پایان نامه با واژگان کلیدی موزه ملی، نسخه های خطی، غرب ایران

دانلود پایان نامه ارشد

میسازند.
برروی قندیل ها، نقوش مختلفی به چشم می خورد که معمولاً قلم زنی و کنده کاری شده و خطوطی به خط نسخ وثلث روی بعضی از آنها به چشم میخورد و در برخی نیز نام سازنده ویا واقف را دارند. قندیلها در اندازه های بزرگ، متوسط و کوچک ساخته میشدند؛ که البته نسبت به مکان مورد استفاده، اندازه آنها متفاوت بوده؛ مانند متن زیر: (( قندیل جهت شبهای ماه رمضان که بر مناره افروزند تا مردم اطراف و جوانب جهت سحری خوردن بدان استدلال کند و آن قندیل به عهده موذن باشد واز قندیلها بزرگ باشد)). جای قندیلها معمولاً در مساجد و فضای محراب و منبر بوده آن هم به دلیل محوریت و تقدسی که در این نقطه به مراتب بیشتر از قسمتهای دیگر مسجد حاکم است. گواه مدعای مانیز در این خصوص متکی بر این ادله است: (حاتمی 1385 : 52)
1- ابیات سروده شده در ارتباط با قندیل
2- آثار نگارگری

اما این که چرا قندیل در مساجد و محراب آویخته میشد و چرا این چراغدان از همان زمانها به صورت یک نقش بر سنگ محراب ها و سنگ قبرها ظاهر میشود را باید ریشه در فلسفه نور وروشنایی که بر گرفته از تفکری الهی و عرفانی است، دانست. مصداق بارز آن هم آیاتی از قرآن بخصوص آیه 35 سوره نور است. (که در پیشتر اشاراتی به آن شده است) که بر روی گردن تعداد زیادی از قندیلها نوشته شده است. (همان: 52)

4 – 8 شمعدانها
شمعدان لغتی است که معرب آن نیز شمعدان است و به صورت شمعدانات و شماعدین جمع میبندند. ظرفی که در آن شمع قرار گیرد، ظرفی که در آن چراغ را میگذارند، قندیل، کپهدان (اقرب الموارد) آنچه که درآن شمع نهند. (ناظم الاطباء) استوانهای کوتاه دیواره به قطر شمعی که برپایهای نصب باشد و بن شمع را در استوانه بلورین قرار دهند قرار دهند و آن را لاله نیز گویند. (لغت نامه دهخدا1349: 106) کلمه ((عربی)) و دان ((فارسی)) میباشد. (فرهنگ صبا1372: 661)
واژه ی شمعدان فقط به صورت محدودی در اشعار وآن هم برای ایجاد توازن شعری به کار گرفته شده اما از دیرباز، واژه ای متداول بوده است:
اشک نیاز ریخته چشم تو شمعوار
لاله در بزم چمن معتبر بر فروخت
امید هست که روشن بود بر او شب کور

درنور روضه نبوی شمعدان شده (خاقانی)
بهر شمعش نرگس از زر شمعدان میآورد (خاجه سلیمان)
که شمعدان زپیش بفرستاد (سعدی)

(لغت نامه دهخدا 1339: 601)
شمعدانهای سده سیزده/ هفت وچهارده/ هشت با اشعار بزمی در مورد شمع قلمزنی شده؛ درغرب ایران قطعات دیگری در شمعدان ها در اوایل سده ی چهاردهم/ هشتم ساخته شده که آن ها نیز اشعاری دارند وکلمه ی شمع در آن ها به چشم میخورد و مثالهای مختلف از انواع اشکال شمعدانها در نسخه های خطی دیده میشود؛ قطعات شمعدانها متناسب با کاربرد آنها است.
واژه شمعدان از اولین زمان ظهور خود باقی مانده و دارای قدمتی طولانی میباشد:
1- بررسی کلمهی شمعدان در شعرها وادبیات به عنوان واژه نگاری ادبی.
2- استفاده از این واژه بر روی خود قطعات.
3- از هر طریق مقایسهی شباهت وتفاوت آن با شمعدانهای نقاشی شده در نسخه های خطی.
شمعدان به عنوان وسیلهای برای استفاده میشدند که شی روشنایی دهنده مانند شمع، در داخل آن قرار میگرفت و یا مانند پیهسوز بر روی آن قرار میگرفت. شمعدانها در انواع مختلفی بیشتر از نوع فلزی و ندرتاً سفال به دست آمده است. (فراست 1384: 69)
یکی از قدیمیترین شمعدانهای سفالی متعلق به اوایل هزاره ششم قبل از میلاد است. این شمعدان حدود 40 سانتیمتر ارتفاع دارد ودر موزه ملی ایران نگهداری میشود. خوشبختانه از دوره اسلامی طرحهای بسیارمتنوعی از شمعدانها در دست میباشد؛ که از نظر فرم و نقش بسیار زیبا بوده و درحال حاضر نمونههای متعددی از آنها در موزه های مختلف داخلی و خارجی نگهداری میشود. درکل فرم شمعدان های دوران اسلامی را میتوان به دو دسته تقسیم نمود:
1- طرحهای حجیم و پهن
2- طرحهای استوانهای و ستونی(فردپور1390: 99)

