلفيق مي شوند. مانند تعزيه” طفلان زينب” ” درويش كابلي” ” موسي و درويش بياباني”. اين تعزيه ها از لحاظ اجرا دو نوع اند: آنها كه درضمن تعزيه هاي اصلي اجرا مي شوند مانند:” طفلان زينب” و ” دويش كابلي” كه اولي را معمولا درضمن تعزيه” شهادت علي اكبر” و دومي را در ضمن تعزيه” شهادت امام” مي خوانند. دوم گوشه هايي كه مقدمه و پيش درآمد تعزيه هاي اصلي اند و آنها را در اصطلاح ” پيش مجلس” يا ” پيش واقعه ” مي نامند، مانند تعزيه ” موسي و درويش بياباني” كه پيش واقعه تعزيه ” شهادت امام” و ” تعزيه ” سليمان و بلقيس” كه پيش مجلس تعزيه” شهادت قاسم” است.
بعضي از گوشه ها كه به صورت پيش واقعه يا پيش مجلس تعزيه هاي اصلي اجرا مي شدند ؛ در پايان آنها بلافاصله صحنه تغيير مي كرد و صحنه تعزيه هاي اصلي پديد مي آمد؛ مثلا پس از تعزيه پيش مجلس” عروسي سليمان و بلقيس”، مجلس تعزيه “شهادت قاسم” برپا مي شد. اما بعضي گوشه ها كه خود به صورت تعزيه مستقل اجرا مي شدند، گهگاه درجريان تعزيه به تعزيه هاي اصلي گريز و گوشه مي زدند. اين گريز و گوشه زدن ها گاهي فقط جنبه اعلام و يادآوري داشتند( كه آن را جبرئيل يا سروش اعلام مي كند) ، ليكن گاهي صحنه كوتاهي از واقعه اصلي را نيز نشان مي دادند. مثلا در تعزيه “قربانی كردن اسماعيل( چند بار جبرئيل يا سروش اعلام مي كرد) ، ليكن گاهي صحنه كوتاهي از واقعه كربلا را يادآوري مي كرد، و در تعزيه مثلا”هابيل و قابيل” جبرئيل گوشه اي از صحنه كربلا”تعدادي نعش ساخته شده را به حضرت آدم نشان مي داد. در معدودي از گوشه ها كه به صورت يك مجلس تعزيه مستقل اجرا مي شد، ممكن بود در جريان تعزيه، تعزيه اصلي هم به صورت كوتاهي اجرا شود و دوباره تعزيه گوشه به جريان خود ادامه دهد. مثلا در تعزيه “بت پرست هندي” يا ” عباس هندو” ، تعزيه اصلي در واقع همين تعزيه است، اما در بعضي از نسخه هاي آن، در ضمن تعزيه، بخش كوتاهي از تعزيه “شهادت عباس” نيز اجرا مي شود، و دوباره به موضوع و روال اصلي خود باز مي گردد.

2-1-4 ویژگی های متون تعزیه
از آنجا که متون تعزیه در طول تاریخ اجرای آن به صورت مکتوب باقی مانده است و یک نمایش قراردادی است که قراردادها در بیشتر مجالس تعزیه به صورت مشترک وجود دارد ؛ تعزیه خوانان نیز سعی بر آن بوده اند، نسبت به این قراردادها مقید باشند زیرا ارتباطی که تماشاگران تعزیه با این قراردادها داشته اند از بین نرود . این نکته باعث شده است بیشتر مجالس تعزیه و حتی می توان گفت تمامی مجالس تعزیه دارای ویژگی های مشترکی باشند ونیز در پس شکل گیری تعزیه در میان فرهنگ شیعی ایران حامل خصوصیاتی شده است؛در این قسمت چند مورد از این ویژگی ها را نام برده و توضیح مختصری می دهیم.
شعر : مبناي گفت و گوي تعزيه بر شعر است. يعني متن آن از شعر ساخته و پرداخته شده است.
