پایان نامه با واژگان کلیدی صنایع دستی، ظروف سفالی، ایران باستان

دانلود پایان نامه ارشد

درخشانی و هادی حاجی آقاجانی می باشند.
بر روی جلد این تصویر یک گل شاه عباسی شش پر بر روی کاغذ شطرنجی کار شده که نشان از توجه کتاب به هنرهای سنتی دارد. همچنین تصویر سایه ی یک مداد و یک قلم مو و یک قلم نی نشان از پرداختن به هنرهای تجسمی در کتاب دارد.

3 – 1- 1 : بخش نخست، طراحی و نقاشی
درس اوّل
معرفی: این درس با اشاره به خط تصویری و تصاویر روی سفالینه های ایران باستان، تلاش دارد تا دانش آموزان را با مفهوم طراحی و ارزش آن در دنیای امروز آشنا سازد. درس دارای تصاویری از خط تصویری، لیوان سفالین شوش باستان، ظرف فلزی قلمزنی شده و طراحی از جعبه کبریت می باشد.
هدف: در کتاب روش تدریس هنر کلاس اوّل راهنمایی صفحه ی 11 در بخش اهداف درس اوّل دو هدف با صنایع دستی ارتباط دارند:
“آشنایی دانش آموزان با:
1- سوابق به کارگیری تصاویر در زندگی. 2 – بیان تصویری در نقش و نگارهای سنتی و رابطه آنها با زندگی و شرایط اقلیمی” (هراتی و حاجی آقاجانی،1368 :11).

شکل 4 ، تصویر جلد کتاب از چرم سوخته (کتاب هنر اوّل،1390: 9).
در ابتدای درس اوّل و تمامی دروس دیگر تصویری به عنوان کادر چاپ شده( شکل شماره4) که شمارهی درس در آن نوشته شده است. “این تصویر مربوط به جلد کتاب از چرم سوخته است، که در حدود سال 865 ه. ق ساخته شده است”(پوپ، 1389: 193). اینگونه جلدها را که جلد ضربی یا چرم سوخته مینامیدند، به این صورت بود که زمینه نقوش را از قالب آهنی ساخته آن را داغ نموده بر روی چرم میزدند. در نتیجه زمینه به صورت فرو رفته و نقوش برجسته میماندند. هرچند این تصویر با هنرهای سنتی ارتباط دارد امّا نداشتن توضیحات در کتاب دربارهی این تصویر، شناخت آن را برای معلم و دانش آموز ناممکن می سازد.
در دوّمین صفحه از درس آمده است :” نقش و نگارهای سفالین و سایر اشیایی که با دست ساخته میشد نیز نوعی بیان تصویری است که امروزه به آن طراحی میگویند”(کتاب هنر اوّل،1390 :10). در این جمله مولفان تلاش نمودهاند با استفاده از نقوش روی سفالینهها، طراحی را تعریف کنند. امّا باید توجه داشت که این نقوش تنها نوعی از طراحی میباشند، و طراحی به روشهای مختلف انجام میشود پس باید تعریف جامع تری برای آن آورد.
ظرف سفالین در صفحه 10 دوّمین آموزه صنایع دستی میباشد که با ارتفاع 5/28 سانتی متر و جنس گِل پخته احتمالاً کاربرد لیوان داشته است. (شکل شماره 5)

شکل 5، تصویر ظرف سفالی در کتاب روش تدریس هنر(هراتی و حاجی آقاجانی،1368 :15).
در کتاب روش تدریس هنر اوّل راهنمایی این ظرف متعلق به تمدن سیلک دانسته شده و محل نگهداری آن را موزهی ایران باستان معرفی کرده است(هراتی و حاجی آقاجانی،1368 :15)، حال آنکه در منابع مختلف از جمله در کتاب تاریخ عیلام، نوشته پیر آمیه این ظرف متعلق به شوش دانسته شده است که در اواسط هزارهی چهارم ق.م ساخته شده و هم اکنون در موزهی لوور فرانسه نگهداری میشود(شکل شماره6). کاربرد این ظرف در برخی کتب به عنوان لیوان یا آب خوری (توحیدی ،1386 :115) و در برخی دیگر به عنوان مقیاس کیل(اندازه گیری) و برخی نیز آنرا ظرفی برای نگهداری استخوانهای بزرگ مردگان میدانند (آمیه، 1384 :84).