در موزههای داخلی مثل موزهی ملی ایران از سدههای دوازدهم/ ششم و سیزدهم/ هفتم به بعد از مراکزی همچون خراسان، اصفهان به دست آوردهایم. شمعدانهای فلزی از اشکال متنوعی برخوردارند و از قسمت های مختلفی نیز تشکیل شدهاند. جدا از شمعدانهای استوانهای دوران صفویه، بیشتر آنها دارای یک قسمت پایه به شکل وارونه میباشند و هم چنین دارای گردنه و محلی برای قرار گیری شمع هستند و برخی از آنها یک سینی در زیر دارند.
قسمت گردن و جا شمعی نیز در هر کدام به شکل متفاوتی دیده میشود؛ قسمتهای مختلف جداگانه ساخته و به صورت لحیم جوش داده شده است. گاهی نام سازنده، سفارش دهنده و واقف در آنها ثبت شده است. این شمعدانها به اشکال گوناگونی ساخته شدند. همانگونه که ذکر شد ساخت وسایل روشنایی در دوره ی صفوی ار تنوع بسیاری برخوردار بوده و در تزیین آن ها ظرافت خاصی به عمل آمده است؛ در این دوره شمعدانهای ساخته میشد که مشخصه و خاصه این دورهاند، یعنی شمعدانهای ستون مانندی که در کل دارای شکل واحد و یکسانی بوده و تماماً دارای پایهی پهن و بدنهی استوانهای و تو خالی با دهانهای گشاد که گاهی لبهی آن به خارج برگشته و در بعضی موارد با در پوش گنبدی بودند. (فراست 1384: 69)
طراحان و نقاشان این زمان با ابداع شیوههای جدید، موازین تازهای را در سبکهای خود ایجاد کردند و در موارد بسیاری شکل و ترکیب اشیاء قدیم را که ظاهری زمخت و خشن و بزرگ داشت، به کناری نهادند. در این زمان زیبایی و ظرافت جایگزین شدت و خشونت قدیم شد. (فرد ، حیدرآبادیان 1388 : 17 )
کاربرد و نحوه استفاده از این شمعدانها به این شکل بوده که شمعدان به علت وزن سنگین بر روی زمین قرار میگرفته و در موقع استفاده در پوش گنبدی شکل معکوس آن، داخل بدنهی استوانهای و قسمت تحتانی که به صورت حفره بود (محل قرار گرفتن شمع) در بالا قرار میگرفته و داخل آن شمع گذاشته میشده است. این شمعدانها دارای دسته نیز میباشند. قدیمی ترین نوع این شمعدانها در موزه ی آستان قدس رضوی نگهداری میشوند و سازندهی آن شخصی به نام داوود ریختگر است که همایون، پادشاه بابری هند آن را به بارگاه امام رضا (ع) وقف نموده و تاریخ آن اول جمادی الثانی سال 1533 /940 را نشان میدهد. (در ادامه بحث به بررسی آنها خواهیم پرداخت) این فرمهای استوانه ای معمولاً در غرب ایران ساخته میشدند، امّا نمونه ای از آن ها در شرق ایران نیز به دست آمده است. (فراست 1384: 71)
اصول تزئین این دوره بیشتر مواد اصول تزئینی و اشکالی که در آثار صنعتی فلزی به کار رفته است عبارتند از: شاخه و فروغ نباتی و تصاویر انسانی و حیوانی که رویه هم رفته نقشههای قالی و تصاویر کتب خطی این دوره را به یاد میآورد. گذشته از این به کار بردن حواشی در تزئینات کمتر شده و بدنه اشیاء ساخته شده با اشکال متصلی مانند خال یا قلابدزوی و مناطق و نماهای کم حجمی که گاهی کتیبه و نام سازنده را نیز داشته است. (محمد حسن 1363: 265)
تزئین و خطوطی است به زبان فارسی اعم از شعر و یا خصوص تاریخی و نام ائمه دوازدهگانه که بیشتر آنها دیده میشود. تزئینات این دوره نشانه ی تغییر ذوق و سلیقهی زنان بود. در دورهی صفوی شمعدانهای برنجی را که طرح تزئینی آنها برجسته یا حکاکی شد به شکل ستون میساختند. در این دوران فرم شمعدانها بیشتر به حالت استوانههای متفاوت چیزی به چشم نمیخورد. (فراست1384: 64)
به علاوه مس زرد رنگی که در آنها بکار رفته است درخشان تر از مسهایی است که در آثار صنعتی ادوار سابق بکار رفته و به رنگ طلایی نزدیک تر است و اما مس سرخ را برای شباهت یافتن به نقره با سرب و قلع سفید میکردند.
شمعدانهای صفوی نوع جدیدی از وسایل روشنایی محسوب میگردد که در طول نیمه اول قرن 16 میلادی در ایران ساخته میشد. این شمعدانها مرکب است از یک پایه به شکل استوانهای توخالی با یک مقطع پهن و یک مخزن برای روغن که در بالاترین قسمت پایه قرار گرفته و به وسیله یک برآمدگی از دیگر قسمتهای پایه مجزا گردیده است. از مخزن جدا از پایه به عنوان یک مشعل نیز میتوان استفاده نمود. مخزن و پایه معمولاً به وفور با آرایشهای گیاهی و اشعار فارسی با خطوط خوش نستعلیق که جایگزین کتیبه های عربی شده بود تزئین می گردید. اشعاری که روی پایه چراغها را میپوشاندند اغلب به وسیلهی مالکین باسواد توصیه میشد و مشتمل بود بر اشعاری از شعرای نامدار بیشتر پیرامون شمع و پروانه و سوختن میباشد که به استعارهای مشهور از ادبیات ایران اشاره دارد و آن نمادی است از ارتباط جان آدمی با خدا. روی برخی از این پایه شمعدانها، جای خالی برای نام مالک و تاریخ منظور گردیده است. بنابراین به نظر میرسد برخی از این فضای خالی بعد از خرید به سفارش تکمیل میگردیده است. (جلالی1387: 115)
و جنس آنها بیشتر از برنج و به ندرت از مفرغ بوده که ارتفاع آن ها از 33 تا 60 سانتیمتر متغیر است.
علاوه براینها، اشکال موجود دیگر دراین دوره میتوان به شمعدانهایی با دو جا شمعی اشاره کرد که البته این نمونه بیشتر شبیه نمونههای هندی میباشد. مراجعه به متون تاریخی ما را با مطالب بسیار جالبی در مورد ساخت این وسایل روبه رو میسازد، هرچند مشابه این عبارات امروز موجود نباشد اما به هر حال این اخبار ثبت شده است. (در ادامه مطلب به بررسی این گونه شمعدانها میپردازیم). شاید به عنوان این که در این دوره شمعدانهای چوبی ساخته میشدند. قدری عجیب به نظر برسد، امَا میتوان از گفتههای تا ورینه یکی از سیاحان فرانسوی که در دوره ی صفوی به ایران سفر کرده است، به عنوان مدرکی استفاده نمود. او از شمعدانهایی نام میبرد که از چوب اعلائی ساخته شده و با ورقههای نقره پوشیده شدهاند. بنابر این شاید بتوان گفت برخی ازشمعدان‌هایی که تا این دوره باقی مانده، روکشی برای شمعدانهای چوبی بوده است. رجوع به مینیاتورها، نکات بسیار جالبی را در مورد چگونگی استفاده از این وسایل در اختیار ما قرار میدهد. همچنین به انواعی بر میخوردیم که نمونهی فعلی از آنها موجود نیست، امَا این طرحها ما را با فرمهای جدیدی ازشمعدانها و دیگر وسایل روشنایی روبرو میسازد. (فراست1384: 71)

