پایان نامه با واژگان کلیدی قتل عمد، قانون مجازات، قتل شبه عمد، ترک فعل

دانلود پایان نامه ارشد

جنايات است نه بيان دقيق عنصر مادي جرايم كه از باب مثال، اين جرايم با انجام فعل تحقق پيدا مي‏كنند نه ترك فعل. ثالثا، از نظر عرف، واژه‏هايي نظير «فعل» و «انجام دادن كار» معناي اعمي دارد كه شامل ترك فعل هم مي‏شود. براي مثال، كسي كه با انجام ندادن وظيفه‏اش باعث نتيجه ناگواري مي‏گردد چه بسا مورد سرزنش ديگران واقع شود. علاوه بر آن، موادي كه پيش‏تر در صدر اين بخش مورد استناد قرار گرفتند، شاهد اين ديدگاه است كه ترك فعل نيز مي‏تواند عنصر مادي جنايات واقع شود.

2-5-2- از نظر رويه قضايي
از نظريات مشورتي اداره حقوقي استنباط مي‏شود كه اين اداره ديدگاه چهارمي را در مورد جرم ترك فعل انتخاب كرده است؛ يعني اينكه تارك بر اساس قانون يا التزام شخصي، ملزم به انجام فعل نجات‏بخش بوده و ترك فعل سبب نتيجه مجرمانه باشد. در ذيل، به چند نمونه از اين نظريات اشاره مي‏شود:
در سال 1351 در هشترود، از توابع آذربايجان شرقي، مردي كه گمان مي‏كرد همسرش به وي خيانت كرده و طفلي را كه در رحم دارد متعلق به او نيست و از مرد ديگري حامله شده است، به پزشك مراجعه مي‏نمايد و با تطميع، او را وادار مي‏كند كه به هنگام وضع حمل همسرش از بستن بند ناف نوزاد خودداري نمايد. پزشك نيز تحت تأثير اين وسوسه، از بستن بند ناف نوزاد در هنگام وضع حمل امتناع مي‏كند و در نتيجه، نوزاد بعد از چندي فوت مي‏كند. از اين اداره درباره عمل منفي پزشك سؤال شد كه آيا مي‏تواند عنصر مادي جرم قتل عمد واقع شود يا خير؟ آيا مي‏توان پزشك را تحت عنوان قاتل عمد تحت تعقيب قرار داد يا نه؟
اين اداره در نامه شماره 73366ـ26/5/51 چنين نظر داده است:
ترك فعل در صورتي كه با تمام شرايط زير همراه باشد، عنصر تشكيل‏دهنده و محقق جرم قتل عمدي خواهد بود:
1. ترك فعل عامدا و به قصد قتل انسان زنده باشد.
2. رابطه عليت بين ترك فعل و فوت مجني‏عليه وجود داشته باشد.
3. عامل ترك فعل به موجب قوانين و مقرّرات يا قرارداد يا عرف و عادت مسلم، موظف به انجام فعلي باشد كه عمدا ترك كرده است.39
در نظريه مشورتي ديگر درباره قتل در اثر ترك فعل (شماره 1089/7 مورخ 17/2/1375) آمده است:
همان‏گونه كه قتل در اثر ارتكاب فعل مانند جرح و خفه كردن و نظاير آنها تحقق مي‏يابد، ممكن است در اثر ترك فعل هم محقق شود. مثلاً، اگر مادري كه تعهد شيردادن فرزندش را كرده است به قصد كشتن طفلش به او شير ندهد تا بميرد، قاتل محسوب مي‏شود.
