پایان نامه با واژگان کلیدی غرب ایران، دوره صفوی، عصر تیموری

دانلود پایان نامه ارشد

فرهنگی مغول ادامه داشت کم و بیش یکنواخت و یکسان بود و بیشتر از شاخ و برگهای نیلوفری تشکیل میشد که همراه با تصاویر جانوران و پرندگان چینی بکار میرفت و به هنگام تکرار در پارچهها به شکلی بغل هم قرار می گرفت که بیننده احساس حرکت مورب میکرد و نیز استفاده از نقوش بازو بندی، بند رومی، حیوانات افسانه ای بخصوص دیو، اژدها ، گل های شقایق و نیلوفر آبی و جنگ سیمرغ و اژدها در این دوره کاملاً رایج بوده است. ( سید صدر 1388 :270 )
2-5 هنر فلزکاری در خراسان
آغاز شکوفایی هنر فلزکاری پس از حمله مغول از اوئل قرن 13 میلادی از غرب ایران پدیدار گشت و به تدریج تا اواسط قرن 14 میلادی به خطه فارس و غرب خراسان نفوذ یافت. در این دوران هنوز به کاربردن کتیبه عربی بر روی اشیاء فلزی در بین فلزکاران ایرانی رواج داشت. به کلامی دیگر نفوذ هنر فلزکاری خراسان که پیش از حمله مغولان تا اقصی نقاط غربی کشور از آسیب یورشهای مغولان تا حدی در امان مانده بود، در این زمان از نواحی غربی کشور به سرزمین اصلی ایران بازگشت و به ویژه در فارس و خراسان مجدداً رونق و گسترش یافت. پس از به قدرت رسیدن تیموریان و تشویق فلزکاران، هنر خاص فلز کاری تیموری پدیدار گردید. در عصر شاهرخ و بایسینقر و سایر شاهزادگان و امیران تیموری هنر فلزکاری رونق و حیات عصر سلجوقیان را بازیافت و فلزکاران این زمان توانستند به ویژه در هرات مرکز خراسان اشیاء مختلف را از مس، برنج ، مفرغ و آهن و فولاد در ساخت ظروف و اسلحه سرد، نقره کاری و طاکوبی نمایند. برای ارائه نمونه دست اول، یعنی اشیاء ساده، باید پایه چراغ مسی را نام برد. که از مس ریخته ساخته شده و در موزه آستان قدس رضوی، در مشهد نگهداری می شود. این چراغ دان قدیمی ترین اثر هنری باقی مانده از عصر تیموری در نوع خود میباشد. (فرد، حیدرآبادیان1388: 111)
خراسان همچنان کانون نخستین تولید آثار فلزی ایران بود، مخصوصاً نام شهر هرات بر روی ظروف فلزی در جایی که بین ریختهگری و خاتم بندی تقسیم کار شده بود. (همان : 85 )
هرات مرکز صنعت مرصع کاری فلز بوده ولی این تکنیک با صادرات اقلام فلزی و همچنین با فرار صنعتگران از دست مغول ها به غرب و مراکز مرصع کاری سوریه و غرب ایران، جزیره آناتولی و مصر انتقال یافت.
اشیاء مفرغی و برنجی ایران قبل از حمله مغولان برای مشتریان گوناگون تولید میشد که برای تهیهی آن به بازارها مراجعه میکردند و اشیائی را که حاوی کتیبهها در مدح و تحسین افراد یا غیره بود میخریدند. تعداد قابل ملاحظه ای از ظروف نقرهای هم پابهپای اشیاء متعدد مفرغی و برنزی باقی مانده که شامل ساغرها، گلاب پاشها، جامها، قاشقها، سینیها، صندوقها و بخوردانها و مجمرهاست. تزئین و شکل آن ها شباهت بارزی به اشیاء مفرغی و برنزی دارد اما برخی از جنبههای آنها بیهمتاست و ارتباط را با رسانه های تجملی دیگر بازتاب میدهد. (همان :86)
2-6- فلزکاری دوران تیموری
در اواخر قرن 8 و اوایل قرن 9 با تشکیل مکاتب هنری در هرات و مرو توسط تیموریان بار دیگر خراسان بزرگ رونق خود را باز مییابد و هنرمندان شیراز، موصل و اصفهان راهی دیار شرق میشوند و حیات به شهرت رسیده هنر فلزکاری را همچنان صیانت میکنند. امیر تیمورگورکانی پس از فتح اصفهان عده زیادی از هنرمندان فلز کار اصفهانی را با خود به پایتخت خویش سمرقند برد(توحیدی 1386: 69) و هنرمندان نمونههایی از مفرغینههای فلزی را در زمان سلطنت اولغ بیگ با سنگ یشم در سمرقند ساختند. (فریه 1374: 182)

