پایان نامه با واژگان کلیدی صنایع دستی، هخامنشیان، کتاب آرایی

دانلود پایان نامه ارشد

گرانقدر به ما رسیده است، هنرهایی که افزون بر اصول ثابت، دارای فروع متغیری است که سبب تطبیق آن با شرایط هر دوره شده است” (یاوری، 1388 :9).
“هنرهای سنتی شامل رشتههای مختلفی است که مهمترین آنها کتابت و نگارگری، موسیقی مقامی و سنتی ایران، نمایشهای سنتی و آیینی، هنرهای وابسته معماری، هنرهای صنایع و فرش می باشد ” (شریف زاده،1385 :10).
صنایع مستظرفه: “عبارت است از آثاری که نقش و نگار با تاکید بر تزیینی بودن اثر در نهایت ظرافت و دقت بر آنها اجرا می شود”(تسلیمی و دیگران،1385: 3).
کاردستی : آثارتولید شده با دست که صرفاً جنبه سرگرمی و تفننی داشته و برخی از آنها جنبه تزیینی دارند و ارزش چندانی ندارند.
هنرهای صناعی: پیشنهاد فرهنگستان هنر که به تصویب فرهنگستان ادب هم رسیده این بوده که بجای صنایع دستی از عنوان هنرهای صناعی استفاده شود امّا این اصطلاح هنوز جایگاه خود را نه در سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری و نه در وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و دانشگاهها پیدا نکرده است.

2-2-1 : تعریف و واژه شناسی صنایع دستی
تعاریف گوناگونی از صنایع دستی در کتابهای فرهنگ لغت آمده است. در فرهنگ فارسی معین آمده است: “صنایع دستی صنعتهایی است که دست در آن دخیل است مانند: پارچه بافی، قالی بافی” ( معین ،1384 :1501). و در لغتنامه دهخدا صنایع دستی عبارت است از” آنچه با دست ساخته میشود مانند پارچه، قالی، ساختههای فلزی و…در مقابل صنایع ماشینی” (دهخدا،1377، ذیل واژه صنج).
دکتر حسن انوری در فرهنگ بزرگ سخن صنایع دستی را صنعتهایی که در آنها از مهارت دست انسان و ابزارها و ماشینهای ساده بهره گیری می شود مانند سفالگری و قالیبافی، میداند( انوری، 1382 :4768). “در دایره المعارف بریتانیکا گفته شده صنایع دستی به آن گروه از صنایع گفته می شود که مهارت، ذوق و بینش انسان در تولید آن نقش اساسی دارد” (یاوری، 1383: 10) .
حسین یاوری در کتاب تحوّل در صنایع دستی دنیا، در تعریف صنایع دستی، تعریف زیر را که توسط گروهی از كارشناسان سازمان صنایع دستی ایران ارائه گردیده، تعریف کاملی شناخته چرا كه با وضعيت فعلی این صنعت و هنر ارزنده انطباق بيشتری دارد :” صنایع دستی به مجموعهای از هنرها و صنایع اطلاق میشود كه به طور عمده با استفاده از مواد اوّليهی بومی و انجام قسمتی از مراحل اساسی توليد به كمك دست و ابزاردستی محصولاتی ساخته میشود كه در هر واحد آن ذوق هنری و خلاقيت فكری صنعتگر سازنده به نحوی تجلی یافته و همين عامل، وجه تمایز اصلی این گونه محصولات از مصنوعات مشابه ماشينی و كارخانهای می باشد” (یاوری،12:1383).
به نظر می رسد هرچند تعاریف مختلفی از صنایع دستی شده است، امّا کارشناسان کشورهایی که مهد این هنر و دارای رشتههای مختلف آن هستند، باید تعریف مناسبی از آن داشته باشند. چرا که یک تعریف نامناسب بایدها و نبایدهای غیر کارشناسی ایجاد میکند که خود میتواند تاثیر منفی بر اصل موضوع بگذارد.
روش بررسی آموزههای صنایع دستی
در ایران صنایع دستی با توجه به شرایط جغرافیایی، فرهنگی، اجتماعی و نیازهای مادی و معنوی اقوام مختلف پدید آمده است. صنایع دستی هرچه جنبهی زیبایی شناختی و مبانی نظری آن قویتر و غنیتر باشد به هنرهای زیبا نزدیکتر می شود و اگر ابداع اثر، بر محور کاربرد و عملکرد استوار شود، جزء هنرهای کاربردی قرار خواهد گرفت.
مطالعات بر روی صنایع دستی در ایران بیشتر بر روی معرفی و نحوهی ایجاد اثر صورت گرفته است. و در بخش بررسی علمی کمتر به آن توجه شده است. از آنجا که ما برای بررسی آموزهها نیاز به یک جدول مشخص داریم پس از بررسی کتب صنایع دستی، تنها جدولی که تقریباً کامل بود از کتاب آشنایی با صنایع دستی ایران تالیف گروه مولفان، منتشر شده توسط وزارت آموزش و پرورش در سال 1385، انتخاب و از مطالب این بخش از کتاب استفاده گردید.
“برای شناخت ماهیت و مفهوم صنایع دستی به سه عامل اساسی تشکیل دهنده ی آن، یعنی هدف، شکل ظاهری و فناوری یا تکنولوژی تولید ضروری است. هماهنگی بین این سه عامل محصولی با کیفیّت و دارای ارزش مادی و معنوی تولید میکند” (تسلیمی و دیگران، 1385 :3).

