پایان نامه با واژگان کلیدی نقوش هندسی، هنر ایران، دوره اسلامی

دانلود پایان نامه ارشد

تاریخی فلزکوبی و یا ترصیع کاری به تمدنهای گذشته ایران بر میگردد. ابتدا توسط انواع سنگهای الوان با اسلوب جداکاری و یا میناکاری انجام شده است. مثلاً دسته کاردی برنزی را میتوان مشاهده نمود که با فن جداکاری از طلا تزئین شده است. این دسته توسط مفتولهای نازک طلا به طریق فن جدارکاری تشکیل حفره یا خانههایی را داده که توسط ((اکسید مس)) که ایجاد نوعی رنگ آبی لاجوردی را میکند، پر شده است. این نمونه نشان دهنده آن است که در هنگام کمبود سنگهای گرانبها و الوان به هر ترتیبی که بوده، هنرمندان سطح اشیاء فلزی خود را با انواع وسایل و تکنیک های مختلف تزئین نموده و آن را از یکنواختی و یک رنگی خارج میساختند. اسلوب فلزکوبی یا ترصیع کاری به این صورت است که ابتدا نقوش و طرحهایی را که میبایست مرصع شود، با قلم های فلزی نوک تیز نازک به روش کنده کاری حک میکردند تا شیارهای باریک گودی ایجاد گردد. بعدها با مفتول های فلز گرانبها را در شیارهای کندهکاری شده روی سطح بدنه ظرف قرارداده و سپس با چکش کاری آن را به خوبی جاسازی مینمودند، به نحوی که مفتول در سطح ظرف به طریقی قرار گیرد که هیچ گونه پستی و بلندی و ناهمواری ایجاد ننماید. البته در تمام مدت عملیات، فلز را با حرارت کوره گرم نگاه میدارند. منظور از ترصیع کاری به طور کلی ایجاد یک نوع تضاد در رنگهای و ایجاد سایه روشن است که هنرمند ایرانی همیشه در هنرها به دنبال آن بوده است. از ابداعات هنری دورهی صفوی مجموعه ظروفی است که از آلیاژ قلع و سرب، در سطحی استادانه برای دربار و درباریان ساخته شده اند. (فرد،حیدرآبادیان1388: 25،24)
3-2-5 سیاه قلم
سیاه قلم نیز با ماده ترکیبی سولفات سیاه ( مس + نقره + سرب ) انجام میگرفت. به این ترتیب که این فلزات با حرارت مناسب ذوب میشدند و سپس با گوگرد مخلوط گشته، ماده حاصله از آن به صورت پودر سیاهی بر قسمت های کنده کاری شده سطح فلز مورد استفاده قرار میگرفت. مجدداً فلزات حرارت داده میشد تا پودر به صورت مایع درآید و تمام نقاط را بپوشاند. این روش، سایه روشن بسیار زیبایی به اشیاء فلزی میبخشد. ( ابراهیمی 1385 : 57 )

3-2-6 میناکاری
عبارت است از استفاده اکسیدهای فلزات مختلف که تحت تاثیر حرارت؛ تولید رنگ های مختلف میکند و سپس توسط انواع املاح چسبنده با یکدیگر ترکیب گردیده و حالت چسبندگی پیدا میکند. نوع رنگ حاصله از عمل اکسیداسیون بستگی به میزان درجه حرارت و طول مدت حرارت دارد. این روش فنی از ابتدای اکتشاف تاکنون هیچ تغییری نکرده است. میناکاری در واقع نوعی لعابکاری فلزات است. ( توحیدی 1386 : 48 )
3-2-7 مشبک کاری
هر گاه قصد فلزکار این باشد که قسمتهایی از ظرفی که در دست ساخته است دارای قسمتهای مجوف و توخالی باشد، و یا به طور کلی اشیایی را که میبایست به صورت مشبک ساخته شوند مانند انواع عود سوزها، مجمرها، بخوردانها، پیهسوزها، شمعدانها، لزوماً سطح آن ها به طریق مشبک کاری ساخته شده است. (فرد، حیدرآبادیان1388: 27)
برداشتن فلز برای ایجاد حفرههایی در شیء است. در این شیوه قطعهی فلزی را در ظاهر به گونهای بصری، سبکتر و ظریفتر میسازد که این نکته میتواند امتیازی برای اشیای بزرگتر باشد. (وارد1384:35)
هنرمندان عصر صفوی، هنر مشبک سازی پولاد را دراین دوره به اوج کمال خود و به مرز شاهکارهای جهانی رساندند. صفحات سخت فولاد که مایهی کار فولاد سازان این زمان بود همانند صفحه کاغذ و قلم در دست خطاط و نقاش، فرم و انعطاف پذیر میشد. در الواح مشبک فولادی، طراحان همانند تذهیب کار و نقاش و خطاط، اثر خود را بر روی لولحه پولادین ترسیم میکرد تا به دلخواه خود مشبک و با نقوش لازم مزین و آراسته شوند. (فرد، حیدرآبادیان1388: 27،28)