فصل پنجم
بررسی نمونههایی از قندیلها و شمعدانهای دوران صفوی

5-1 بررسی نمونه‌هایی از قندیل‌های دوره صفویه
شماره ثبت در موزه: 3601
دوره: صفویه (10و11 هجری قمری)
ارتفاع: 4/25 سانتیمتر
قطر دهانه: 22 سانتیمتر
محل اکتشاف: اردبیل (اصفهان)
وضعیت اثر: زنگ زده، سوراخ، شکسته، ناقص فرورفتگی
محل نگهداری: موزه ملی ایران (گنجینه هنر اسلامی)

شکل 5 -1. قندیل مسی دستهدار (شماره 1)

شکل 5-1-1. آنالیز خطی قندیل مسی دسته دار، شماره 1
این قندیل مسی از دو بخش گردن و بدنه تشکیل شده و فاقد پایه میباشد. در بدنه این شیء سه برآمدگی دیده میشود که سه حلقه جهت آویزان نمودن در این دسته های بر آمده دیده میشود.
در بدنه این شیء در سه قاب افقی که در فاصله قسمتهای برآمده متعلق به حلقههای شیء است این جملات خوانده میشود که بین آنها با سه شمسهی دایره ای شکل و منقوش اسلیمی تزئیناتی با گل و بوته است: ((لحضره المولی العالم العابد السالک المجاهد الراکع الساجد الصائم القائم المسبح المقدس المکبر المهلل المظم الآمر الله و المشفق علی کافه خلق الله)).
همچنین در بخش میانی گردن بلند قندیل یک باند کتیبه به خط ثلث وجود دارد که در فاصلههایی مساوی با سه دایره که مزین به نقوش اسلیمی تزئین است به سه قسمت تقسیم شده است و متن کتیبهها نوشته شده درآن چنین است: ((قطب السالکین و قدوه العارفین و مجا الفقرا و المساکین و برهان اهل الیقین شیخ صفی الحق و المله و الدین قدس الله سره و امره)).
نقوش وکتیبهها روی این قندیل قلم زنی شده است، هم چنین لازم به ذکر است که در برگهدان معرفی این قندیل در موزه، محل اصفهان ذکر شده

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با واژگان کلیدی صائب تبریزی، دوره صفوی، دوره اسلامی Next Entries پایان نامه با واژگان کلیدی هنر اسلامی، موزه ملی ایران، موزه ملی