پایان نامه با واژگان کلیدی شهرهای جدید، توسعه شهر، حمل و نقل، حاشیه نشینی

دانلود پایان نامه ارشد

1385؛ رهنمایی و دیگران، 1390؛ عظیمی، 1381؛ فرید، 1368). در واقع، تمرکز بیش از حد جمعیت و فعالیت در بزرگ ترین شهرهای کشورهای در حال توسعه، باعث جذب بخش عمده ای از پتانسیل های توسعه به این شهرها شده است (توکلی نیا؛ شالی، 1390؛ زبردست، 1386). در افزایش جمعیت به عنوان علت اولیه گسترش سریع شهرها، برای مدت زمان طولانی، مهاجرت خالص، تنها منبع اصلی این رشد تلقی می گردید؛ اما امروزه رشد شهری در کشورهای در حال توسعه، بیشتر به دلیل افزایش طبیعی جمعیت می‌باشد تا مهاجرت (امانپور و دیگران، 1392؛ سیف الدینی، 1378: 81؛ عظیمی، 1381: 49).
در ایران، از اواسط دهه‌ی 40، توسعه فضایی شهر ناشی از افزایش جمعیت موجب بسیاری از ناهنجاری ها و نابسامانی های شهری گشته و در نتیجه تعادل بین انسان و منابع محیطی را در شهرها با توجه به مقیاس محدود امکانات و اراضی برهم زد (امانپور و دیگران، 1392).

نقش زمین و مسکن در گسترش شهرها
رشد فزاینده جمعیت کلان‌شهرها، کمبود اراضی شهری و بالا بودن قیمت زمین و مسکن در این شهرها موجب گردیده نیروی کار مورد نیاز شهرهای بزرگ امکان سکونت در این شهرها را از دست بدهند و این امر دلیل شکل‌گیری سکونتگاههای غیررسمی حاشیه شهرها می‌باشد. از سوی دیگر، کاهش کیفیت زندگی در شهرهای بزرگ، بسیاری از اقشار مرفه جامعه را به سوی زندگی در حومه های شهری سوق داده است. شکل‌گیری این سکونتگاهها، عامل دیگر گسترش فیزیکی کلان‌شهرها می‌باشد. از سوی دیگر، زمين به عنوان بستر اصلي توسعه شهر، به دليل ايجاد منافع گوناگون و تبديل شدن به منبع قدرت در فرآيند توسعه از منابع و ابزار اصلي اعمال قدرت و حكمروايي شهري و منطقه اي است. اراضي داخل محدوده شهرها نسبت به اراضي زراعي حاشيه شهرها و كلانشهرها از قيمت بيشتري برخوردارند، اين تفاوت قيمت می‌تواند انگيزه اي براي تبديل كاربري اراضي حاشيه اي و انتقال آنها به داخل محدوده شهرها باشد (شیخی؛ شهسواریان؛ فضلی شمس آبادی، 1392).

شکل‌گیری سکونتگاههای غیررسمی در حاشیه کلان‌شهرها
در دهه های گذشته، کشورهای در حال توسعه با رشد فزاینده جمعیت شهری مواجه بوده‌اند که اغلب این رشد در حاشیه کلان‌شهرها اتفاق افتاده است (خراط زبردست، 1379؛ حاجی پور، 1387). به گونه ای که حاشیه نشینی، یکی از مسائل عمده کلان‌شهرها و عاملی جهت گسترش فیزیکی آنها تلقی می‌گردد (رهنمایی؛ پور موسوی، 1385). سکونتگاههای غیررسمی، به سکونتگاههایی اطلاق می‌شوند که بدون طرح توسعه (طرح هادی و یا جامع) در زمین های خالی از سکنه و یا در مجاورت یک روستا به وجود آمده و رشد جمعیتی بالائی داشته باشند (خراط زبردست ، 1379: 69). افزایش قیمت زمین و مسکن در داخل محدوده های شهری، اقشار کم‌درآمد و مهاجران را به سوی محدوده های پیرامونی شهر سوق می‌دهد که در آنها نظارتی بر ساخت و ساز در این محدوده ها وجود نداشته و امکان استفاده از مصالح ساختمانی ارزان قیمت وجود دارد (احمد آخوندی و دیگران، 1386؛ خراط زبردست، 1379؛ دانشپور، 1385). این سکونتگاهها از نظر عملکردی، ارتباط مستقیم با مادرشهر دارند (خراط زبردست، 1379). همچنین، با مشکلاتی چون کمبود خدمات رفاهی و زیربنایی، دسترسی های نامناسب و نارسایی سازمانی مواجه می‌باشند (دانشپور، 1385). از سوی دیگر، شکل‌گیری این گونه سکونتگاهها موجب تخریب اراضی مساعد کشاورزی، شکل‌گیری فعالیتهای غیررسمی، کاهش فضای طبیعی و … می‌شود (همان).
مسئله حاشیه نشینی در ایران به سال 1340، به دنبال مهاجرتهای گسترده روستائیان به شهرها بر اثر اصلاحات ارضی، برمی‌گردد (خراط زبردست، 1379).