شکل 2-14. پایه شمعدان دوره تیموری (www.aqm.ir)
در این دوران پسند عمومی تا حدی محافظه کار و ایستا بوده است. زیرا دارای شکلهای پابرجایی هستند. از سده 9 همچنین شاهد تکامل و اشاعهی روش تازهای در ساخت ظروف مسی کنده کاری شده و آبدیده به قلع گردید و در این دوران شباهت آشکاری میان ریخت و نقوش اشیاء ساخته شده در ایران و سوریه آن زمان وجود دارد و از فلز کاری عراق در سده 8 تاثیراتی نیز گرفته است. شیوهی معمول دیگر فلزکاری آن دوره با نگارههایی توانمند از گل و بوته نیز ممکن است منشعب از تولیدات ترکمانان فرمانروا بر ایران غربی و عراق و آناتولیای شرقی بوده باشد و این تاثیرات تا دوره صفویه ادامه یافت.
شمعدانهای دوره تیموری از قسمتهای مختلفی ساخته میشدند یعنی در طراحی فرم پایه شمعدان و قسمت استوانهای (جای دست) که خود از چند قسمت با فرمهای متنوع وگوناگون ساخته میشد. (توحیدی1386: 70)
خلق آثار عظیم شامل ظروف بزرگ برای مراسم مذهبی عبادی و در عین حال تزئینی به صورت وقفی و استفاده مصارف عمومی می باشد که بیش از دوره های قبل انگیزه خلاقیت های هنری در این صنعت بوده است. ساخت ظروف فلزی بزرگ که حاکی از چیره دستی و مهارت فلزکاران در ترکیب و تهیه آلیاژ و امکانات ذوب و ریختهگری است از ویژگی های صنعت فلزکاری این دوره به شمار می رود. (همان : 69 )
شش چراغ روغنی مفرغی و مینا کاری شده در آرامگاه احمد یسوی هم از سفارشهای تیموری مایه گرفته است. دو تا از این چراغ ها به دلیل اندازه اش با حدود 90 سانتیمتر ارتفاع و داشتن کتیبهای با نام تیمور و تزئینات آن اهمیت دارند. سرتاسر آنها که اساساً شبیه پایههای نبردهاند، دارای مخزن روغن استوانهای و سه تای دیگر دارای مخزن کرویاند. نیمرخ همه آنها بسیار مضرس و با سطحی تخت، محدب و مقعر آرایش یافته است. نوارهای کتیبههای آن در یک زمینه اسلیمی در هم تنیده و در تضاد و با سطح ساده و منقور با نقوش نخل نقاط و ترنجی قرار دارد. ( فرد ، حیدر آبادیان 1388 : 109)
بهترین نمونههای صنعتی قرن 8 هجری (14 میلادی) است و شاید از بهترین نمونه های صنعتی قرن 8 هجری ( 14 میلادی ) شمعدان مبطق به نقرهای باشد، که در مجموعه مستررالف هراری است. این شمعدان دارای منبت کاری و ترکیب سایر شمعدان ها است که در قرن 6 هجری (12 میلادی) در عالم اسلامی معروف بوده یعنی دارای شکل استوانهای است که بر فراز آن گردن استوانهای شکل کوچک قرار دارد و اما تزئینات آن عبارت است از دوائر و ترنجهای 4 نگینی، اشکال هندسی، گلهای متنوع است و روی آنها کتیبه است که دلالت میکند این اثر نفیس درسال 761 هجری ( 1360 میلادی ) به دست یک نفر صنعتگر شیرازی موسوم به محمدبن رفیع الدین ساخته شده است. (محمد حسن 1336 : 264)
سایر ابتکارات این دوره علاوه بر شمعدان های زیبا که تزئینی ترین آن ها شمعدانی است منسوب به امیر تیمور برای گور شیخ احمد یساوی ساخته دست هنرمندان اصفهانی که با حکاکی و طلاکوبی تزئین شده است، در موزه آرمیتاژ نگهداری می شود و باید به شیوه میناکاری آثار فلزی این دوره نیز اشاره نمود.