نقالي: نقالی هنري است كه طي آن نقال شعري يا داستاني را با همه وجود و با استفاده از همه استعداد و اعضا و اندام خود براي جمعي نقل مي كند.مي توان دو روش مشخص نقالي را در تعزيه تشخيص داد؛ بيان غمناك آوازي در دستگاه هاي معين موسيقي ايراني كه مظلوم خوان ها به كار مي برند و بازمانده نقالي مذهبي است و بيان غلوشده پر از طمطراق و تحرك و شكوه كه اشقيا به كار مي بردند و بازمانده ي نقالي حماسي است.( بيضايي،13 : 18)
سخنوري:سخنوري نوعي گفت و گوست كه در قهوه خانه ها ميان دو سخنور كه با شعر صورت مي پذيرد و در طي آن دقايقي در مدح اولياي دين بوجود مي آيد و فلسفه ي آن درابتدای شکل گیری رقابت ميان شيعه و سني بود.

از ميان برداشتن فاصله با تماشاگر: تعزیه خوانان در میان تعزیه؛ تماشاگران را مورد خطاب مستقیم قرار می دهند و نیز توضیحاتی را در میان مجلس برای آن ها شرح می دهند و نیز نقش خود را به آن ها معرفی می کنند و نسبت به این شبیه ای که هستند اعلام براعت می کنند مخصوصا شبیه خوان هایی که شبیه مخالف خوان ها را برعهده دارند. از دیگر سو تعزيه در ميان مردم خوانده مي شود. سكويي در وسط محوطه اي كه مي تواند تكيه، بازار، ميدان روستا يا شهر باشدو همه تعزيه خوانان روي صحنه اند. هر كسي به نوبت نقشش را ايفا مي كند سواي كساني كه نبايد پديدار باشند مثل “جعفر جني” فرشته” ” نكير و منكر يا قاصد كه به هنگام ايفاي نقش از گوشه اي وارد ميدان مي شوند.این از لحاظ اجرایی تعزیه بود و از دیگر سو

عزاداري: تعزيه در حاليكه جنبه غني نمايشي حيرت انگيزي را دارد كه سخت دلپسند زيبا و باشكوه است ، جنبه خاص خود را كه تعزيت داري بر مرگ عزيزان دين است كاملا حفظ مي كند و از همين روست كه دوستداران خاندان رسول هنگام تعزيه خواني چه اشكها كه نمي ريزند و چه بر سر و سينه ها كه نمي زنند و چه ناله ها كه نمي كنند.
ايمان و اخلاص: نويسندگان تعزيه ها عموما از امضا ذيل تعزيه هايي كه نوشته اند خودداري كرده اند. تعزيه خوانان نيز بيشتر به اجر معنوي و پاداش آخرت چشم دارند.
توجه به مسايل سياسي و اجتماعي زمان: در دوره صفويه تا زمان قاجاريه كه دولتهاي ايران و عثماني به اشكال مختلف رقابت مي كردند تعزيه خود وسيله اي براي مبارزه بود.
هماهنگي كامل بازي با متن: يعني حالت و روش و رفتار تعزيه خوان منطبق است با موردي كه در متن تعزيه جاريست. مثلا زماني كه مطلبي را بطرف بيان مي كنند از حركت دست و صورت نيز براي القاي بيشتر آن استفاده مي برند.
توجه دقيق به نكات روانشناسي: ايجاد صحنه ها ، داشتن صداي خوش ، دريافت نياز مردم و انعكاس و تجلي بروز آن ، لعنت و نفرين به معاندين ، احترام به اواد و ذريه رسول اكرم ، تمسخر مخالفين در تعزيه هاي شادي آور و بروز اخلاص و ايمان صميمانه.
از وسائل و امكانات مفيد و مؤثر تبليغاتي تشيع: در تعزيه هاي ايراني همه جا از تشيع از حقانيت علي(ع) از لعن كسانيكه حق علي(ع) را غصب كرده اند و از مظلوميت حسين سخن گفته اند درميان است.
پيوند با اسطوره هاي مذهبي و قصص قرآني: در متن تعزيه ها ، اسطوره هاي غني مذهبي از زندگي آدم گرفته تا حضرت آدم به صورت گوناگون مطرح اند. از قصص قرآن مجيد نيز در پرداخت اشعار و حوادث و تشابه سود جسته است و اين خود نيز از پيوند ديگري است ميان تعزيه و مردم.
مكتبي براي آموزش اصول و مباني ديني و اخلاقي و پرورش اتعداد و تاريخ مذهب: مكتبي بوده است كه براي بروز همه استعدادهاي ذوقي و هنري و نيز آموزش سمعي و بصري اصول مذهبي و اخلاقي و تاريخ مذهب.