شکل 1، نمودار اهداف در صنایع دستی(تسلیمی و دیگران،1385 :4)
هدف:
هدف در صنایع دستی بر مبنای نیازهای مادی و معنوی تعریف شده است. در نیازهای معنوی، باورها، آداب و رسوم و ارتباطات قومی و فرهنگی جای میگیرند و در نیازهای مادی خوراک، پوشاک و مسکن و معیشت جای دارند. البته گاهی نیز هدف ممکن است در هیچ یک از گزینهها وجود نداشته باشد امّا به صورت کلی این تقسیم بندی میتواند ملاکی برای شناسایی هدف در آثار صنایع دستی باشد. در شکل شماره 1 نمودار انواع هدف در صنایع دستی نشان داده شده است.

شکل ظاهری :
یکی دیگر از عوامل اصلی در صنایع دستی شکل ظاهری اثر میباشد. شکل ظاهری از سه جنبهی زمینه (بستر کار)، متن (نقش و نگارهای اصلی) و آرایه (اجزای اضافه شده برای تزیین) قابل بررسی است. در شکل شماره 2 نمودار زیر شاخههای متن، زمینه و آرایه در صنایع دستی نمایش داده شده است.

شکل 2، نمودار زیرمجموعه ی شکل ظاهری در صنایع دستی(همان:5)

فناوری:
فناوری یا روش تولید با تکیه بر دانش پیشینیان و با استفاده از اطلاعات جدید میباشد. مواد و مصالح مورد استفاده و مسایل فنی مربوط به تولید در این حیطه قرار میگیرند. شکل شماره 3 نمودار انواع فناوری مورد استفاده در صنایع دستی می باشد.

شکل 3، نمودار زیرمجموعه فناوری در صنایع دستی(همان:6)

تعریف و شرح هدف:
در مورد اهداف باید در نظر داشت که اغلب آثار صنایع دستی جنبهی کاربردی داشته اند. شاید مهمترین هدف در تمام دوران معیشت و اقتصاد بودهاند. امّا گاهی اهداف دیگری نیز مطرح بوده و هستند. مثلاً هنرمندی که فقط برای لذت بردن خودش دست به خلق آثار هنری می زند، و یا آثاری که جهت کسب شهرت و افتخار ساخته می شوند، در این تقسیم بندی قرار نمیگیرند. در جدول شماره 1 هدف در صنایع دستی توضیح داده شده است.