شکل 2-15. شمعدان برنزی نقره کوب، (فرد،حیدرآبادیانن1388 : 110)
شمعدان برنجی با کنده کاری و قلمزنی و ترصیع
محل ساخت : خراسان
تاریخ ساخت : 792 هجری قمری /1396میلادی
سازنده : عزالدین بن تاج الدین اصفهانی
محل نگهداری : موزه آرمیتاژ
(این اثر زیبا به امیر تیمور برای گور شیخ احمد سیاوی ساخته شده است).

هنر مینا کاری بر اثر تاثیرات متقابل هنر چین و سرزمین های اسلامی رواج پیدا کرد. لیکن میناکاری روی فلز در این دوره مورد توجه بیشتری قرار میگیرد. نه تنها فلزکاران بلکه سایر هنرمندان رشتههای مختلف مانند نقاشان، تذهیب کاران و معماران مورد تشویق شاهان این دوره واقع میشوند. پایه چراغ موجود در موزه آستان قدس با ویژگیهای یاد شده متعلق به سال 863 هجری با اشعار فارسی و نام واقف ((درویش مسهود خادم پسر حسین وقف بر آستان مقدس)) به عنوان قدیمیترین نمونه از آثار فلزی فولادی با تزئینات کوفتهگری در عصر تیموری یکی از پدیده های نوظهور در صنعت و هنرفلزکاری دوره تیموری به شمار میرود.
نقوش رایج در این دوره را می توان به شرح زیر خلاصه نمود. استفاده از دوایر منظم با نقش دو شیر بالدار و نشسته در دو ظرف درختی (شبیه نخل) میباشد. این درختها درون گلدانی قرار گرفتهاند و در دو طرف این گلدان نقش نیمرخ دو انسان خیالی طرح گردیده است. صورت شیرها منقوش بر روی این قطعه پارچه شباهت زیادی به شیرهایی دارد که روی ظروغ مفرغی این دوران دیده میشود. اطراف این نقش رادوایر کوچکتری احاطه کرده که در قسمت داخل، هر کدام، با نقوش: ستاره، شیر بالدار، طاووس ، گاو وحشی، بز کوهی و نیز حیواناتی شاخدار تزئینی یافته و در فاصل دوایر نقشی شبیه ستاره دیده میشود که در چهار طرف به چهار گل منتهی میگردد. (سید صدر 1388 : 269)
جدا از شمعدانهای دوران صفویه،بیشتر آنها دارای یک قسمت پایه به شکل وارونه میباشند و همچنین دارای گردنه و محلی برای قرارگیری شمع هستند وبرخی از آنها تنها یک سینی در زیر دارند. فرمهای استوانه ای شمعدانها در غرب ایران ساخته میشدند وجنس آنها بیشتر از برنج است. (سروستانی1391:110)
اینک نمونه ازشمعدانهای دوره تیموری توجه فرمایید:

شکل 2-16. شمعدان برنجی، ریخته گری که از خراسان به دست آمده به نیمه دوم قرن 15 میلادی بر میگردد
وارتفاع آن 24 سانتیمتر وقطر آن 17 سانتیمتر وروی آن نقره کوبی شده است. (سروستانی1391: 122)