هرگاه كسي كه طبق مقرّرات (نظامات دولتي) مسئول نجات غريق است، به خلاف مسئوليت و وظيفه خود، از نجات غريق امتناع ورزد و آن شخص در آب خفه شود، ترك فعل وي جرم و مشمول ماده 2 قانون مجازات خودداري از كمك به مصدومين و رفع مخاطرات جاني مصوب 25/3/1354 است. در اين مورد، رابطه، عليت بدين نحو ملحوظ است كه مسئول مذكور ضامن پرداخت ديه هم خواهد بود. در صورتي كه مسئول نجات غريق مرتكب ترك فعل شود و قصدش حصول نتيجه (خفه شدن غريق) باشد و نتيجه حاصل شود، مسئول يادشده قاتل محسوب است و مجازات قتل عمد را خواهد داشت.40

2-6- ترک فعل از دیدگاه فقها
2-6-1- ترك فعل از ديدگاه فقهاي شيعه
فقها نيز همانند حقوق‏دانان در مورد ترك فعل اختلاف‏نظر دارند. برخي، از جمله آيه‏اللّه خوئي، ترك را امر عدمي و حصول نتيجه وجودي را از آن غيرممكن تلقّي مي‏كنند. ايشان در مسئله ترك فعل مسبوق به فعل، نتيجه مجرمانه را مستند به فعل مي‏داند و مي‏نويسد: «فان الموجود انما ينشأ من الموجود و يترتب عليه ولا يستند الي امر عدمي.»41
البته ايشان بر خلاف اصل كلي مزبور، در موارد متعدد ديگر، همانند ساير فقها، تارك را مسئول مي‏داند. براي نمونه، ايشان صاحب حيوان را كه در حفظ آن تفريط و كوتاهي كرده و علم به وضعيت خطرناك آن داشته است، مسئول جنايت و تلفاتش تلقّي مي‏كند.42 نيز مربي شنا را كه در نجات شاگردش كوتاهي كرده، ضامن مي‏داند و در صورتي كه در اين مورد تعمّد داشته باشد، او را مستحق قصاص مي‏داند.43 همچنين در مسئله ديوار، در صورتي كه آن را در ملك خودش مايل به ملك ديگران بنا كرده باشد يا آن را در ملك غير بسازد يا در ملك خود و بدون ميل به يك طرف بسازد و به تدريج متمايل به سمت ديگري شود و صاحب آن، عالم به خطر ريزش آن باشد و در عين حال كه بر اصلاح و تعمير آن توانايي دارد از انجام اقدامات مقتضي خودداري ورزد، اگر در اثر سقوط موجب خسارت و تلفاتي گردد، مالك آن را ضامن تلقّي مي‏كند.44 فقهاي ديگري، از جمله صاحب جواهر مي‏گويد: تارك در صورتي مسئول است كه علت و سبب جنايت محسوب گردد؛ يعني از باب تسبيب قابل مجازات است نه مباشرت: «بل التروك جميعا لايترب عليها الضمان اذا كان علته التلف غيرها.»45 مفهوم اين جمله اين است كه تارك در صورتي كه علت تلف باشد، ضامن است. ايشان توضيح نداده است كه در چه مواردي ممتنعْ علت و سبب به حساب مي‏آيد، ولي از مثال‏هايي كه همانند ساير فقها براي تارك بيان كرده‏اند، استنباط مي‏شود ايشان همانند بقيه فقهاي بزرگوار تارك را در موارد زير سبب اصلي نتيجه مجرمانه حاصله مي‏داند:
الف. جايي كه سبب اقوا از مباشر باشد؛ يعني مباشر به دليل فقدان عقل، قدرت، علم، اختيار و بلوغ داراي مسئوليت كيفري نباشد كه در اين صورت، تارك، يعني سبب، مباشر معنوي محسوب مي‏شود و مسئول نتايج مجرمانه حاصله مي‏باشد. بر اين اساس، تارك در موارد زير مسئوليت كيفري دارد:
1. مباشر جنايت حيوان باشد و مالك با اينكه علم به وضعيت خطرناك آن دارد در مراقبت و حراست از آن كوتاهي و تفريط كرده باشد، در اين صورت، ضامن جنايت و خسارت آن مي‏باشد. اگر نسبت به وضعيت خطرآفريني آن جاهل باشد و يا در حفاظت و مراقبتش تفريط و كوتاهي نكرده باشد، مسئول نيست.46