جدول 1، تعریف و نمونه مثال انواع هدف در صنایع دستی(همان: 9)

تعریف و شرح فناوری:
در فناوری یا روش تولید بیشتر از مواد طبیعی جهت خلق آثار استفاده می شود. گاهی نیز به دلیل کمیاب بودن یا گرانی آنها از مواد جایگزین بهره میجویند. روشهای ساخت تاکنون در طول تاریخ تغییرات کمی داشتهاند، امّا در این سالها با توجه به پیشرفتهای صنعتی در این عامل صنایع دستی نیز تغییراتی ایجاد شده است. سرمایهی مادی در این بخش کاملا اثرگذار است. در جدول شماره 2 فناوری تولید آثار صنایع دستی توضیح داده شده است.

جدول 2 ، تعریف و نمونه مثال انواع فناوری در صنایع دستی(همانجا)

توضیح شکل ظاهری صنایع دستی:
شکل ظاهری موجب تمایز آثار هنری مناطق و فرهنگهای مختلف است. زمینهی هر اثر به دو صورت سطح صاف و یا حجم است که ابعاد و اندازههای رایج را نمایان میسازد. هنرمند ایرانی معمولاً طرحها را بر پایه ی هندسه آشکار و پنهان و یا تلفیقی از هر دو، و نقشها را به صورت شکسته، گردان و تلفیقی، متجلی ساخته است. در جدول شماره 3 شکل ظاهری در صنایع دستی توضیح داده شده است.
جدول3، تعریف و نمونه مثال شکل ظاهری در صنایع دستی(همانجا)

2-2-2 : تاریخچه و گسترهی صنایع دستی در ایران
با نگاهی به تاریخ چندین هزار سالهی ایران و توجه به آثاری که از این تمدن بزرگ به دست آمده میتوان دریافت که ایرانیان همیشه از صنایع دستی به عنوان بستری برای نمایش هنر و خلاقیت و نبوغشان استفاده کردهاند. جایگاه جهانی این آثار دلیل روشنی بر اهمیت تاریخی، فرهنگی و هنری این آثار است. مختصری از تاریخ صنایع دستی ایرانی، که در کتاب هنرهای ایران (فریه، 1374) به تفصیل شرح داده شده از این قرار می باشد:
هنر قبل از هخامنشیان
اوّلین سفالها در ایران در ده هزار سال قبل از میلاد مسیح توسط ساکنان کوههای بختیاری ساخته شدند. اشیای سفالی منقوش در شوش، سیلک، شهر سوخته و جیرفت و دیگر نقاط ایران یافت شده که ارزش هنری و تاریخی فراوانی دارند. آجرهای لعاب دار، ظروف زرین و سیمین و مفرغی از این دوران به دست آمده است.
هخامنشیان
در دوره هخامنشیان ساخت نقش برجسته در کاخها و اماکن مذهبی دیده میشود. گنجینه زیویه وگنجینه جیحون با بیش از 170 شیء و دیگر آثار بدست آمده نشان از رونق فلزکاری در این دوران را دارد. در دوره ی اشکانیان نیز فلزکاری از رونق نیفتاد و استفاده از فلز مفرغ معمول گشت. در عهد هخامنشي كاشيهايي لعابدار از شوش و تخت جمشيد بدست آمده كه بسيار ظريف و زيبا تهيه شدهاند. مرصع كاري نيز در اين دوره رواج داشته است كه مبين مهارت كار صنعتگران بوده است. ظروف شیشهای در سرتاسر مستعمرات هخامنشی رواج داشته است.
اشکانیان
از زمان اشكانيان تأثير هنر يوناني را در آثار هنري به راحتي مي توان ديد. رشد جواهر سازی و مرصع کاری در این دوره دیده میشود.
ساسانیان
در دوره ساسانیان آثار سیمین (نقره ای ) فراوانی پدید آمدکه دارای شهرت جهانی هستند. نقاشی موزاییک از دیگر هنرهای این دوره است. در این دوره ساخت سفال رو به افول می گزارد و اشیاء فلزی جایگزین می شوند. رشد استفاده از نقش مایهها در این دوره کاملاً مشخص می باشد. تراش شیشه بوسیلهی چرخ در این دوره رایج گردید.
سلجوقیان
دوران حکومت سلجوقیان دوران رشد هنرهای ایرانی است. در این دوره کتاب آرایی، جلد سازی، سفالگری، کاشیکاری، نساجی و فلزکاری دچار تحوّلات زیادی شده و نمونههای زیبایی بوجود آمد. تاثیر هنر چین بر آثار هنری ایران در این دوره دیده می شود.
مغول
با حمله ویرانگر مغولها به ایران برای مدت زمانی هنرهای ایران در سکوت و خاموشی به سر میبرند. امّا پس از تحت تاثیر قرار گرفتن مغولها از هنر و فرهنگ ایرانی بار دیگر هنرمندان جانی تازه گرفته و آثار بدیعی در کتاب آرایی و خوشنویسی بوجود می آورند.
تیموری
در طول دوران حکومت تیموریان هنرهای ایرانی با تاثیر ازعناصر تصویری هنر چینی آثار زیبایی در نقاشی، خوشنویسی، جلد سازی بوجود آمد. کاشی معرّق که مشکلترین و زیباترین نوع کاشی کاری است، در این دوره پدید آمد.
صفویه
ظهور خوشنویسان، نقاشان، قالی بافان و دیگر هنرمندان شاخص در این دوره سبب شده تا آثار به جا مانده از دوره صفویه جزء با ارزشترین آثار هنری ایران باشند که یکی از دلایل این امر حمایت شاهان صفوی از هنرمندان بوده است.
زند و قاجار
با گسترش روابط کشورهای اروپایی با ایران در این دوره هنر ایران نیز تحت تاثیر هنر اروپا قرار گرفت. نابسامانیهای سیاسی نیز موجب افول بسیاری از هنرها در این دوره شد.