شکل 3-1. چراغ روغنی، ارتفاع 145 سانتی متر مشبک
کاری شده، ایران قرن ششم هجری (توحیدی1386: 47)

شکل 3-2. فانوس، ارتفاع 5/30 سانتیمتر،
برنز مشبک کاری شده، ایران قرن 6 هجری (توحیدی1386: 47)

3-2-8 ملیله کاری
ملیلهکاری هنری ظریف و لطیف است که در آن اشیاء فلزی با مفتولها و یا تسمههای بسیار ریز و ظریف، در نقش و نگار زیبا و متنوع ساخته و یا تزئین میشود. نشاندن این مفتولها و تسمهها با جوشهای بسیار ریز، دقت فوق العاده لازم دارد و استادکاران این حرفه میبایست از مهارت زیادی برخوردار باشند. اوج این هنر در دوره صفوی است و شهرهای زنجان، اصفهان و یزد از مراکز مهم ملیلهکاری در گذشته و حال محسوب میشوند . معمولاً اشیایی که به طریق ملیلهکاری ساخته میشوند. عبارتند از: زینت آلاتی مثل گردن بند، دستبند، گیره، جعبههای جواهر، سینی و پایه های ظروف کوچک. ( توحیدی 1386 : 49 )
3-3 محتوای تزئینی فلزات اسلامی
لازمهی شناخت صحیح و واقعی طرحها، نقوش و علائمی که بر روی اشیاء فلزی دوره اسلامی ظاهر شدهاند. داشتن آگاهی و اطلاع کافی از فلسفه و ایدئولوژی اسلامی و نیز شناخت کافی از زمان و سیر تحول و ترقی فکری و عقیدتی و میزان رشد و پیشرفت علوم و فنون و صنایع اوضاع اجتماعی محیطی است که هنرمند در آن به هنرپردازی مشغول بوده است. (فرد،حیدرآبادیان1388: 29)
البته اینها تماماً وقتی میسر و ممکن میشود که باستان شناس از هنرفلزکاری ایران باستان که ریشههای اصلی این هنر را در دوره اسلامی تشکیل میدهد کاملاً مطلع بوده و بتواند تداوم نقوش سنتی را دراین دوره پی جویی نماید با رعایت این نکات در مواجهه با این اشکال و طرحهای بدیع و خلاقه متوجه خواهد شد که به چه نحو و چه طور مضامین روحانی و مذهبی و عرفانی و شاعرانه تاریخی اساطیری و یا نجومی و غیره همگی به صورت بس جذاب و خیره کننده در نهایت استادی، مهارت در دل سخت فلز قلمزنی شده و به یادگار در دل تاریخ به جا مانده است. بنابراین تزئین فلزاتی که هدف اصلی هنرمندان فلزکار بوده تنها به خاطر لذت چشم یا تفریح ذهن نبوده بلکه دارای مفهومی بس عمیق میباشد که هر یک به نوبه خود نیاز به تعبیر و تفسیر دارد، یعنی در واقع ستایش هنرمندان از خالق است که همانا زیباست و زیبایی را دوست دارد. (ابراهیمی1385: 58)
البته نحوه جایگزینی اشکال و نقوش و خطوط دراشیاء مشابه در هر دوره متفاوت بوده که با مقایسه اشیاء یک گروه از دوره های مختلف اسلامی و کمپوزیسیون و تلفیق اشکال با یکدیگر در هر دوره بنا بر سلیقه رایج هر عهد و زمان متفاوت بوده است ولی بهرحال غالباً سطوح ظروف توسط نوار یال حاشیه به چند قسمت تقسیم گشته و دایره وارها یا محرابی ها در داخل آنها واقع شدهاند.
3-4 نقوش تزئینی در هنرفلزکاری دوران اسلامی
در دوره ی اسلامی گونه های مختلف از نقوش تزئینی بر اشیاء و ظروف ساخته شده از فلز بکار میرفت که مهمترین این نقوش را میتوان به چند گروه عمده تقسیم نمود: (محمد حسن 1363: 257)
1- تزیینات نقوش هندسی
2- تزیینات نقوش انسانی
3- تزیینات نقوش گیاهی یا نباتی
4- تزیینات نقوش حیوانی و موجودات افسانهای
5- تزیینات کتیبههای تزئینی

