پایان نامه با واژگان کلیدی طرح تفصیلی، اسکان غیررسمی، برنامه راهبردی، توزیع متعادل

دانلود پایان نامه ارشد

کلان‌شهر کرج، بدون شک و قطعاً تحت تأثیر پایتخت یعنی کلان‌شهر تهران بوده است و طی 50 سال اخیر، همواره با گسترش محدوده روبرو بوده است. به‌گونه‌ای که از سال 1381 تا 1386، محدوده قانونی شهر، 1371 هکتار افزایش داشته است (جدول شماره 3-13 و 3-14) (همان). مقایسه مساحت این کلان‌شهر در دهه پنجاه با دهه نود نیز گویای آن است که محدوده خدماتی شهر در اواخر دهه پنجاه کمتر از 1000 هکتار بوده است؛ اما در اوایل دهه نود، مساحت قانونی شهر نزدیک به 18000 هکتار است؛ که اکثر آن را شهرکهای رسمی و غیر رسمی شکل داده اند. بنابر یک آمار غیر رسمی، تعداد شهرکهای مسکونی کلان‌شهر کرج به حدود 200 شهرک می‌رسد که اکثر آنها طی سه دهه اخیر توسط تعاونیهای مسکن، ادارات و دستگاههای دولتی و غیردولتی و نیز بخش خصوصی احداث شده اند. بنابراین، می‌توان گفت کلان‌شهر کرج از اواخر دهه پنجاه دچار پوست اندازی شده و کرج جدید، کرج قدیم را در داخل خود هضم کرده است. البته ممکن است در بسیاری از کلان‌شهرهای ایران و جهان نیز چنین اتفاقی افتاده باشد؛ اما هیچ کدام از این شهرها، در طول سه دهه رشد ده برابری نداشته اند و در یک دوره طولانی به کلان‌شهری رسیده اند. در حالی که کرج، در یک پروسه کوتاه مدت رشد سریع را تجربه کرد.

نقشه شماره 3- 3: دوره بندی گسترش تاریخی کلان‌شهر کرج

در حقیقت، رشد و توسعه کلان‌شهر کرج به دلیل نزدیکی به تهران، واقع شدن بر سر راه مهم ترین شاهراه های ارتباطی کشور، نزدیکی به کانونهای مختلف صنعتی و خدماتی و برخورداری از شرایط اقلیمی مناسب با آهنگ سریعتری صورت می‌گیرد که این مسئله خود موجب گردیده است تا این شهر همواره در زمره کانونهای مهم جاذب جمعیت در سطح کشور قرار گیرد. اما، رشد و گسترش نامتعادل بافت شهری، افزایش روزافزون فاصله سطوح موجود و مورد نیاز عملکردهای خدماتی در آن و شکل‌گیری کانون های سکونتی حاشیه ای در اراضی بلافصل شهر و روستاهای نزدیک به آن از چالشهایی است که شهر در روند توسعه خود با آن مواجه است. این در حالی است که شهر از ساختار شهری تعریف شده ای برخوردار نمی‌باشد. در طرح تفصیلی شهر، یک ساختار سه کانونی (ایجاد دو کانون شهري فردیس و مهرشهر هم ارز با مرکز شهر کنونی) پیشنهاد شده است (نقشه شماره 3-4) (مهندسان مشاور باوند، 1385).
جدول شماره 3- 13: مساحت محدوده قانونی کلان‌شهر کرج
سال
1376
1381
1386
1390
مساحت (هکتار)
محدوده قانونی
محدوده قانونی
تغییر در محدوده قانونی
محدوده قانونی
تغییر در محدوده قانونی
محدوده قانونی
تغییر در محدوده قانونی

16087
16087
0
17458
1371
18000
542
مأخذ: نگارنده بر گرفته از مهندسان مشاور باوند، 1387
جدول شماره 3- 14: مقایسه مساحت محدوده قانونی و حریم موجود کلان‌شهر کرج

مساحت محدوده قانونی
مساحت حریم
نسبت حریم به محدوده قانونی
مساحت (هکتار)
01/17458
77/11192
64/0
مأخذ: مهندسان مشاور باوند، 1387