گسترهی صنایع دستی در ایران
بنا بر گفتهی معاون صنایع دستی سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری بیش از 360 صنعت دستی در ایران به ثبت رسیده که با احیاء 40 رشتهی دیگر این رقم به 400 رشته می رسد. (www.yjc.ir/fa/news) تنوّع بالای صنایع دستی در ایران محصول تنوّع آب و هوا و نیز وجود اقوام مختلف و ارتباط با کشورهای همسایه در طول تاریخ بوده است. این تنوّع بالا نشان دهنده ی ذوق و خلاقیت بالای ایرانیان است. تولیدات صنایع دستی با توجه به مواد اوّلیه ی تولید، نوع استفاده از محصول و یا بر اساس رشتههای هنری طبقه بندی میشوند.
طبقه بندی که کارشناسان انجام دادهاند با تغییر تعاریف صنایع دستی باید تغییر کند. به عنوان مثال در طبقه بندی که دکتر محمدتقی آشوری (آشوری،1385 :7) بر اساس رشتههای هنری آورده اند و نیز دکتر حسین یاوری (یاوری،1383: 15) بر مبنای روش و تکنیک ساخت انجام دادهاند؛ طراحی سنتی و نگارگری را نیز جزو صنایع دستی شمرده اند، حال آنکه طبق تعریف این هنرها در زمرهی هنرهای سنتی قرار می گیرند.
در هر صورت طبقه بندی که دکتر حسین یاوری از تولیدات صنایع دستی انجام دادهاند در کتاب آشنایی با هنرهای سنتی(چاپ دوم، 1383) از این قرار است:
1- بافتههای داری: محصولاتی كه به كمك دارهای افقی یا عمودی مستقر در زمین در زمان بافت، تولید میشود، بافتههای داری محسوب میگردند مثل

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با واژگان کلیدی صنایع دستی، آموزش هنر، دوره متوسطه Next Entries پایان نامه با واژگان کلیدی صنایع دستی، آموزش هنر، فرهنگ و تمدن