3-4-1 تزئینات نقوش هندسی
استفاده از الگوی هندسی در تزئین اشیاء فلزی همچون سفالینه ها، سابقهای بس طولانی در هنر ایران زمین دارد. این نقوش هم در هنر فلزکاری قبل از اسلامی و هم بعد از آن یکی از مهمترین و اصلیترین عناصر تزئین میباشد. مهمترین ویژگی نقوش هندسی در تزئین اشیاء فلزی تنوع بیش از حد طرح ها و ترسیمات حاصل از این نقوش است. (توحیدی1386 : 51)
الگوهای هندسی از طرحهای بسیار ساده مثل چندین خط موازی گرفته تا طرحهای در هم پیچیده و تو در تو را شامل میشود. بسیاری از این نقوش در هم فرو رفته هندسی که یکنواختی سطح ظروف فلزی را کاملاً از بین بردهاند و دارای مفاهیم رمزی و سمبولیک خاصی هستند که در هنر اسلامی جایگاه ویژهای دارند. (افروغ 1389: 75)
طراحی این اشکال تو در توی هندسی به نظر بینند، بسیار مشکل میآید ولی هنرمندان چیره دست و خوش قریحه با کمک گرفتن از علم هندسه در ترسیم این نقش پیچیده کاملاً موفق بودهاند.
مهمترین نقوش در هم پیچیده هندسی از یک دایره اصلی و چند دایره و یک چند ضلعی فرعی به وجود میآید که این نقوش هندسی از یک سری اصول و قواعد هنری و ریاضیات فرعی نیز بهره میبرند و این اشکال قابلیت بزرگ و کوچک شدن و تکرار متقارن و گسترش یابنده را از داخل به خارج و برعکس را دارند. (همان: 73،75)
شکل دایره دارای معانی عرفانی خاصی نیز میباشد و باعث گشته تا طراحان خوش ذوق و باقریحه به نحو مطلوب از مزایای آن در ترسیم طرحهای شگفت انگیز خود استفاده برگیرند. دایره سمبل زمان که در حال حکومت است و یا اصل اعتقاد اسلامی عرفانی که آغاز حیات و زندگی از مبداء و خالقی شروع گشته، پس از مرگ باز به همان مبداء بازگشت داده میشود. ((انالله و انا الیه راجعون)) بنابراین نقش دایره را به عنوان وحدانیت خالق و مخلوق در اغلب طرح های هندسی خود به نمایش گذاشته اند. (فرد، حیدرابادیان 1388 : 32)
امتیازی که اشکال هندسی تزئینی ایرانی به اشکال هندسی که بر سایر روشها دارد این است که اینها متفق و متناسب و از حیث ترکیب مهم تر و متنوعتر است و شاید سبک اول کمتر از سبک دوم پیچیدگی و نقیصه داشته باشد و روی هم رفته اشکال هندسی ایرانی غالباً بر یک نوع تعمق و تفکر هندسی و ریاضی و پایه علمی بزرگی دلالت میکند که به مراتب از روحیه عالی و مکانیکی که در بعضی اشکال هندسی باختر مشاهده میشود بهتر و عالی تر است. اما باید دانست که این مزیت فقط در نمونههای زیبا و عالی اشکال هندسی ایرانی است و اما انواع عادی و نمونههایی که عاری از آن دقت است تفاوت چندانی میان آنهایی که راجع به ایران است و آنهایی که در کشورهای باختر اسلامی ساخته شده است . دیده نمیشود. (محمد حسین 1363 : 299)
در نیمه دوم قرن هشتم الگوهای هندسی جای خود را به فرم های مدالیون و نیم دایره میدهند. علیرغم مشترک بودن زبان الگوهای هندسی در هنر اسلامی یک تفاوت کلی بین الگوهای هندسی در کارهای فلزی و معماری وجود دارد و آن این که برعکس معماری در فلزکاری الگوهای هندسی دارای حد و حدود خاص و بستهای هستند. آنها معمولاً با طرحهای دیگر ترکیب شده اند بهندرت شکل تزئینی اصل را تشکیل میدهند. (توحیدی 1386 : 52)