شکل6 ،ظرف سفالی در کتاب هنر عیلام ( آمیه،1384 : 84).
با توجه به اینکه این ظرف از اشیاء مشهور موزه لوور بوده و در بسیاری از کتابهای تاریخ هنر نیز آورده شده بسیار جای تعجب دارد که مؤلفین کتاب هنر از این موضوع بی اطلاع باشند. نمونه مشابه این ظرف که باز هم در شوش کشف شده و در موزهی ایران باستان نگهداری می شود دارای تفاوتهایی در نقوش است.
نقوش ساده شدهی این ظرف برای دانشآموزان جالب بوده و نمونهای از طراحی ساده و دارای مفهوم را نشان میدهد.
توضیحات مربوط به نقوش این ظرف همانند علت انتخاب تصاویر حیوانات، در کتاب روش تدریس هنر اوّل راهنمایی آمده است. امّا در کتاب درسی هیچ توضیحی در مورد آن داده نشده است و تنها به چاپ تصویر بسنده شده است. حتی اگر بگوییم که مؤلفین قصد داشته اند تا توضیح آنرا به دبیر واگذار نمایند باز هم می بایست مشخصات ظاهری لیوان و محل کشف و نگهداری آن در کتاب ذکر می شد.
در اینجا ذکر این نکته لازم است که به علت کمبود معلم هنر متخصص در بسیاری از مناطق کشور درس هنر توسط سایر دبیران تدریس می شود، که با ارائه نشدن توضیحات همراه تصاویر هیچ گونه اطلاعاتی توسط این دبیران به دانشآموز داده نمی شود.
این تصویر از نظر هدف از جنبهی مادی مربوط به تغذیه و از جنبهی معنوی مربوط به آداب و رسوم است. از نظر شکل ظاهری، حجم، دارای طرح و نقش تلفیقی و بدون آرایه میباشد. از نظر فناوری مربوط به دانش قدیم مواد و مصالح طبیعی ابزار ساده و چرخ دستی میباشد. با توجه به اهداف درس که گفته شد استفاده از این تصویر میتواند به آشنایی دانشآموزان با نقوش سنتی و باستانی بیانجامد.