نقشه شماره 3- 4: الگوی پیشنهادی توسعه چند کانونی و نظام سلسله مراتبی وابستگی خدماتی

نحوه استفاده از اراضی
بررسی سهم نسبی هر کاربری و نوع استفاده از زمین از کل محدوده شهر (جدول شماره 3-15)، نشان می‌دهد بیشترین درصد کاربری ها، متعلق به اراضی بایر (2/24 درصد) و کاربری مسکونی (75/21 درصد) می‌باشد. پس از آن، فضای سبز و شبکه معابر (با احتساب آزادراه تهران- قزوین) بیشترین سطح را به خود اختصاص داده اند. کمترین درصد نیز متعلق به کاربری جهانگردی و پذیرایی (03/0 درصد) می‌باشد. به طور کلی، کلان‌شهر کرج از نظر سطوح خدماتی با کمبود شدید روبرو است. جدا از این کمبود، خدمات موجود نیز از توزیع متعادل و متناسبی در شهر برخوردار نمی‌باشد.
جدول شماره 3- 15: مساحت و سرانه کاربری اراضی کلان‌شهر کرج در وضع موجود

مأخذ: مهندسان مشاور باوند، 1387
پدیده اسکان غیررسمی پیرامون کلان‌شهر کرج
در فصل دوم اشاره شد که یکی از علل و عوامل اصلی شکل‌گیری کلان‌شهرها، اسکان غیر رسمی و شکل‌گیری سکونتگاههای خودرو پیرامون این شهرها می‌باشد. این پدیده، موجب توسعه منفصل، پراکنده و گسسته کلان‌شهرها می‌شود.
بخش عمده ای از جمعیت شهری کشور که خواستار مهاجرت و اشتغال در تهران بوده‌اند، به علل گوناگون اقتصادی، کرج را به‌عنوان شهر مورد نظر برای اسکان برگزیده اند. در حالی که، بخش عمده این جمعیت، شاغل در پایتخت هستند. این پدیده، اسکان غیررسمی در پیرامون این کلان‌شهر را وسعت بخشیده است (خوش بخت فشتمی، 1385). این در حالی است که با اعمال محدودیت در رشد کلان‌شهر کرج بر اساس طرح های توسعه کالبدی مصوب، از یک سو و افزایش نسبی قیمت زمین، از سوی دیگر، مهاجران کم‌درآمد به روستاهای نزدیک به شهر روی آوردند تا هم از موهبت سرپناه برخوردار شوند و هم فرصت استفاده از امکانات این کلان‌شهر و کلان‌شهر تهران را داشته باشند. به این ترتیب، اراضی کشاورزی و باغ‌های اطراف کرج تفکیک و در قطعات کوچک و به صورت قولنامه ای در اختیار مردم قرار گرفتند (همان).
سکونتگاههای حاشیه نشین و غیررسمی در شهرستان کرج شامل حصارک بالا و پایین، کلاک بالا، حصار بالا و فواصل شهرهای کرج با محمد شهر، کمال شهر و مشکین دشت ونیز شمال رجایی شهر، محمودآباد، بیدار چشمه- چنارک و تپه قشلاق، بالای شهرک گل ها، سهرابیه، آق تپه، قزل حصار، گلستانک، سپید دشت و اسکویی می‌باشد که در حوزه کلان‌شهر کرج، سکونتگاههای فرخ آباد، زیبادشت، شهرک بذر و نهال، محمود آباد، گلستانک و قلعه روستایی سیاهکلاهان واقع شده اند؛ تا اینکه، در دهه 1370، فشارهای گوناگون سیاسی و اجتماعی باعث شد تا دولت تبدیل شدن این نقاط روستایی به شهر را تصویب کند و تنها خط 4 حصار، روستاهای مراکز جمعیتی سهرابیه، آق تپه و قزل حصار و مراکز جمعیتی محمود آباد، به عنوان مناطق اسکان غیررسمی به شمار می‌آیند که جمعاً 32 هزار نفر را در خود اسکان داده اند که مناطق فوق نیز در طرح تفصیلی کلان‌شهر کرج در سال 1389 به محدوده خدماتی شهر ملحق شدند. از خصوصیات این سکونتگاهها می‌توان به ساخت و سازهای ریز دانه و آلونکی، دسترسی نداشتن به حداقل خدمات و زیر ساخت ها، بیرون بودن از محدوده های قانونی و همچنین انواع ناهنجاری های اجتماعی اشاره نمود.