شکل 2-17. شمعدان مرصع به مس ونقره (آلیاژ مس وقلع)
سبک: ریخته گری
ارتفاع:32 سانتیمتر
تاریخ: قرن 15 میلادی
محل ساخت: خراسان (هرات)
(سروستانی1391: 170)

این شمعدان نمایانگر مرحله گذاری میان سبک اواخر تیموری واوایل دوره صفوی است. فرم این شمعدان به صورت مخروط ناقص با پایه گسترده وبا شانههای کمی شیبدار است؛ درمرکز تخت بالای شانه اندکی برجسته شده که ازآن سوکت شروع میشود و به صورت پایهی با فرم اژدهای درهم پیچیده با دهان باز وبدن مار درآمده است. کتیبه های روی آن داخل خانه های تزیینی اطراف مرکز پایه وبه خط نسخ می باشد که شعر زیر نوشته شده است.
((گرتو ای شمع شبی هم نفس من باشی
تا بود نقطه خال تو بسی برتابد(؟)

چه دعا خوشتر از این است که روشن باشی
که بفرمان من سوخته خرمن باشی))
کتیبههای فارسی فوق از اشعار شاعر خراسانی به نام صالحی میباشد که اولین بار توسط ایوانف شناسایی شد. بیت اول آن روی شمعدانهای مشابه دیگر تاریخ 1475-76 میلادی /889 هجری حک شده است. (سروستانی1391: 171)
میان بدنه این شمعدان به پنج قسمت تقسیم شده است، یک قسمت مرکزی که پهن از قسمتهای دیگر است که درآن خانههای تزیینی قرار دارد. چهار طرح ترنجی در چهار طرف آن قرار دارد که داخل آن یک ردیف نقوش چپیکی در اطراف و یک گل در کادر دایره ای درقسمت مرکز قرار گرفته است این نقوش ترنجی با یک سر ترنج به وسط نوار پایینی وبالا کشیده شده اند وآن را بریده است. ما بین این خانه های ترنجی، خانه های تزیینی کشیدهتری قرار دارد که درون آنها کتیبههای حاوی اشعار قرار گرفتهاند واین خانههای تزیینی با کره ای بالا وپایین خود متصل شده است وهیئت بندی زیبا را به اجرا در آورده است. نوار اولی میانه بدنه یک ردیف طرح گیس بافت ظریف نقش شده و نوار بالایی با نقوش گیاهی وپیچک آراسته شده که با گرههایی که داخل آن گل ششپر قرار دارد قطع شده است. این ترتیب نوار با نقوش آن عیناً درقسمت بالایی خانه های تزیینی به صورت قرینه نقش شده است. (همان: 171)

شکل 2-18. آنالیز خطی شمعدان مسی، اواخر قرن 15 میلادی (سروستانی1390: 172)
درپایین پایه ان یک ردیف طرح اسپیرالی گیاهی و پیچک است که روی نوار لبه بدنه نیز همین نقش تکرار شده است. درقسمت شیبدار لبه بدنه نیز یک نوار طرح دار است اما طرح آن به دلیل نبود تصویر واضح قابل تشخیص نمیباشد. شانه این شمعدان به سمت مرکز شیبدار است و تماماً روی آن با نقوش حکاکی شده اند. پایه سوکت نیز با ترکیب اسلیمی در هم تنیده در اطراف پایین گردن آن تکرار شده است. (سروستانی 1391: 172)
2-7 فلزکاری دوره صفویه
صفویان از بازماندگان شیخ صفی الدین اردبیلی بودند که طریقت صفوی رادر شهر اردبیل، شمال غرب ایران، پی افکند. ( فرد، حیدرابادیان 1388 :117 )
به نظر ولادیمیر مینوسکی ((دومین موج ترکمانان غرب رو)) یعنی ترکمانانی

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با واژگان کلیدی آذربایجان غربی، سلجوقیان ایران، موزه ملی ایران Next Entries پایان نامه با واژگان کلیدی دوره اسلامی، دوره صفوی، دولت صفوی