شکل 7 ، دیگ فلزی همراه با خطوط ثلث (کتاب هنر اوّل ، 1390: 11).
دیگ فلزی: این دیگ (شکل شماره 7) متعلق به دورهی سلجوقی بوده که بوسیله طرحهای انسانی و حیوانی و همچنین نوشتهی خط ثلث تزیین شده است. بر روی ظرف طرحهای زیبایی وجود دارد امّا صحنه ی نبرد روی ظرف به درستی مشخص نیست نوشتهها نیز قابل خواندن نیستند و این موضوع در ارتباط با دانشآموز با تصویر مشکل ایجاد میکند. خطی که در بخش خوشنویسی کتاب آموزش داده شده نستعلیق است که چنانچه تصویری انتخاب می شد که این خط را داشت، دانش آموز میتوانست خطوط روی آنرا بخواند. چنانچه این تصویرکیفیّت بهتری داشته باشد میتواند دانشآموز را به مطالعهی تصویری شیء ترغیب کند. در کتاب روش تدریس هنر هدف از آوردن این تصویر را ارتباط بین پرندگان روی ظرف سفالی و پرندگان قلمزنی شده روی این ظرف آورده و هر دو را نشانی از نیاز به آب دانسته است(هراتی و حاجی آقاجانی،1368 :16).
امّا این ارتباط به زحمت ایجاد می شود چون به نظر میرسد در ظرف فلزی پرندگان بیشتر نقش تزیینی داشته باشند. این تصویر و تصویر قبل جهت تحقق هدف بیان تصویری در نقش و نگارهای سنتی و رابطهی آنها با زندگی و شرایط اقلیمی آورده شدهاند. آوردن چنین هدفی برای کتاب اوّل راهنمایی چندان صحیح نیست و یا لااقل برای این کتاب که هدف آن بیشتر آشنایی با طراحی و نقاشی و خوشنویسی است مناسب نمی باشد. این شیء از جنبهی هدف بیشتر مادی است. شکل ظاهری آن حجم و دارای طرح تلفیقی و بدون آرایه است. از جنبهی فناوری مربوط به دانش جدید در عصر سلجوقی و مواد طبیعی است که با تجهیزات و به صورت کارگاهی و با دست درست شده است. در کل چنانچه این تصویر با کیفیّت خوب چاپ میشد و در متن درس دربارهی آن توضیحاتی داده میشد میتوانست تصویر خوبی برای آشنایی دانشآموزان با هنر فلزکاری باشد.
جملهی دیگری که با صنایع دستی ارتباط دارد در بخش تمرین منزل آمده است: ” از نقش و نگارهای قدیمی محیط خود نمونههایی را طراحی کنید به کلاس بیاورید” (کتاب هنر اوّل،1390 :12). با توجه به اهمیت آموزش و استفاده از واژگان درست، لزوم استفاده از واژگان بهتری بجای نقش و نگار قدیمی، همانند نقوش سنتی،نقوش ملّی و نقوش ایرانی ضروری می نماید.
به نظر میرسد اگر تکلیف داده شده جزئیتر ومشخصتر بود مثلا کشیدن طرح یکی از گلهای قالی و یا فرش و یا ظروف آشپزخانه، علاوه بر اینکه دانش آموز را دچار سر درگمی نمیکرد باعث میشدکه درکلاس به شیوهی بحث گروهی تفاوتها و شباهتهای بین نقوش سنتی و جدید نیز مشخص شود.
با توجه به هدف، شکل ظاهری و فناوری در صنایع دستی که در قسمت تعریف و واژه شناسی صنایع دستی آورده شد جدول شماره 4 را میتوان برای مشخصات تصاویر مربوط به صنایع دستی استفاده نمود.
جدول 4 ، مشخصات تصاویر مربوط به صنایع دستی درس اوّل
تصویر
گروه
هدف
زمینه
نقش
رنگ
آرایه
مواد و مصالح
لیوان سفالی
سفالگری و سرامیک
معنوی
حجم
شکسته
ندارد
ندارد
طبیعی
دیگ فلزی
فلزکاری
مادی
حجم
شکسته
ندارد
ندارد
طبیعی

درس دوّم
معرفی: در این درس مراحل طراحی به صورت مختصر گفته شدهاند و تصاویری از طراحی مکعب آورده شده است.
هدف: مراحل ساده و عملی طراحی، سایه روشن و نمایش حجم از اهداف این درس می باشند.
این درس فاقد آموزه های صنایع دستی می باشد.
درس سوّم
معرفی: این درس ادامهی طراحی از احجام هندسی و آموزش سایه روشن می باشد. و از سه تصویر سفال استفاده شده است.
هدف: در کتاب راهنمای معلم یکی از اهداف این درس آشنایی دانشآموزان با جستجو برای پیدا کردن حجمهای هندسی و نقش و نگارهای هندسی در محیط زندگی عنوان شده است. یادگیری استفاده از سایه روشن برای ایجاد عمق و جنسیت های مختلف از دیگر اهداف این درس می باشند(هراتی و حاجی آقاجانی،1368: 27).
بررسی: تصویر ظروف سفالی(شکل شماره 8) که نور به آنها تابانده شده برای آموزش سایه روشن در این درس آورده شده است.