2. مباشر عامل طبيعي باشد؛ مانند اينكه ديواري را به طور صاف و بدون ميل به يك طرف در ملك خود بنا نمايد، لكن تدريجا مايل به سقوط به سمتي گردد كه محل عبور و مرور مردم است؛ چنانچه صاحب ديوار آگاه بر خطر ريزش آن باشد، در حالي كه بر اصلاح و تعمير آن تمكن دارد از انجام اقدامات لازم خودداري ورزد، ضامن خسارات و تلفاتي خواهد بود كه در اثر ريزش آن رخ مي‏دهد؛ ولي اگر پيش از تمكن ساقط شود و موجب آسيب و خسارت گردد ضامن نخواهد بود.47
3. مباشر نسبت به عملش كه منجر به وقوع جرم مي‏گردد جاهل باشد؛ مثل اينكه سوزنبان از انجام وظيفه خود، يعني تنظيم خطوط راه آهن خودداري ورزد و موجب تصادم دو قطار و در نتيجه، باعث مرگ و جراحت عده‏اي از مسافران شود، نسبت به نتايج حاصله، مسئول خواهد بود؛ چون راننده لوكوموتيو در مورد عدم تنظيم خطوط، جاهل است و بلكه اطمينان به خلاف دارد و با اعتماد به سوزنبان كه وظيفه خود (تنظيم خطوط) را انجام داده، با خيال راحت، قطار را هدايت مي‏كند. پس سبب، يعني تارك، اقوا از مباشر است. اگر سوزنبان عمدا و به قصد قتل از انجام وظيفه خود امتناع ورزد، جنايت حاصله عمدي و موجب قصاص خواهد بود.48
ب. به طور طبيعي حيات مجني‏عليه به انجام فعل نجات‏بخش تارك منوط باشد و قانون نيز تارك را بر انجام اين فعل ملزم و مكلف كرده باشد؛ مثل حيات نوزاد نسبت به شير دادن مادر. نوزاد قادر به رفع نيازهاي اوليه خويش نيست و به طور طبيعي تنها راه ادامه حيات او شير مادر مي‏باشد. اگر مادري با وجود اين وضعيت ناتواني و ضعف نوزاد و نبود كس ديگري كه به نوزاد او شير بدهد، از شير دادن به نوزادش امتناع ورزد، مسئول مرگ او مي‏باشد. از اين‏رو، تفاوتي بين مادري كه نوزادش را خفه كند و مادري كه از شير دادن به فرزندش امتناع مي‏ورزد و از اين طريق مي‏خواهد او را به قتل برساند وجود ندارد؛ چراكه در هر دو صورت ميزان تأثير مادر در مرگ نوزاد يكسان است.
ج. با التزام شخصي، حيات مجني‏عليه را وابسته به خود نمايد49 و متعهد به حفظ حيات او در مواقع خطر گردد و مجني‏عليه با اعتماد به اقدام نجات نجات‏بخش تارك خود را در معرض خطر قرار دهد. مثل مربي شنا كه بر مراقبت از متربيان در هنگام شنا تعهد مي‏كند. اگر يكي از آنان در نتيجه سهل‏انگاري و تفريط او، غرق شود، ضامن است و اگر ترك مراقبت لازم با قصد قتل همراه باشد، جنايت حاصله عمدي و موجب قصاص خواهد بود.50 يا اگر كسي در قبال اجرت، متعهد به راهنمايي آدم نابينا شود يا ملتزم به تأمين نيازهاي اوليه فرد فلجي گردد و به سبب ترك انجام وظايف، اولي در چاهي سقوط كند و بميرد و دومي از شدت تشنگي و گرسنگي فوت نمايد، شخص راهنما و خادم ضامن است؛ چون با اين التزام حيات مجني‏عليه را وابسته به خود كرده است و ترك آن فعل سبب اصلي مرگ او مي‏باشد. پرستاري هم كه از دادن دارو و تزريق آمپول به مريض خودداري كند با اينكه مي‏داند ـ مثلاً ـ اگر هر هشت ساعت به او آمپول تزريق نكند، او خواهد مرد، و يا زندانباني كه از دادن آب و غذا به زندانيان امتناع ورزد و با اين امتناع، سبب مرگ آنان گردد ضامن هستند.
آيه‏اللّه گلپايگاني در پاسخ به استفتايي درباره چگونگي مسئوليت ديده‏بان در قبال مرگ كارگر معدن سنگ در نتيجه اصابت سنگ، مرقوم داشته است:
در فرض مسئله، اگر ديده‏بان در اعلام خطر كوتاهي نكرده باشد، كسي ضامن نيست و چنانچه شركا با اعتماد بر ديده‏بان و تعهدي كه در نگهباني داده است مشغول كار شده‏اند و او در نگهباني خود تقصير كرده او ضامن است.51
در همه اين موارد كه حيات مجني‏عليه وابسته به ترك فعل نجات‏بخش تارك مي‏باشد، او ضامن است و امتناع او سبب اصلي مرگ آنان مي‏باشد.