حومه نشینی و شهرکهای پیرامون کلان‌شهر کرج
در پیرامون کلان‌شهر کرج، شهرکهایی در خارج از محدوده قانونی شهر، زیر پوشش مصوبه های به ظاهر قانونی، اما با زیر پا گذاشتن اصول پایه توسعه شهری، شکل گرفته اند. این پدیده، باری سنگین بر دوش مدیریت توسعه جهت تأمین تأسیسات زیرساختی و خدمات شهری می‌گذارد و هیچگونه کنترلی از جهت جمعیت پذیری یا کیفیت ساخت و ساز آنها صورت نمی‌گیرد. لذا، سکونتگاه های فاقد امکانات و بی کیفیتی به وجود می‌آید که به نوبه خود مشوق گسترش بی‌رویه بافت مسکونی در اطراف خود هستند. مهم ترین نمونه های این گونه ساخت و سازها، شهرک کیانمهر است که خارج از کنترل مدیریت شهری و مسئولان ذیربط کرج و چارچوب طرح تفصیلی قرار گرفته است. شهرک سازیها و توسعه کرج در ابعاد گوناگون جغرافیایی باعث گردیده است محدوده خدماتی این کلان‌شهر به محدوده خدماتی شهرهایی مانند تهران، محمدشهر، گرمدره، کمال شهر و مشکین دشت و ماهدشت منطبق شود. این پدیده بی سابقه تنها مختص کلان‌شهر کرج است (نقشه شماره 3-5).
از سوی دیگر، در نزدیکی کلان‌شهر کرج، شهر جدید اندیشه و مارلیک را از جمله شهرهای جدید می‌توان شمرد که با مدیریت وزارت مسکن و شهرسازی مکانیابی و طراحی و ساخته شده اند، هر چند که اعمال این مدیریت در سال های بعدی سست شده و توسعه در آنها شکل نامنظم تری یافته است. در سال 1387، توسعه جدیدی به مساحت 300 هکتار در جنوب شرقی صفادشت و محلی به نام قشلاق خندان به مسکن مهر اختصاص یافته است (مهندسان مشاور باوند، 1387). همچنین، در غرب این شهر، شهر جدید هشتگرد در فاصله 85 کیلومتری واقع شده است (نقشه شماره 3-6).
پیش بینی می شود در آینده ای نزدیک و با رشد فزاینده کلان‌شهر کرج و عدم وجود اراضی حریم در محدوده های شرقی، جنوبی، شمالی و غربی که به منزله اراضی ذخیره برای ارائه خدمات مناسب به شهروندان می باشد. شهرهای گرمدره، محمدشهر، ماهدشت، کمال شهر، مشکین دشت، مارلیک و نیز تعدادی دیگر از روستاهای حاشیه این کلان شهر به محدوده آن اضافه شود. در صورت تحقق این فرضیه که چندان دور از انتظار نیست. جمعیت ابرشهر کرج به حدود دو میلیون و دویست هزار نفر رسیده و سومین کلان شهر ایران بعد از تهران و مشهد شود.

نقشه شماره 3- 5: نقشه همجواری و وابستگی خدماتی کانونهای شهری با کلان‌شهر کرج

نقشه شماره 3- 6: موقعیت شهرهای جدید نسبت به کلان‌شهر کرج

طرحهای توسعه شهری
طرحهای فرادست کلان‌شهر کرج شامل طرح ساختاری حوزه شهری کرج- شهریار (1382)، برنامه راهبردی و طرح ساختاری (جامع) شهر کرج (1387)، طرح تفصیلی شهر کرج (1381) و بازنگری این طرح (1385 و 1388) می‌باشد.