شکل 8، تصویر ظروف سفالی (همان: 16) .
استفاده از ظروف سفال برای آموزش سایه روشن در طراحی معمول می باشد امّا برخی از دانشآموزان کلاس اوّل راهنمایی توانایی طراحی از سفال را ندارند چون در ابتدای آموزش طراحی هستیم و هنوز دانشآموز با طراحی آشنایی پیدا نکرده است. ابتدا بهتر بود طراحی از سفال آموزش داده میشد و تصاویر واضح تری برای نمایش سایه روشن در نظر گرفته میشد. در دیگر مطالب درس آموزهی صنایع دستی وجود ندارد.
جدول5 ، مشخصات تصویر مربوط به صنایع دستی درس سوّم کتاب
تصویر
گروه
دوره تاریخی
هدف
زمینه
نقش
رنگ
آرایه
مواد و مصالح
ظروف سفالی
سفالگری و سرامیک
نامشخص
مادی
حجم
ندارد
ندارد
ندارد
طبیعی

درس چهارم
معرفی: این درس بیشتر به آموزش طراحی از درخت پرداخته و تصاویری از درختان در نقاشیهای مختلف آورده است. آوردن نمونههای زیاد طراحی از درخت و همچنین توجه به درخت در نقاشی ایرانی و یک قالی ایرانی از نکات قابل توجه این درس میباشند.
هدف: یکی از اهداف این درس در کتاب روش تدریس هنر آشنایی دانشآموزان با هنرهای سنتی و مضامین عالی و سادهی آنها که ملهم از زندگی و محیط آن است، می باشد (همان: 35).
در صفحه ی 22 قسمتی از یکی از نقاشیهای بهزاد با عنوان لیلی و مجنون در مکتب، که مربوط به کتاب خمسه نظامی میباشد و در موزهی بریتانیا نگهداری میشود، چاپ شده است(شکل شماره9). در تصویر، درخت به خوبی مشخص بوده که با توجه به تنوّع رنگی آن میتوان نشان فصل پاییز را نیز در نقاشی مشاهده کرد.

شکل 9، خمسه نظامی: لیلی و مجنون در مکتب. اثر بهزاد، هرات، 1494م ،موزه بریتانیا (گری،1385: 210).
در این نقاشی توجه هنرمند سنتی به حریم، فضای سبز در زندگی، معماری و پوشش افراد قابل بررسی است. وجود تشابه در فرم درخت و فرم بدن افراد حاضر در نقاشی از نکات این نقاشی می باشد. توجه به نقاشی ایرانی و تفاوتهای آن با نقاشی جدید می تواند برای دانش آموزان جالب باشد. وجود خوشنویسی در بالای نقاشی می تواند مقدمهای برای شناخت ارتباط این دو باشد. در ادامه تصویر درختان در هنرهای سنتی ایرانی آورده شده که بر روی پارچه های دیبای بافته شده در مشهد، خلق شده اند.(شکل شماره 10) ساده بودن این طرحها می تواند در رساندن مفهوم ساده سازی در هنر ایرانی به دانش آموزان کمک نماید.

شکل10 ، نقوش سنتی(کتاب هنر اوّل، 1390: 22).
در این درس تصویری از یک قالی ایرانی چاپ شده است (شکل شماره 11)که با توجه به موضوع درس دارای نقش درخت می باشد. این قالی مشابه نمونه ای است که در کتاب هنر ایران درباره آن آمده است: “این قالی مربوط به سدهی دوازدهم[هجری] یا دههی اوّل سدهی سیزدهم[هجری] و متعلق به شمال غرب ایران و یا کردستان میباشد. به طور آشکار نقش پرداخته از باغی صفوی است” (فریه،134:1374).

شکل11، قالی ایرانی با نقش باغی، (همان :23).
نقوش درختان چنار در وسط قالی کاملاً ساده شده ولی درختان سرو در کناره ها تا حدی نزدیک به طبیعت طراحی شدهاند. با آنکه قالی یک نمونهی زیبا میباشد امّا درختان وسط قالی به سختی تشخیص داده می شوند و مضامین عالی و ساده که ملهم از زندگی و محیط باشد چندان نمایان نیست.

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با واژگان کلیدی صنایع دستی، آموزش هنر، فرهنگ و تمدن Next Entries پایان نامه با واژگان کلیدی صنایع دستی، نقوش هندسی، سلطان محمد