2-6-2- ترك فعل از ديدگاه فقهاي اهل‏ سنّت
فقهاي اهل‏سنّت درباره ارتكاب جرم از طريق ترك فعل، اختلاف شديدي دارند و در مجموع، سه ديدگاه در كتاب‏هاي فقهي آنان به چشم مي‏خورد:
الف. امكان ارتكاب جرم با ترك فعل در همه موارد: ابن حزم، رئيس مذهب ظاهري، در المحلي تارك فعل را صرفا به دليل ترك وظيفه اخلاقي عامي كه همه افراد براي كمك به نيازمندان بر عهده دارند، مسئول ارتكاب جرم مي‏داند. براي مثال، او معتقد است كه اگر فرد تشنه‏اي از قومي درخواست آب كند و آنان با علم به اينكه او راه ديگري براي دسترسي به آب ندارد، از سيراب كردن او خودداري ورزند تا فرد تشنه بميرد، آن قوم، بدون توجه به تعدادشان مرتكب قتل عمدي موجب قصاص شده‏اند؛ ولي اگر اين مطلب را ندانند و فكر كنند كه مي‏تواند از جاي ديگر آب به دست آورد، اما فرد متقاضي از تشنگي بميرد، آنان مرتكب قتل خطئي شده‏اند. از اين‏رو، علاوه بر دادن كفاره، عاقله آنها مسئول پرداخت ديه خواهد بود.52
ب. عدم امكان ارتكاب جرم با ترك فعل: در مقابل، ابوحنيفه و بيشتر پيروان او، ترك فعل را به دليل اينكه امر عدمي مي‏پندارند، موجب مسئوليت كيفري نمي‏دانند و تنها فعل ايجابي را سبب نتيجه مجرمانه و موجب مسئوليت به حساب مي‏آورند و معتقدند كه در همه موارد ترك فعل، فعل، عامل اصلي نتيجه مجرمانه است نه ترك فعل. ابوحنيفه حتي حبس‏كننده را كه از دادن آب و غذا به محبوس خود امتناع ورزيده است، ضامن نمي‏داند؛ زيرا معتقد است كه در چنين حالتي قتل ناشي از گرسنگي و تشنگي بوده است، نه ناشي از حبس شدن قرباني توسط شخص حبس‏كننده. به بيان ديگر، او در اين‏گونه موارد رابطه سببيت را موجود نمي‏داند.53 يا مثلاً، علت مرگ كودك شيرخوار را گرسنگي و تشنگي او مي‏داند نه خودداري مادر از شير دادن.
ج. مسئوليت در صورت داشتن وظيفه: رؤساي مذاهب سه‏گانه اهل‏سنّت يعني احمد، مالك و شافعي معتقدند: اگر شخصي عمدا با امتناع خودش موجب حادثه مجرمانه گردد، سبب عمدي آن حادثه محسوب مي‏شود و به مجازات آن محكوم مي‏گردد، اما چنانچه بدون قصد موجب آن گردد، سبب غير عمدي آن تلقّي مي‏شود، مشروط بر اينكه از نظر شرع يا عرف انجام فعل نجات‏بخش بر او واجب باشد.
كسي كه با امتناع از دادن آب مازاد بر نيازش موجب مرگ ديگري گردد، طبق نظر بعضي از مالكي‏ها، موردْ از مصاديق قتل عمد موجب قصاص، و بر اساس ديدگاه بعضي از حنابله، از مصاديق قتل شبه عمد محسوب مي‏شود.54
سؤالی که در اینجا به ذهن می رسد، این است که آیا احسان کننده ای که از ادامه آن امتناع نماید، قابلیت مجازات را دارد؟ به عنوان مثال کسی که پرستار بیماری را به قصد احسان به

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با واژگان کلیدی قانون مجازات، ضرب و جرح، قتل عمد، مجازات اسلامی Next Entries پایان نامه با واژگان کلیدی ترک فعل، عنصر مادی، قانون مجازات، نظام های حقوقی