شکل 3-3. نقوش هندسی (ghraphic.ir.www)
3-4-2 تزئینات نقوش گیاهی یا نباتی
ترسیم انواع گل و بوته و شاخههای در هم پیچیده که اغلب به صورت تجریدی و کمتر به شکل طبیعی نقش شدهاند در هنر ایران مفهومی بس عمیق تر از جلوه ظاهری آنها را داراست. (فردپور1390: 104)
درهنر ایران یک گیاه علاوه برداشتن اهمیت اقتصادی نقشی مناسب برای بیان جهان بینی اسلامی در چارچوب هنرهای تجسمی را داراست. ((گیاه رمزی است از تعالی و رشد ، نمادی از انسان که ریشه در خاک و سر به سوی آسمان دارد. انسان چون گیاه رابط و حلقه ی اتصالی است میان زمین (زندگی مادی) و آسمان (زندگی معنوی) واسلامی که میخواهد همواره این اتصال محکم باقی بماند)). (افروغ1389: 70)
اشکال بنیادین نقوش اسلیمی و ختایی که ریشه در هنر توانمند ساسانی دارند بر اساس نقوش گلدار گیاهی و حیوانی چون برگ ساده قلبی شکل، برگ نخل یا نخلچه، نقش بال و درخت زندگی متحول گشته و به تدریج با بهرهمندی از اصول هنری شرق مانند تکرار موزون و تقارن به اوج کمال خود رسیده اند)). (همان: 71)
اسلیمی دارای چارچوب استیلیزه آن و به نوع خاص هنرمند یا گروه قومی؛ اثر را با طبیعت آشتی میدهد، زیرا که سرزمین بیابانی و خشک نقش تزئینی باید نمودی از ثروت و بسیاری نعمت و سرسبزی در برابر دیدگان عیان سازد. ( بورکهارت 1365 : 72 )
هنرمندان ایران این اشکال نباتی را خوب فرا گرفته اند و موقعیت شایانی در آنها داشتهاند. به همین جهت است و قلم آن ها در کشیدن این اشکال نسبت به سایر موضوعات تزئینی اسلامی روانتر و مسلط تر بوده و توانسته اند آنها را خیلی شبیهتر از سایر موضوعات با اصل طبیعت خود بکشند، برای این که این مزیت از هنرمندی ایران ثابت شود کافی است در اشکال نباتی

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با واژگان کلیدی دوره اسلامی، دوره صفوی، دولت صفوی Next Entries پایان نامه با واژگان کلیدی دوره اسلامی، دوره سلجوقی، دوران اسلامی