حومه نشینی و ایجاد شهرکهای متعدد در پیرامون شهرها
حومه نشینی، به عنوان یک فرایند اجتماعی، موجب پیشروی شهرها به سوی اراضی زیستی پیرامونی می‌شود (دانشپور، 1385). از نظر حقوقی، حومه، قلمرو فراتر از حصار شهری را در برمی‌گیرد، در حالی که وابسته به شهر است (فرید، 1368: 170). در پیدایش حومه ها، توسعه حمل و نقل تأثیر شایان توجهی داشته است (همان). حومه ها با توجه به شرایط جغرافیایی و نقش کلان‌شهرها، نقش سکونتگاهی و یا خوابگاهی دارند (همان: 172). در برخی کلان‌شهرها، وسعت اراضی حومه ها و ارزانی بهای زمین، موجب استقرار صنایع در این حومه ها شده است (همان: 177). در واقع، ایجاد شهرکها و سکونتگاههای اقماری پیرامون شهرهای بزرگ که امکان رفت و آمد روزانه میان کلان‌شهر و این سکونتگاهها مسیر باشد، در راستای پاسخگویی به افزایش جمعیت و کمبود امکانات و اراضی، از عوامل مؤثر بر افزایش جمعیت کلان‌شهرها می‌باشد. بنابراین، این امر نیازمند برنامه ریزی های صحیح برای گسترش و توسعه احتمالی شهر و مکانیابی و ساماندهی جهات رشد شهر می‌باشد (امانپور و دیگران، 1392؛ تولایی؛ خزایی، 1385؛ نظریان، 1392).

حمل و نقل و تأثیر آن بر شکل‌گیری و گسترش شهرها
امکانات دسترسی و حمل و نقل، عاملی مؤثر در شکل‌گیری شهرها می‌باشد (نظریان، 1392). توزیع فضایی فعالیت انسان بازتابی از انطباق منظم با عامل فاصله است. قابلیت دسترسی که به معنای سهولت دستیابی به یک مکان است، در ارتباط نزدیک با مفهوم کمینه کردن حرکت قرار می‌گیرد. به عبارت دیگر، مکانهای با دسترسی بهتر، زمینه مناسبتری برای توسعه فراهم می کنند (عظیمی، 1381). در دوره صنعتی شدن شهرها، بزرگترین عامل رشد شهری، توسعه راههای ارتباطی، از جمله راه آهن بوده است (فرید، 1368: 420). در این ارتباط، گسترش و بهبود شبکه های ارتباطی و وسایل حمل و نقل مفهوم فاصله را از بین برده و امکان به وجود آمدن نظام شهری روزانه را فراهم نموده است که این مسئله موجب افزایش جمعیت کلان‌شهرها شده است (حاجی پور، 1387). از سوی دیگر، این امر به استقرار صنایع جدید در فاصله دوری از کلان‌شهرها کمک می‌کند و در نتیجه محل کار و اشتغال بیشتری در اختیار متقاضیان کار قرار گرفته و توسعه کلان‌شهرها را در پی دارد (عظیمی و دیگران، 1389).