نزديكي فوق العاده با زندگي توده مردم: حوادثي كه در تعزيه ها رخ مي دهند و آنچه در وراء آنها مي گذرد بي نهايت به زندگي توده مردم و گاه زندگي محروم طبقات شباهت دارند گوئي كه هرچه تعزيه مي گويد از زندگي آنهاست و براي آنها و به زبان آنهاست. همه نياز هاي اوليه بشري اعم از خوراك و پوشاك و لوازم زندگي و خانه و سير و سفر و جنگ و جدال در تعزيه ها وجود دارد. قهرمانانش به ساده ترين گونه اي زندگی می کنند و به ساده ترين وضعي نياز خود و احساس خود و شوق و ترس خود را ابراز مي دارند.
فروريختگي معيار مكان و زمان: از ويژگي هاي ديگر تعزيه ، فروريختگي معيار و مرز زمان و مكان و روشن بودن سرنوشت قهرمانان دربرابر بيننده است و نيز خودشان ، بيگانه با تسلسل تدريجي تاريخي و موقعيت زماني و مكاني ، چه در تعزيه كه همه قهرمانان به ويژه ناني كه از اولاد و احفاد و يا فدائيان پيامبر و ائمه هستند ، سرنوشت خودشان را مي دانند و نيك آگاهند كه كشته خواهند شد و باوجود اين بيمي ندارند. حوادث يكي بعد از ديگري رخ مي دهند و پيش بيني ها يكي بعد از ديگري روي مي دهند و هيچ كس از سرنوشت خود گريزي ندارد و جالب اين است كه در متن آن ، در عين حال باز مبارزه هست ، خدعه هست ، تلاش هست ، ستم هست و كوشش براي تغيير سرنوشت نيز وجود دارد ، سرنوشتي كه در مجموع حوادث هرگز تغيير نمي پذيرد و گوئي از ازل رقم خورده است. در تعزيه “وفات حضرت پيغمبر” با وجوديكه آن حضرت هنوز در قيد حيات است آينده نيز آشكار است.
زبان ويژه: تعزيه از زباني خاص برخوردار است. زباني بسيار ساده و عريان و درعين حال تند و مايه دار. در تعزيه مقصود هرگز اسير لفظ نمانده است. و زبان تعزيه آنقدر ساده و طبيعي و دور از تكلف است كه عامي ترين فرد آن را درمي يابد و ارتباط واقعي فيمابين خود و تعزيه از حيث محتوي و مايه و شيوه بيان احساس مي كند.
پيوند با اسطوره هاي تاريخي و فرهنگي ايران زمين: تعزيه چه از حيث بافت شعري و تشبيهات و استعارات و كنايات و چه از حيث تركيب مضامين و برخورد با حوادث و چه از حيث بيان مفاهيم و مسائل ، با بهره وري از اساطيري كه در كتبي چون شاهنامه فردوسي به آنها اشاره شده و يا در متون ادبي كهن و ساير دواوين شعرا به نحوي مطرح و بيان شده ، كم و بيش با تاريخ و فرهنگ ايران زمين پيوند دارد.
2-1-5 تعزيه با ساختار روايي
تعزیه یک نمایش روایی است که«متن های آن از نظر روایت شناسی ویژگی های بدیعی دارد که بررسی آن نظام منسجمی را در برابر ما قرار می دهد. هر متن، روایت ویژه خود را دارد که اگرچه سراسر آن را پوشش می دهد، اما در حقیقت روایتی فرعی به شمار می آید که هسته ی روایی کل تعزیه را به شیوه های گوناگون در برمی گیرد. به عبارت دیگر، متن و به تبعیت از آن اجرای تعزیه، به شیوه روایت در روایت، یا نمایش در نمایشدر دو سطح معنا پیدا می کند. روايت هاي فرعي وجه تئاتري و نمايشي و روايت پايه و اصلي وجه آييني تعزيه را بازگو مي كند. تماشاگر تعزيه به هسته روايي آگاهي كامل دارد و جزء به جزء آن را مي داند ، درصورتي كه رواي

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با کلمات کلیدی بهرام بیضایی، هنر عامیانه، دوره قاجار Next Entries پایان نامه با کلمات کلیدی امام حسین، امام حسین (ع)، ظلم و ستم