طرح ساختاری حوزه شهری کرج- شهریار
طرح ساختاری حوزه شهری کرج- شهریار، در سال 1382 توسط مهندسان مشاور باوند تهیه شده است. در افق این طرح (سال 1405)، کلان‌شهر کرج جمعیتی برابر 000,995,1 نفر با عملکرد غالب خدماتی- صنعتی خواهد داشت (جدول شماره 3-16).
جدول شماره 3- 16: جمعیت کلان‌شهر کرج در سال 1385 و پیش بینی جمعیت در سال 1405 در طرح ساختاری حوزه شهری کرج- شهریار
جمعیت سرشماری سال 1385
جمعیت مصوب شورایعالی شهرسازی
نرخ رشد
جمعیت تداوم وضع موجود
نرخ رشد
جمعیت گزینه توسعه پایدار (پیشنهادی مشاور)
نرخ رشد
030,386,1
000,857,1
47/1
000,930,1
67/1
000,080,2
05/2
مأخذ: مهندسان مشاور باوند، 1387
از پیشنهادات این طرح در ارتباط با کلان‌شهر کرج، می‌توان به موارد زیر اشاره نمود (مهندسان مشاور باوند، 1387):
پیروی از الگوی تمرکز نامتمرکز (شهری متراکم در حوزه باز و سبز) که الگویی است میان دو روش تمرکزگرایی و تمرکززدایی؛
توجه به اثرات توپوگرافی و ویژگی‌های طبیعی بر شکل شهر؛
توزیع متعادل جمعیت و فعالیت و خدمات؛
تعیین کانونهای تمرکز و محورهای پیوند دهنده خدمات و فعالیت؛
ارائه نظام جابجایی کارآمد از محل زندگی به کار و تحصیل و خدمات و بالعکس؛
کانونهای متمرکز فعالیت در مرکز شهر با پشتیبانی حمل و نقل همگانی بسیار کارآمد؛
توسعه گردشگری در محور امتداد رودخانه کرج؛
گسترش سطوح اسکان، خدمات و فعالیت در محدوده شهر در زمین‌های بایر درون بافت های موجود و افزایش تراکم مسکونی مطابق طرح های جامع و تفصیلی؛
اسکان کم‌درآمدهای ساکن در کرج در شهر جدید اندیشه؛
ایجاد تعادل میان سکونت و اشتغال و خارج کردن شهر از وضعیت خوابگاهی صرف با تأمین فرصت های اشتغال متناسب با ترکیب شاغلان ساکن و مزیت های محدوده و تجهیزات؛
فراهم کردن زیرساخت های شهری در هماهنگی با برنامه توسعه و جلوگیری از توسعه پراکنده؛
توسعه شبکه کارآمد و یکپارچه شبکه حمل و نقل سواره در طرح ساختاری و بهبود شبکه راهها؛
تداوم یافتن شبکه قطار سبک شهری کرج.
نکته قابل توجه اینکه با استان شدن کرج به عنوان مرکز استان البرز و جدایی شهریار از این حوزه لزوم بازنگری جدی در طرح فوق کاملاً الزامی است که توسط مدیریت شهرهای نامبرده بایستی پیگیر شود.

برنامه راهبردی و طرح ساختاری (جامع) شهر کرج
طرح فرادست دیگر شهر، طرح جامع کرج می‌باشد که در سال 1365، توسط مهندسان مشاور پژوهش و عمران تهيه گردید. مهم‌ترین ويژگي این طرح يكپارچه كردن گستره كرج، رجايي شهر، مهرشهر، فرديس و ميان جاده در قالب كرج بزرگ بود. پس از آن، برنامه راهبردی و طرح ساختاری (جامع) شهر کرج در سال 1387، توسط مهندسان مشاور باوند صورت پذیرفت (مهندسان مشاور باوند، 1387: 57). در این طرح مهم ترین مشکلات کلان‌شهر کرج به شرح زیر بیان شده است:
رشد و گسترش نامتعادل بافت شهری کلان‌شهر کرج و افزایش روزافزون فاصله سطوح موجود و مورد نیاز عملکردهای خدماتی در آن؛
پیدایش و شکل‌گیری کانون های سکونتی حاشیه ای در

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با واژگان کلیدی رشد جمعیت، نرخ بیکاری، توسعه شهر، تراکم جمعیتی Next Entries منابع پایان نامه ارشد درباره توزیع فراوانی، نهاد خانواده، آسیب های اجتماعی، مواد مخدر