نقش سیاست و نهادهای سیاسی بر توسعه شهرها
تصمیمات سیاسی، به عنوان عامل برونزا، تأثیر به سزایی در توسعه و یا عدم توسعه یک شهر دارد (اسدی؛ زبردست، 1392؛ تقوایی؛ صابری، 1389؛ رهنمایی و دیگران، 1390؛ فرید، 1368)؛ به گونه ای که دولت به عنوان نهاد مافوق، با برنامه ریزی و تصمیم گیریهای قانونی نقشی مؤثر در سازماندهی فضای شهرها بر عهده دارد (عظیمی، 1381؛ نظریان، 1392). در این زمینه، کاروترز54 معتقد است تفرق سیاسی اثرات عمده ای بر ابعاد توسعه شهری مانند تراکم، گستره فضایی نواحی شهری و ارزش املاک بر جای می‌گذارد (اسدی؛ زبردست، 1392). تفرق سیاسی، به معنای وجود تعداد زیادی قلمروهای حکومتی/ مدیریتی مستقل از هم در گستره مناطق شهری (احمد آخوندی و دیگران، 1386) است که در صورت فراهم بودن امکان برنامه ریزی کاربری زمین انحصاری و کنترل رشد محلی متفرق به پراکنده رویی توسعه می‌انجامد (اسدی؛ زبردست، 1392؛ حاجی پور، 1387). در واقع، قلمروهای مدیریت شهری (شهرداریها) واقع در منطقه با تعیین محدوده برای شهرها و کنترل ساخت و ساز، موجب افزایش هزینه زمین و ساخت و ساز شده و با انجام برنامه ریزی کاربری زمین انحصاری (فقدان برنامه ریزی منطقه ای) موجب تقلیل ذخیره مسکن قابل استطاعت درون محدوده خود می‌گردند. از این رو، همان طور که در ارتباط با بحث حاشیه نشینی اشاره گردید، جمعیت سرریز (در ایران گروههای کم‌درآمد جمعیتی) برای یافتن مسکن و سرپناه مناسب شرایط اقتصادی خود به نواحی سرازیر می‌شوند که با فقدان یا ضعف کنترل روبرو می‌باشد (اسدی؛ زبردست، 1392: 89). این مسئله موتور مولد پراکنده رویی شهری است (همان).

طرحهای توسعه شهری و تأثیر آنها بر توسعه شهرها
با توجه به گسترش بدون برنامه اکثر شهرهای امروزی، یکی از اهرم های کنترل و مدیریت تحولات شهری، برنامه ریزی های سنجیده و مناسب جهت کنترل توسعه فیزیکی شهر می‌باشد (امانپور و دیگران، 1392). طرحهای توسعه شهری، به عنوان ابزار مدیریتی، با تعیین محدوده شهرها، نوع کاربری های شهری، حمل و نقل، تعیین تراکم های شهری و … تأثیری شایان توجه در توسعه شهرها دارد (احمد آخوندی و دیگران، 1386). هدف این طرحها جلوگیری از توسعه ناموزون و ناهنجار شهرها و ارائه راهبرد جهت نظم بخشیدن به توسعه های شهری می‌باشد (بزرگمهر؛ حبیبی؛ برک پور، 1392).

شهرهای جدید و تأثیر آنها بر توسعه شهرها
یکی از راهکارهای مورد توجه دولتها در راستای مهار رشد شهرهای بزرگ و مقابله با مسائل رشد شهرنشینی در آینده، سیاست «احداث شهرهای جدید» می‌باشد (زیاری؛ اکبرپور سراسکانرود؛ سلامی؛ عابدینی، 1386؛ قرخلو؛ شعبانی فرد؛ حسینی؛ احدزاده، 1388). بسیاری از شهرسازان مانند پیر مرلین و گیدئون گولانی، هدف احداث شهرهای جدید را تمرکززدایی و پخشایش تراکم جمعیت و فعالیت از شهرهای بزرگ و اسکان جمعیت می‌دانند (زبردست؛ جهانشاهلو، 1386). در این زمینه، پیتر کتز، تأسیس شهرهای جدید اقماری را یکی از برنامه های توسعه درون شهری و حیات بخشی مجدد به منطقه کلان‌شهر می‌داند (Katz, 1996 به نقل از زبردست؛ جهانشاهلو، 1386: 8). بنابراین، باید با سیاست های تشویقی، تمرکز زدایی فعالیت از شهر اصلی انجام گیرد تا شهرهای جدید عملکرد صرفاً خوابگاهی نداشته و هویت مستقلی از مادر شهر داشته باشند (قرخلو و دیگران، 1388). نظریه شهرکهای اقماری و شهرهای جدید ریشه در نظریه «باغشهر» ابنزر هاوارد دارد (زبردست؛ جهانشاهلو، 1386؛ قرخلو و دیگران، 1388). هدف وی از پیشنهاد احداث باغشهرها، ساماندهی مناطق کلان‌شهری، توزیع جمعیت و صنعت، ارائه مسکن، اسکان شاغلین بخصوص بخش صنعت، حد متناسب جمعیت و مساحت، اشتغال و خودکفایی می‌باشد. بر این اساس، یکی از اصول نظریه شهرهای جدید، توسعه و ارائه مسکن به اقشار مختلف جامعه می‌باشد (همان).
در ایران، تمرکززدایی از کلان‌شهرها و تمرکزگرایی در نواحی و مناطق عقب مانده و محروم اما دارای قابلیتهای توسعه، هدف اصلی اتخاد سیاست شهرهای جدید می‌باشد (زیاری و دیگران، 1386؛ قرخلو و دیگران، 1388). هدف دیگر، توسعه اقتصادی و شکل‌گیری صنایع می‌باشد. این نوع شهرهای جدید جهت سامان بخشی به اسکان شاغلین شکل می‌گیرند (قرخلو و دیگران، 1388). در سال 1367، شرکت شهرهای جدید اهداف 20 گانه زیر را به عنوان اهداف ایجاد شهرهای جدید اعلام نموده است (زیاری و دیگران، 1386؛ قرخلو و دیگران، 1388):
جلوگیری از توسعه بی‌رویه و کلان‌شهر شدن شهر مادر؛
انتقال کارگاهها و صنایع مزاحم از شهر مادر؛
جذب سرریز جمعیت از طریق ایجاد کانونهای اشتغال در شهر جدید؛
جلوگیری از بالا رفتن بی‌رویه قیمت زمین در شهر مادر و بورس بازی روی زمین؛
پالایش شهر مادر به منظور سازماندهی توسعه آن به صورت منفصل؛
کاهش هزینه ایاب و ذهاب از مادر شهر به مناطق صنعتی اطراف شهرهای بزرگ و حذف زمان تلف شده کارکنان و جابجایی ساکنین به علت وسعت شهر بزرگ؛
جلوگیری از ایجاد حاشیه نشینی در شهرهای بزرگ؛
سبک شدن بار ترافیک در داخل شهر مادر؛
احداث محل سکونت در نزدیکی محل کار؛
رعایت فواصل شرعی در مورد ایاب و ذهاب بین محل کار و سکونت؛
استفاده از اراضی غیر زراعی جهت ایجاد شهرهای جدید و جلوگیری از تخریب اراضی کشاورزی حومه شهرهای بزرگ؛
ایجاد اشتغال در شهر جدید و جلوگیری از خوابگاهی شدن آن؛
تنزل بهای تمام شده واحدهای مسکونی به علت پائین بودن بهای زمین و در نتیجه امکان دارای مسکن شدن اکثریت مردم؛
جذب سرمایه های کوچک مردم از کارهای واسطه ای به سرمایه گذاری روی مسکن، صنایع و کارگاههای تولیدی؛
کاهش هزینه های توسعه تأسیسات زیربنایی شهر مادر؛
آزاد شدن سطوح کارخانجات و کارگاههای مزاحم داخل شهر مادر جهت تأسیسات مورد نیاز زیربنایی شهر از قبیل فضاهای سبز، آموزشی، خدماتی و ترافیکی؛
جلوگیری از آلودگی محیط زیست در شهرهای بزرگ؛
احداث شهر از پیش برنامه ریزی شده و متناسب با نیاز واقعی جامعه؛
امکان کنترل کامل ساخت و سازها در شهر جدید طبق ضوابط؛
پالایش شهر از شغل های کاذب و مخرب که با توسعه و رشد

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با واژگان کلیدی توسعه منطقه، توسعه شهر، توسعه منطقه ای، کشورهای توسعه یافته Next Entries پایان نامه با واژگان کلیدی توسعه پاید، توسعه شهر، توسعه پایدار، حمل و نقل